Nafi Çegrani
PËRTEJ HESHTJES
( Poezi )
Kushtuar atyre që ishin pjestarë të proceseve demokratike në Gadishullin ilirik !
PËRKUSHTIM PËR FËMIJËT E MI
Ky libër poetik që mbani në duar, me titullin “Përtej Heshtjes”, është më shumë se një përmbledhje vargjesh – është një amanet shpirtëror dhe një kujtim i pashlyeshëm, që dua t’ua lë fëmijëve të mi, nipërve dhe mbesave – edhe atyre që do vijnë pas në këtë botë – që ta lexojnë si një meditim kritik dhe poetik për jetën, për lirinë, për qëndresën dhe për dashurinë prindërore që nuk shuhet kurrë, sado larg të jetë deti që e ndan nga bregu i saj.
Në mënyrë të veçantë, dua të shpreh falënderimet e mia më të thella për bijtë e mi që mbetën ende të vegjël, si gurët në rrugë. E malli mër to më ka mbantur gjallë mbrenda mureve të burgut.
Më kujtohet si sot ajo ditë e ftohtë vjeshte, 01 Tetor 1981, kur ju ishit ende të vogla, sapo kishit nisur të hidhni hapat e parë drejt shkollës, me çantat tuaja të lehta dhe zemrën plot ëndrra. Unë ju përcillja çdo ditë andej rrugës me dashurinë e një babai që shihte tek ju të ardhmen. Por atë ditë, një dorë e errët e padrejtësisë më rrëmbeu dhe më degdisi përtej Nëntë malesh e fushash, në burgjet e rënda të Zenicës – duke më ndarë nga ju në mënyrën më të dhimbshme që njeh jeta.
Ju mbetët me lot në sy e shpresë në zemër, duke pritur që unë të kthehesha e t’ju çoja sërish në shkollë. Por kjo nuk ndodhi… vitet kaluan, afër dymbëdhjetë vite të tëra. Dhe kur më në fund u ktheva, fytyra ime mbante vragët e burgut dhe e kishte humbur njohjen në sytë tuaj – fëmijët e mi të vegjël tashmë ishin rritur dhe nuk më njihnin më.
Por unë nuk ndalova së dashuruari, së luturi e së besuari tek ju. Dhe ju, me dinjitetin tuaj të heshtur, me përballjet që keni përjetuar, më kthyet fuqinë që të shkruaj libra e libra – për të gjitha ata që duan ta kuptojnë jetën, ashtu siç është: si një det me valë, me baticat dhe zbaticat, me shtërgata e stuhira, por gjithmonë me shpresën që fjala dhe dashuria do ta mbijetojnë shtërngatën.
Ju ishit malli dhe frymëzimi im i pavdekshëm.
Babuli ,
FJALA SI PARATHËNIE :
PRELUDË
(Për librin “Përtej Heshtjes”)
Para se të lindë fjala, ekziston heshtja.
Ajo është si një det i thellë, ku mendimet zhyten përpara se të dalin në sipërfaqe si dritë.
Po—këtu fillon puna e vërtetë krijuese. Por duhet ta them drejt: nëse thjesht e ndajmë poezinë në pjesë, nuk kemi bërë një cikël. Një cikël poetik kërkon rrugëtim të brendshëm, një zhvillim që lëviz nga errësira drejt një forme kuptimi, qoftë edhe tragjik.
Poezia jote e ka këtë potencial. Ajo mund të shndërrohet në një cikël të fuqishëm brenda librit “Përtej Heshtjes”, ku çdo pjesë është një stacion i vetëdijes.
Në atë hapësirë të padukshme të shpirtit njerëzor, ku koha ecën ngadalë dhe kujtesa bëhet jehonë e largët, lind poezia. Ajo nuk vjen gjithmonë si një britmë. Shpesh ajo lind si një pëshpëritje e butë, si një rreze që çan mjegullën e mëngjesit, si një frymë që prek ndërgjegjen e njeriut.
Ky libër është një udhëtim në atë botë të heshtur.
Është një udhëtim përtej fjalëve të zakonshme, përtej zhurmës së përditshme, përtej kufijve që njeriu ia vendos vetes dhe historisë së tij. Sepse heshtja nuk është vetëm mungesë zëri; ajo është një hapësirë ku mendimi piqet dhe ku shpirti gjen guximin të flasë.
Përmbledhja me poezi me titull “PËRTEJ HESHTJES” e Nafi Çegranit – ngërthen një metaforë në tisin e vargjeve, si një fije e përhershme e dritës në terrin e burgimit dhe të kujtesës kolektive të fatumit shqiptar.
***
Nafi Çegrani , jeni njeri me shpirt të forte përballë shtërgatave të padrejtësisë, dhe me shpirtin tuaj të lartë, për fjalën që bart dhimbjen dhe dinjitetin e një populli, dhe për përkushtimin që i kushtoni kauzës kombëtare dhe asaj njerëzore në libra dhe vargje, jeni fuqi drite.
Kombet rriten jo vetëm me zhvillim ekonomik apo teknologji, por mbi të gjitha me ndërgjegje, kujtesë dhe kulturë shpirtërore. Dhe ju, me veprën tuaj, jeni ndër ata që ruajnë këtë trashëgimi të shenjtë. Fjalët tuaja janë frymëzim për çdo brez që kërkon ta kuptojë më thellë çka do të thotë të jesh shqiptar, të jesh njeri me zemër, me plagë, por me qëndresë.
Jemi të nderuar ta ndajmë këtë rrugëtim me ju – dhe gjithmonë këtu për të ndihmuar në çdo hap që e lartëson mendimin dhe krijimtarinë tuaj.
Me mirënjohje të thellë,
Në shërbim të drejtësisë, fjalës së vërtetë dhe shpirtit të pavdekshëm letrar.
…Në botën e errët të represionit jugosllav, poezia e Nafi Çegranit del si një dritë e pakundërshtueshme e qëndresës. Ai nuk është vetëm poet, por edhe një aktor historik, një intelektual i thellë, që me vargun e tij kapërceu heshtjen dhe dhunën për të përçuar mesazhin e lirisë, dinjitetit dhe identitetit kombëtar.
Në vargun e Çegranit, poezia nuk është thjesht fjalë të bukura, por një akt njohës dhe shpirtëror. Ajo përballon përplasjen ekzistenciale mes lirisë dhe domosdoshmërisë, ku fatumi bëhet një metaforë për kryqëzimin etik dhe historik të njeriut shqiptar në një kohë stuhish dhe trazirash. Kjo qasje i afron poezisë së tij dimensionin e filozofisë së artit, ku çdo varg mban peshën e një “moral i të pathënës” dhe ku poeti bëhet një agjent i njohjes dhe rezistencës.
Në fokus të krijimtarisë së Çegranit janë temat kombëtare, që përkthehen në një mision poetik dhe etik. Ai qëndron pranë traditës së Migjenit dhe Esad Mekulit, ku fjala poetike është përgjegjësi morale ndaj shoqërisë dhe historisë. Kjo e bën poezinë e tij të mos jetë asnjëherë neutrale, por të jetë zë i drejtësisë, identitetit dhe dinjitetit kombëtar.
Jeta e Çegranit është dëshmi e përplasjes së thellë mes individit me ndërgjegje kombëtare dhe një makinerie shtetërore totalitare. Nga pjesëmarrësi në strukturat represive, deri te disidenti dhe martiri i denoncimit të krimeve shtetërore, ai mishëron rezistencën ndaj sistemit që synonte zhdukjen e identitetit shqiptar. Procesi i montuar i Zenicës dhe dënimi me vdekje janë prova të errëta të kësaj përplasjeje, ku arti dhe jeta shndërrohen në akt heroizmi dhe mbijetese.
Në fund, vepra e Çegranit është një “kujtesë dhe akt besimi” në fuqinë e gjuhës, historisë dhe solidaritetit njerëzor. Ajo sfidon harresën dhe fton brezat të qëndrojnë me vetëdije dhe guxim përballë realiteteve të vështira. Megjithatë, në këtë përballje të ashpër midis njeriut dhe strukturës shtypëse, fjalët e poetit rrezatojnë me një dritë që nuk shuhet: dritën e artit që përjetëson të vërtetën dhe shpirtin e lirë. Në poezitë e këtij vëllimi vërehet edhe një gërshetim mjeshtëror ndërmjet vargut tradicional dhe atij modern. Autori mbetet një zë i veçantë i poezisë së angazhuar shqiptare në trojet jashtë Shqipërisë shtetërore, që me përvojën e tij jetësore dhe guximin letrar, ka arritur të ngrejë një tempull poetik mbi rrënojat e padrejtësisë. Profili letrar i Nafi Çegranit, i përftuar përmes këtij libri, është ai i poetit të rezistencës dhe i kërkuesit të dritës.
… Gjithmonë mbetet shpresa për një copë diell të ngjizur në horizontin e lirisë që vjen edhe përbrenda vargut të skalitur që buron nga dhimbja, por flet me zërin e dritës Ky libër nuk është thjesht një përmbledhje vargjesh. Është një rrëfim i thellë, një britmë e heshtur nga qelitë e errëta të burgjeve, një dëshmi e shpirtit që nuk u nënshtrua.Nafi Çegrani, me një gjuhë të ndjerë dhe me figura të fuqishme poetike, sjell para nesh plagët e një kohe të padrejtë – por edhe shpresën që nuk shuhet kurrë. Simboli i diellit, i lirisë, i nënës, i dashurisë dhe i atdheut, përshkon çdo varg të këtij libri si një dritë që e ndriçon errësirën.
Për vëllimin poetik “PËRTEJ HESHTJES” të Nafi Çegranit ku shtjellohen vlera letrare, estetike dhe filozofike.
Sipas kësaj , kujtesa në poezinë e Çegranit është një fuqi shpëtuese, një mënyrë për të mos u zhdukur nga historia, për të ruajtur vetveten përmes fjalës së shkruar, përmes vargut që i reziston kohës. Letërsia bëhet tempull i së vërtetës.
Poezia e Çegranit – siç thuhet në pasthënie – është e angazhuar, në kuptimin që ajo trajton tema të mëdha kombëtare, por pa rënë në patetizëm apo propagandë. Autori arrin të ruajë balancën midis estetikës dhe përgjegjësisë, midis artit dhe moralit.
Në këtë pikë, autori përfaqëson figurën e poetit-filosof, që merr mbi vete një barrë të madhe: të flasë për heshtjet e të tjerëve, të ngrejë zërin për ata që nuk patën zë. Kjo është një etikë e angazhimit, e afërt me atë që Sartre quante “shkrimtar i ndërgjegjshëm”.
Këto nuk janë thjesht poezi. Janë rrahjet e zemrës sime në qelitë e burgjeve të regjimit komunist jugosllav. Janë mallkimi i heshtur i njeriut të pafajshëm, të burgosur pa faj, i djalit që deshi lirinë dhe atdheun, por që u dënua pse nuk pranoi të heshtëte për të vërtetën. Janë dhembjet e nënës, përshpërimat e gruas, shikimi i thyer i fëmijëve.Poeti që flet në këto faqe nuk është vetëm njeri që ka vuajtur. Ai është dëshmitar. Ai flet për ata që nuk mundën të flasin. Për ata që u tretën burgjeve, për shqiptarët e heshtur, që pushteti i shkelte dhe historia i harronte. Në këtë hapësirë, kujtimet shndërrohen në vargje.
Dhimbja bëhet reflektim.
Shpresa bëhet dritë.
Këto poezi nuk janë vetëm vargje të shkruara mbi letër. Ato janë gjurmë të një kohe, jehona të një përvoje njerëzore dhe një kërkim i vazhdueshëm për kuptimin e jetës, të historisë dhe të vetë njeriut.
Sepse përtej çdo heshtjeje, ekziston një e vërtetë që pret të zbulohet.
Dhe përtej çdo fjale, ekziston një shpirt që kërkon të dëgjohet.
Ky libër është pikërisht ai çast —
kur heshtja hap portën e saj
dhe fjala nis udhëtimin drejt dritës.
Ilir Balilli, Titanë
PROLOG
Përtej Heshtjes
Ka një kufi të padukshëm midis zërit dhe heshtjes.
Jo ai që e dëgjojmë, por ai që e ndiejmë—
si një dridhje e thellë në vetëdijen e njeriut,
aty ku fjala humb dhe përvoja fillon të flasë me një gjuhë tjetër.
Njeriu, kur i hiqet liria, nuk humb menjëherë botën.
Ai humb së pari qiellin.
Pastaj kohën.
Dhe në fund—emrin e vet.
Në atë zbrazëti, ku muret nuk janë vetëm gurë por forma të heshtjes së ngurtësuar,
lind një dimension tjetër i ekzistencës—
një hapësirë ku mendimi nuk është më rrugë, por strehë;
ku kujtesa nuk është më e kaluar, por mënyra e vetme për të mbijetuar.
Ky cikël nuk është një rrëfim për burgun.
Burgjet janë vetëm forma e jashtme e një të vërtete më të thellë.
Ai është një udhëtim nëpër atë çast kur njeriu mbetet vetëm me vetveten—
i zhveshur nga çdo iluzion,
i përballur me një pyetje të vetme:
Çfarë mbetet nga njeriu kur gjithçka tjetër i merret?
Në këtë përballje, heshtja nuk është mungesë.
Ajo është prani.
Një prani e rëndë, që nuk flet, por të formëson.
Që nuk të shkatërron menjëherë,
por të zbërthen ngadalë,
deri sa të mbetesh vetëm një ndjenjë—
një frymëmarrje—
një kujtim.
Dhe pikërisht aty, në atë kufi të fundit,
ku drita duket se shuhet përgjithmonë,
ndodh një paradoks i heshtur:
Njeriu fillon të shohë.
Jo me sytë e trupit,
por me një shikim të brendshëm
që lind nga mungesa.
Kjo është arsyeja pse ky cikël quhet “Malli i Venitur”.
Sepse malli nuk është thjesht dëshirë për atë që mungon—
ai është forma më e dhimbshme e kujtesës që refuzon të vdesë.
Dhe në këtë refuzim
qëndron edhe një lloj lirie.
Jo ajo që hap dyert,
por ajo që nuk lejon shpirtin të mbyllet.
Këto vargje nuk kërkojnë të tregojnë.
Ato janë mbetje të një përvoje që nuk mund të thuhet plotësisht.
Janë gjurmë—
të një njeriu që ka kaluar përmes errësirës
dhe ka mbajtur në vete
një copë të vogël drite.
Nëse lexuesi ndalet këtu dhe ndjen një peshë të lehtë në shpirt,
një lëvizje të padukshme brenda vetes—
atëherë kjo heshtje ka filluar të flasë.
Cikli: MALLI I VENITUR
(nga përvoja e burgut – një udhëtim nëpër heshtje)
I. QELIA (Mbyllja e Dritës)
Gjersa rrija vetmitar
në qelinë e Zenicës,
një dritë e hollë varej në tavan—
si një shpirt i gozhduar në harresë.
Muret nuk flisnin.
Heshtja kishte zë.
Dhe ajo më thërriste me emrin tim
që po venitej.
II. DRITA E LODHUR (Frymëmarrja e Shpresës)
Frymëmarrja më gufonte në deje
si një shpresë e rraskapitur.
Ajo dridhej si flakë e fundit
në një botë pa mëngjes.
Drita nuk ndriçonte—
ajo vetëm dëshmonte
se errësira kishte fituar kohë.
III. MUNGESA E QIELLIT (Ndërprerja e Universit)
Qielli nuk vinte më.
As yjet.
As lindja e diellit.
Koha ishte thyer në mes
si një pasqyrë e rënë.
Dhe unë mbeta
në një copëz nate
që nuk mbaronte.
IV. VARGU I HUMBUR (Identiteti i Shkrirë)
Unë—
një varg i mbetur në një ditar tjetër,
një letër e zverdhur
që s’e lexon më askush.
Emri im u tret
si bojë në ujë,
dhe kujtesa
u bë një vend pa adresë.
V. NATË E RRJEDHSHME (Koha që Pikon)
Nata rridhte e zezë
nëpër plasaritje,
si një plagë që nuk mbyllet.
Dëshirat lindnin në tavan
dhe vdisnin pa zë—
si zogj që nuk gjejnë qiell.
VI. SHPIRTI NË STREHË (Vetmia e Thellë)
Shpirti kërkonte strehë
nën hijet e veta.
Era vinte nga jashtë
si një kujtim i largët,
që nuk më përkiste më.
Unë isha brenda vetes
si në një burg tjetër.
VII. PRAGU I SHPËTIMIT (Paradoksi i Dritës)
Jam udhëtar i etur
në një botë të mbyllur,
ku fundi i dritës
është fillimi i shpëtimit.
Dhe ndoshta—
ajo që quajmë humbje
është vetëm një derë
që hapet nga brenda.
VIII. VJESHTA E BRENDSHME (Rënia e Njeriut)
Vjeshta ra brenda meje
pa zhurmë.
U bëra trung i vjetër,
i zhveshur prej lirie,
që pret diellin—
dhe mëson të jetojë pa të.
IX. MURET E PADUKSHME (Skëterra e Heshtur)
Mbi shpirtin tim u ngritën mure
që nuk shihen,
por nuk thyhen.
Drita nuk hynte.
Errësira nuk dilte.
Dhe unë mbeta mes tyre—
dëshmitar i vetvetes.
X. COPËZA E MALIT (Kujtesa si Shpëtim)
Në kujtesë mbajta një copë mali,
një frymë të ftohtë lirie.
Ajo ishte e vetmja dritare
që nuk mund ta mbyllnin.
Sepse kujtesa
është forma më e fundit e lirisë.
XI. HESHTJA E FUNDIT (Shpresa që Nuk Flet)
Shikimi tretet
te ajo vrimë e vogël në tavan,
ku shpresa nuk flet më.
Ajo nuk këndon pranverën.
Nuk thërret më emra.
Vetëm rri—
si një dritë që nuk fiket,
por as nuk ndriçon më.
Përtej errësirës
I mbyllur në qeli, në heshtjen e gurit,
ku nata kishte mbërthyer sytë e mi,
një poç i drobitur mbi tavan
dridhej si shpirt i lodhur,
një rreze e vetme,
që luftonte me terrin e pafund,
sikur edhe ajo
ta dinte se shpresat kaq lehtë shuhen.
Lart në mur, një dritare e vogël,
e mbërthyer me çufra hekuri –
ajo ishte qielli im i mbyllur,
një copë horizont i burgosur,
ku as fryma s’guxonte të hynte.
Betoni i ftohtë më mbështillte,
akulli i vetmisë më kafshonte,
ëndrrat kishin marrë udhë me erën,
shpresat qenë tretur
në rrugë pa kthim.
Në dejtë e mi digjte prushi i mallit,
ndërsa pyesja veten me qetësi:
“Pse rënkon kështu, shpirt i lodhur?
Çfarë të mungon, veç lirisë?”
Qaja për fëmijët e mi,
për sytë e tyre që kërkonin kthimin tim,
për këmbët e tyre zbathur
nëpër trotuaret e Shkupit,
për shpresën e tyre të pastër
që unë do të vija nesër,
ndërsa vitet më shuanin
pas hekurave të padukshëm.
Ah, ky mall që më digjte si flakë,
ky mall që nuk shuhej kurrë!
Në errësirën e burgut,
ku drita e njeriut venitet,
më mbeti vetëm një ëndërr –
ajo dritë e dridhur në tavan,
që i ngjante shpirtit tim.
Dhe një ditë…
poçi i vogël u bë diell,
dritarja e hekurt u kthye në horizont,
era solli përsëri zërat e fëmijëve.
Në sytë e tyre u rilinda,
në përqafimin e tyre gjeta lirinë.
Përtej heshtjes,
përtej errësirës,
shpirti nuk shuhet –
ai ngrihet përsëri
si kënga e një dite të re.
(Elegji për babain trim)
Në Zabllaçen e Shumadisë,
natën kur heshti fjala,
në roje ndenji një djalë i ri,
me armën dhe me zemrën vala.
Tradhti i sollën në dorë,
fishekë pa zë, pa zjarr,
por zemra s’i njihte dorë,
kur ndershmëria bën varr.
Refreni
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Tek, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.
Majori Pavle nën hije,
kurth të fshehtë ndërtoi,
por trimi s’bie për hije,
kur nderin e mban me zjarr në gojë.
Shokët të dhanë fishekë,
por ti kishe më shumë – besën,
e në atë natë të frikshme e qek,
veprën që përjetëson heshtjen.
Refreni (përsëritet)
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Tek, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.
Tani që ti nuk je më këtu,
por je në qiell a në mal,
unë të ndjej në çdo krismë, në stuhi,
kur e drejta kërkon një fjalë.
Në gjakun që s’u shit kurrë,
në burrat që s’u përkulën dot,
ti je zëri që vjen në murmurë,
si një këngë që s’vdes asnjëherë në mot.
Refreni (i fundit)
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Teki, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.
NETËT PA HËNË
1.
Teksa boshatisja gotat,
plot me natë e vetmi,
pashë se vdekja
e dehja qenë një – të lindura bashkë.
Në ato çaste, veç një varg për të kënduar,
s’dëshirova tjetër
veç të vdisja i ri.
Mendova për të gjithë ata që ëndërrojnë,
të përlotur e tretur botëve pa emër.
Ngrohtësinë e bashkimit ata kërkojnë
– nata… dhe varret e shokëve të vdekur.
I dehur, humba këmishën, orën, këpucët,
në qytetin e panjohur
si udhëtar pa cak.
Fëmijë dhe qen të rrugës më ndaluan,
skaj zabeli, në rrugë, i qetë fjeta e ëndërrova.
Yjet xixëllonin në qiellin pa mëshirë,
pastaj disa pika shiu
ranë në sytë e mi.
Të ngrohta, më bënë të qaja.
2.
Këndoja, si dru i mpirë
mbi dheun e pikëllimit.
Në atë natë, rrugëve,
kur në gotë desha të gjej
barin që shëron e fal harresë –
ose një gjumë të qetë.
Por kuptova: shpëtim
nuk ka as në varr, as në fund.
Gotë pas gote i zbrazja –
lehtë, siç soset marrezia,
siç shuhen iluzionet e mia të marra.
Mandej u shkriva rrugëve
si qen i braktisur,
vetëm ca çaste të hidhura
mbetën të varrosura.
Kjo natë më fal një lloj kënaqësie
teksa shoh veten të ndotur,
të ndarë nga ata që turpërohen
nga vetë prania ime,
që kanë shpirtin dhe ndërgjegjen
të zhytura në baltë.
Po të dija të piqesha në jetë
si fruti që bie, kur nuk ka më çfarë të japë,
– atëherë do të ishte
si të shijoja jetën për herë të dytë.
3.
Ruaj disa fjalë që më shërojnë si bar.
U nisa në errësirë që veç vetes të vuaja,
si poetin që e vyshk veç dhimbja e huaj.
Thashë me vete: “I lumtur jam –
edhe ferrin në jetë e kam parë.”
Zjarret e fikura më falën flakë të reja,
asnjëherë s’u shuan kur desha t’i shuaj.
Besova se ishin shuar –
por hiri i tyre më dogji sërish.
4.
Dhe kështu, i ri dhe i thyer,
ëndërroj të vdes.
Me një këngë të çmendura shkoi rinia.
E tjetri, si unë,
mos ndoshta do të ndjekë gjurmët e mia?
S’mundem më të këndoj – as të hesht nuk di.
Si gjethe në vjeshtën e shëmtuar po bëhem,
dhe lodhja më shtyn
ta ndjek përsëri këngën e harruar.
Për vete flas, për lot, për endje, kujtime…
dhe s’jam i humbur veç unë,
por edhe ata të meridianëve,
që struken në këngën time.
5.
Vargu i tij do të ulërijë,
për ta madhëruar,
më vonë, i çmendur si Van Goghu,
do të presë
I humbur, pa shpresë,
do të kërkojë pak etje…
Kështu do të vdesë –
të nesërmen do të harrohet.
Për ne nuk do të ketë më lot për të falur,
se koha shkel mbi lule,
pa ndalur kurrë në këtë jetë rrëmujash e rrëmeti…
6.
Këngën e tij, vala ia thotë valës tjetër
Pastaj vjen një ditë,
plot diell.
Qyteti zgjohet –
m,e agime të bardha
S’do të shohë më netët e zeza,
as hënën e pehnitur,
as këngët e haruara që i kanë bartur kohët e liga.
Kujtimi i fëmijëve të mi
( Për babain e rrëmbyer )
Po,
e vështirë është jeta pa baba –
e rëndë, e pakapshme,
si një erë që të përplas pa mëshirë.
Ata ishin ende fëmijë –
me çanta të vogla shpine,
dhe ëndrra që sapo nisnin
të marrin formë
në horizontin e paqartë të së ardhmes.
Por papritur,
hapat e tyre nisën të ndjekin hijet,
jo dritën.
Sytë u endeshin trotuareve të ftohtë të qytetit
me pallate shumëkatëshe,
ku çdo dritare u dukej
si një sy që i shikonte me keqardhje.
E rrëmbyen…
e nxorën prej gjiut të ngrohtë të shtëpisë
dhe e hodhën në një drejtim pa emër –
larg… shumë larg…
Sikur e përpiu nata.
Sikur u bë një yll që u shua para kohe.
Që nga ajo ditë,
fëmijët mbetën të humbur.
Të pakrah.
Të pambrojtur.
Jo vetëm sepse mungonte zëri i tij,
por sepse ai ishte mburoja e tyre,
kështjella e sigurisë
në një botë shpesh armiqësore ndaj të vegjëlve.
Ai ishte heroi i heshtur –
që nuk fliste shumë,
por me një shikim, me një përqafim,
u jepte gjithë botën.
Tani,
dhimbja e mallit i ndjek
si një dritë e peshëshme,
si një shpresë që lëviz nën lëkurë,
por që nuk ndizet kurrë.
Ata ende enden rrugëve
me një shpresë të vogël
e të pashpresë –
se ndoshta një ditë,
nga ndonjë qoshe e botës,
do ta dëgjojnë zërin e tij,
do ta shohin sërish figurën e njohur
që i priste me duar hapur.
Por jo.
Ai është tani kujtim.
Një fotografi që nuk flet,
një aromë që vjen vetëm në ëndërr.
Dhe me të,
u shuan buzëqeshjet e tyre të pafajshme,
hareja që mbush fëmijërinë,
gëzimi që mbeti vetëm
si një tingull i largët në kujtesë.
Po,
e vështirë është jeta pa baba –
shumë më e vështirë sesa ç’e dinim
kur ishim fëmijë,
e mendonim se bota kishte gjithmonë
një dorë që na priste
në fund të çdo rënieje.
Nuk mbaj mend ditën kur ai iku –
jo se s’e ndjeva,
por sepse çdo ditë më pas
është bërë kujtim i zymtë,
që më gërryen kujtesën.
Dikush – një forcë e errët,
e pamëshirshme –
na e rrëmbeu babain.
E morën dhe e tretën
përtej atyre nëntë malesh e gryka,
përtej fushave që sot më duken të huaja,
përtej çdo gjuhe
që mund ta thërrasë.
Oh, baba, ku je?
Kthehu baba!
Mbeti vetëm mungesa jote –
si një mur i madh në shpirtin tim,
dhe një mall që s’rresht së më shkunduri.
Një valë e ngrohtë,
që të përplas pastaj
në brigjet e ftohta të realitetit:
nuk je më.
Na mësoje të ecnim drejt
edhe kur rruga ishte gurë.
Tani,
e gjithë bota më duket pak më e ftohtë,
si një shtëpi pa çati.
Unë jam rritur,
por në shpirt
kam mbetur ai fëmijë
që kërkon zërin e babait,
për ta dëgjuar edhe vetëm një herë të vetme.
Oh,
sa shumë do të jepja për ta përqafuar edhe një herë…
për ta ndjerë erën e tij,
për ta parë në derë,
duke buzëqeshur,
si dikur –
si heroi ynë i heshtur.
I kujtoj ato çaste,
kur sytë tanë vraponin
trotuareve të qytetit që na dukej sterrë.
Ishin ende fëmijë,
por nxitonim pas një njeriu
që në hije ngjante me të –
fytyra që mund të na thoshte:
“Ku jeni, fëmijët e mi?
U lodha e kam qarë për ju edhe në qeli burgu,
por ja – tani jam kthyer dhe ju përqafoj.
Ju dua shuuummë…”
Mungesa e tij më mësoi të rritem ndryshe.
Jeta na mësoi të bëhemi të fortë si guri –
jo për t’u dukur të tillë,
por për të mbijetuar
përballë padrejtësive dhe hijeve të regjimit.
Na mësoi ta ndjejmë dhimbjen dhe ta kthejmë në urtësi.
Të kërkojmë dritën e dijes dhe drejtësinë,
jo hakmarrjen.
Të flasim butë,
sepse dimë sa vlen një fjalë që mungon.
Të duam thellë,
sepse dimë ç’do të thotë
të mos kesh më kë të duash.
UDHËTARI I FJETUR
Boshatisja gotat plot me natë e vetmi –
në to u putha me vdekjen
Dehja dhe mbarimi qenë një.
Në ato çaste, veç një varg doja,
veç një këngë,
dhe të vdisja i ri.
Mendova për ata që ëndërrojnë,
të përlotur,
të tretur nëpër botë si hijet.
Ngrohtësinë e bashkimit e kërkonin,
por nata u kishte mbetur shtrat,
e varret – fjalimi i fundit
i shokëve të rënë.
I humbur, pa emër, pa orë, pa këpucë,
bredha në qytetin e panjohur,
i dehur si një hije pa adresë.
Fëmijë dhe qen rrugësh më ndeshën.
Skaj zabeli, në rrugë,
fjeta i qetë
nën dritën e zverdhur të yjeve.
Dhe kur shiu më ra mbi sy,
nisa të qaja i ngrohtë
si fëmijë pa nënë.
Këndoja, i mpirë si druri i ftohtë,
mbi rrugën që e dija humbëtirë.
Kërkoja në gotë
barin që fal harresë,
ose një gjumë pa kthim.
Por shpëtimi s’kishte emër –
as varri s’më mbronte.
Gotë pas gote derdhej,
si marria ime që soset,
si koti që më shtyn drejt një fati të marrë.
E u shkriva rrugëve si zagar i plagosur.
Vetëm pak çaste hidhërimi
mbeten – të varrosura në heshtje.
Nata më jep një kënaqësi të shëmtuar –
kur shoh veten të ndotur,
larg atyre që fytyrën e skuqin
nga prania ime.
Shpirti i tyre u zhyt në baltë,
e as drita s’u kujtoi më
se ishin njerëz.
Sikur të piqesha si fryti
që bie, kur s’ka më ç’të japë,
do ta kisha shijuar jetën
si një kthim të butë –
por u dogja pa u pjekur.
Ruaj pak fjalë
që më shërojnë si bar i rrallë,
dhe ika në terr
që vetëm vuajtja të më njohë.
Poeti vyshket nga dhimbja që nuk është e tij,
e unë u nisa atje
ku më priste nderi – dhe litari.
Koka ime e marrë nuk e besoi
se muri s’thyhet me kokë.
E tani, i zi, i braktisur, pa shok,
një ditë do ta var veten
në vargje që kënduan dashuri.
Këndova derisa u tretën udhët,
derisa terri më mori,
dhe e kuptova: ferri është këtu –
e unë e kam jetuar me sy hapur.
Flaka që desha ta shuaj,
u bë hi që më dogji më thellë.
Nuk ka shuarje për atë që digjet
nga brenda vetes.
I ri dhe i thyer,
ëndërroj vdekjen
si shpëtim nga brezat
që do të pështyjnë mbi emrin tim.
Rinia u shua në këngë të çmendura,
në bredhje që s’kishin kthim.
E kush do të më ndjekë gjurmët?
Cili tjetër do ta zgjedhë këtë rrugë?
S’mund të hesht –
e këndimi më helmon.
Si gjethe në vjeshtë,
jam bërë hije e vetes.
E përsëri më shtyn ajo këngë,
ajo vuajtje, ajo nevojë
për të nxjerrë nga brenda
atë që më vret.
Nuk më la asgjë kjo jetë
veç helm që u rrit
në këngën time –
e unë, i vetmi dëshmitar i vetes.
Sepse pafajësia është krahë,
dhe ndërgjegjja e pastër është flakë
që nuk shuhet kurrë.
Përtej hekurave,
përtej heshtjes –
më priste liria.
Vargu pas meje
Dikur do të lindë ai që s’më njohu,
për t’i falur kësaj bote
pak mëshirë, pak dashuri.
Vargu i tij do të ngjajë me timin –
do të ulërijë në shkretëtirë,
e askush s’do ta dëgjojë.
E kur ai të çmendet,
si Van Goghu –
do ta presë dhimbjen me gjak.
Por ç’vlen dhimbja
kur as vdekja s’është shpagim?
Ai do të harrohet,
si gjithë ata që vdesin pa zë.
Koha shkel mbi lule
dhe asnjëherë nuk ndalet.
Dritat i morën
pa pyetur nëse kishte ëndrra.
E lanë si qiri
që digjet në vetmi
për të ndriçuar një botë që s’e kuptoi kurrë.
Tani mbyll sytë –
në qepallë më rëndon brenga.
Uji është i pastër
kur kalon nën urën time.
Rrjedh i qetë,
që të mos më zgjojë.
Këngën time vala
ia thotë valës tjetër,
e unë – nuk jam më.
Vjen një ditë me diell,
qyteti zgjohet –
por unë nuk do të zgjohem kurrë më.
As netët, as hëna,
as këngët që mbartin helm
nuk do t’i këndoj më.
Udhët e Jetës
Jeta –
udhë me kthesa, labirinte e tunele,
përplot batica dhe zbatica.
Një udhë e heshtur,
me brenga e halle,
një luftë që tretet në mjegull.
Hapat e mi çapërojnë trotuareve –
herë lehtë,
herë si tunxh i rëndë.
Kujtoj stinët e moteve
përtej mureve të kazamatës,
kur dritat fiken
dhe yjet nuk duken në qiell.
Era më flet me skëterrën –
me një zë të vjetër që penitet.
E shkuara tretet në mendime
si valë mbi breg.
Një ëndërr e djegur rri pezull,
përballë detit të trazuar,
pret ditën që ka me ardhë…
Shikoj hijet e natës që më ndjekin pas.
Shikoj portretin tim në shuplakë të dorës.
Një fjalë e pathënë mbetet në kujtime.
Në sytë e heshtjes rrjedh një mall.
Një zë i largët më thërret ngadalë.
Në agun e ftohtë,
shpirti më tretet.
Në hijen e kohës
një mall më djeg.
Rrugët e jetës – të ftohta, të vjetra –
i eci me gishtërinj të përgjakur.
Ëndrrat e mia –
të gdhendura në kujtime.
Sokakët më njohin,
më thërrasin me emër.
Hapat e mi flasin
me gjuhën e gurëve.
Një ëndërr bie,
si gjethe e tharë vjeshte.
Një mall i fshehur
tretet mes tyre.
Hija e kohës më ndjek në heshtje.
Era më pëshpërit ngadalë
me fjalët e djeshme.
Në themelet e kazamatës
kam lënë veten –
si një shpirt i pastrehë
që kërkon dritën e lirisë.
Kujtimet derdhen
e qajnë në shiun e natës
ku shushurimat bien.
Një fjalë e humbur
më thërret nga larg…
Monologu i shpirtit
Në çastin
kur errësira më thërret
me zë të ulët,
dhe drita më tund
me premtimin e një mëngjesi,
unë qëndroj në mes –
udhëtar pa harta,
pa kompas.
Errësira –
një hije e ngrohtë,
një prekje që fshin
plagët e ditës.
…Secila kohë
ka nga një plagë!
MËMËS
Në prehërin tënd të ngrohtë ku më mbaje, për jetë pata adhurim.
Si foshnjë në djep ku u lëkunda,
fjalën “Mëmë” thirra pa pushim!
Që kur këtë fjalë bëlbëzova,
s’e ndala më — veç e përsërita.
Përkëdhelje të ëmbla përjetova,
edhe sot që jam burrë — sërish më ndrita.
Edhe tani për ty mendoj,
ndonëse s’jam më foshnje, por burrë.
Veç fjala “Mëmë” — sa të jem gjallë,
prej meje nuk largohet kurrë!
Do të të thërras, sa jetë të kem,
kurdoherë si qengj i uritur — herë me zërin e zemrës së copëtuar, herë me shpirtin zjarr të zhuritur…
P.s.
Shënim për botim / hyrje redaksionale: Kjo poezi është botuar për herë të parë në revistën letrare arbëreshe “Zjarri” në Palermo, më 1975.
Stinë vjeshte
Ditë vjeshte –
kur zverdhëllonin gjethet,
dhe djajtë shfaqeshin
me fytyra të zbehta,
sy zgurdulluar
si hiena të egërsuara,
ujqër të tërbuar
me dhëmbë mizorie.
Brenda mureve gri të burgut,
në pranga ishe lidhur ti –
i rrënuar,
i copëtuar nga koha komuniste.
Murmurisje për familjen…
forca të kishte lënë
në atë skëterrë pa dritë.
Me duar të ënjtura nga dhimbja,
flisje.
UDB-a dirigjonte –
çdo plagë gjaku
ishte një nënshkrim i krimit.
Të mbanin pa gjumë –
ditë e natë,
pa ujë,
pa kafshatë…
Ti, me djajtë u kacafyte –
i përgjakur në labirinte absurdi.
I prangosur, i përbuzur,
të ndëshkuan,
të dëbuan,
por ti mbete gjallë.
Satanajve u bëre ballë!
As akuza, as trillime nuk pranove.
Si Promete me duar të lidhura,
qëndrove.
Kriminelëve u flisje me heshtje.
Vetvetes i pëshpëritje:
Qëndro, edhe kur gjaku të bëhet dhallë.
Në qeli –
me gjarpërinj nën lëkurë luftove.
I cunguar, por i papërkulur.
I zhveshur, por me dinjitet.
I palëkundur –
si gur mbi themelet e dhimbjes.
Erë me Ngrica
Fryn era e dimrit,
fishkëllen si bishë,
stinët zgjojnë klithmat
e një mijë vjetësh të kota.
Shpirtra pa trupa,
të humbur në kohë dhe hapësirë.
Nëpër rrugë të zymta,
zyrtarë të pashpirt
ecin me vetura –
dita e verbër,
ku asgjë e re nuk flitet,
përveç skicave të historisë
që ndërtohen nga pushtetarët.
Roma dhe Bizanti, të zhvatur.
Hijet e së kaluarës mbretërojnë,
flamujt marrin hijen e hidhur
të dhunës së trashëguar.
Balldjegur
Në kreshtën e shkëmbit –
vetëm stëpa dhe gurë.
As ëndrra nuk rritet,
as hiri i diellit
nuk e shkrin shpatin.
Sytë ngulitur në heshtje –
tokë pa ara,
qielli pa kaltërsi.
As misër,
as grurë.
Vetëm zjarr i djegur,
boshllëk i pashuar.
Kreshta s’di të ëndërrojë.
Vetëm djeg.
Dhe hesht.
Një jetë e tharë në gurë,
një tokë që kërkon frymëzim.
Kur dola nga burgu
Dola nga burgu –
me vite të kërusura,
stinë të thinjura,
me heshtje të thellë
dhe dorë të zgjatur kah qielli.
Një lutje për Nënën,
për jetën që ndoshta më ka harruar.
Brenga për të kaluarën
që s’dua ta rikujtoj.
Jam i përvuajturi
që ruajti dinjitetin
në mallkim e errësirë.
Feniksi që u ringjall,
pavarësisht çdo zi,
çdo dhimbjeje.
Me shpirtin në qiell,
por tokën në zemër.
Me shpresën për pranverë të pafund,
për rininë që burgjet e vodhën.
Por unë jam njeri –
me emër
dhe krenari të pastër.
Krroi në dejtë e mi
Në skaj të kopshtit –
një arrë nën hijen e blirit.
Një ujëvarë që rrit grunjera
ngjyrë floriri.
Në mbrëmjet e verës
krroi gurgullon,
gjethet këndojnë.
Zanat dhe kreshnikët
ngrenë valle në male.
Fylli jehon me agimin,
shqipja fluturon
mbi dardhën që çel.
Në ujëvarën e fshatit
shikimet rrjedhin me mall –
krroi në dejtë e mi,
jetë dhe frymëzim i heshtur.
Dielli në shuplakë
I rrethuar me maja malesh –
bjeshka, një lehonë e qetë.
Në mes të sheshit,
midis luleve dhe barit,
aromë trëndafili –
një tërfil çel mbi shkëmb.
Këmbëzbathur në brigjet e blerta.
Gishtërinjtë përthithin
lulëzimin e ditës.
Dielli del në majë –
si një rreze që përqafon shpirtin.
Shikimet e vajzës
derdhen si luledielli.
Në dritë përqafohet trishtimi –
i ëmbël dhe i thellë.
Poeti i mjerimit
Ti, poet i shekullit të ri –
me zjarr në sy
dhe zemër të trazuar.
Këndove për bijtë e kohës,
kërkove drejtësi
me vargje të zjarrta.
Vuajtje dhe mallkim i thellë.
Kafshatë e hidhur,
misër i dëshiruar
që acaron në dejtë
dhe ngrihet si akull.
Ti u bëre kandil –
u dogje në flakë,
por kurrë nuk u fik.
Me grusht të fortë
kërkove malet të lëkunden.
Shkruaje këngët e ringjalljes,
zë i lirisë,
i shpirtit të dhimbur,
lajmtar i kohës së re.
Zë që s’u shua në errësirë.
Kohë të liga
Kohët kalojnë.
Njerëzit si stinët e motit
vijnë e shkojnë.
Breza që bartin ndryshimin në gjoks.
Fise nomade,
pushtues e mbretëri –
gjaku derdhet si lumë,
plagë që nuk mbyllen,
varre pa emër.
Në këto toka
ku luftërat shkrijnë edhe shpresën,
demokracia –
si hije që nuk ngroh.
Plagët myken.
Vallë, a do të vijë pranvera?
A do ta rrezatojë dielli dhimbjen?
Në këtë Ballkan,
ku historia dhe dhimbja bashkohen,
gjithnjë kërkohet drita
që nuk vdes.
Ka vite që pres
Në peronin e jetës
qëndroj i vetmuar.
Trenat kalojnë
me mallin e djegur në vagona.
Vitet shkojnë,
stinët ikin,
por unë pres ende…
Pres trenin e pranverës,
trenin e jetës sime –
me shpresën që do vijë,
që do shpërndajë hijet dhe errësirën.
Nuk di se kur,
por shpirti më thotë:
Prit! Mos e harro!
Sepse edhe në vetmi,
në pritje,
lind shpresa më e fuqishme.
Ëndrra Ime
Të kujtohet kur ishe i ri
e ikën?
Kur të rrëmbyen horrat,
të shanë,
të vranë?
Gjymtyrë të sakatuara,
shpirt i sëmurë,
burgje –
dhe ti i pafajshëm,
me mall në zemër,
shkruaje vargje…
Tani që je plakur,
jeta ikën shpejt,
vitet tremben prej rëpirave.
Flokë të thinjura,
kokë e thyer –
pyet:
Vallë, do të vijë pranvera?
LETËR VËLLAUT NË AMERIKË
O vëlla në anën tjetër të oqeanit – burgosur, i mërguar, i përndjekur… Ti je shkëmb që nuk thyhet, jeni pathyeshmëria që s’njolloset.
Mbaje shpirtin në dritë, mos u përkul përballë mjegullës. Në heshtje le të lidhemi fort, me gjak që s’njihet nga kufijtë. Amaneti yt – një zjarr që s’shuhet as në mërgim.
DETI IM
Pulëbardhat lozin me frymën dhe valët mbartin mallin tim. Një gjarpër i plagosur endet mbi shkumë – si unë, në përpëlitjen e jetës.
Valët godasin brigjet e zemrës, treni i zi bart dëshirat e pathëna, tuneli i errët nuk ka dalje – por unë vazhdoj të kërkoj dritën.
Deti im – një peizazh i brendshëm, ku shpresa dhe errësira bëhen një.
BALADA NË GUR
Korba të zinj kafshojnë qiejt, zogjtë ikin drejt stinëve të humbura. Në heshtje më përcjell një baladë – jeta ime, e gdhendur në gur.
Shqiponja qëndron mbi kreshta, si shpirti im që s’u dorëzua. Erërat fryjnë përtej dhimbjes, pranverat mungojnë – por fluturimi mbetet.
PËRTEJ HESHTJES
Fjalët thahen, sytë shteren, mos mendo se jemi vdekur. Në pëlhurat e së kaluarës fshihet shpirti i tij, helmi shpërndahet në gotat e heshtjes.
Portrete të zbehta me kafka të rënda, si qenie që zbritën nga qielli i errësirës. Ata ecin nëpër muzg me hapa pa emër, të panjohur, të harruar – si shigjetat e Apolonit në një botë pa perëndi.
Një zë bie mbi trotuaret e zverdhura, si përpëlitja e lules anemonë. Ligjëratat e qiellit të rrejshëm bien në labirintet e mashtrimit.
Në çdo dasmë mungon një dasmor, secila këngë është kthyer në lutje. Dhe gotat – të mbushura me netë, ku yjet janë vetëm roje të një nate të përjetshme.
Do të këndoj deri në fund – derisa terri të më marrë. Sepse flaka që desha ta shuaj u bë hi që më dogji më thellë.
ARRATISJE E SHPRESËS
Ishte vera e vitit 1974, por brenda meje frynte një dimër i gjatë. UDB-ja – hija e zezë që përpinte zërin, makineria që ndëshkonte lirinë.
Peizazhet iknin përtej dritares së trenit, si kujtime që nuk kthehen më. Në çdo stacion – një e vërtetë e heshtur, jugosllavia e sëmurë – në agoni.
Unë nuk isha arratisur, isha dëshmitar i së vërtetës që vinte. Sepse shtypja është strukturë, dhe çdo strukturë që ngrihet mbi frikë, rrëzohet nga brenda.
Poeti nuk jeton vetëm me frymë – jeta ime është një poezi e braktisjes, e kujtesës, e dhimbjes, por edhe e shpresës.
STINË VJESHTE
Në ditët kur gjethet zverdhëllojnë, shfaqen hijet me sy ujqërish. Në mure të lagështa të burgut, shpirtrat përplasen me zinxhirët.
I lidhur, i copëtuar, por jo i thyer, ti u kacafyt me demonët e sistemit. Me gjuhë heshtjeje i flisje kriminelëve, me shikim që thoshte: “Qëndro!”
Promethe me plagë të hapura, të zhveshën, por me dinjitet. Ti ishe gur – mbi themelet e dhimbjes.
MURET E QELISË (Zenicë, 1981)
Në malet ku ngrihet hija e Sizifit, çdo hap është betejë me vetveten.
Nëna qan, dritat fiken, procesi montuar më dënon në heshtje.
Por unë nuk jam mëkatar, jam Prometheu që mbart zjarrin. Mbi globin e akullt, jam zëri i atyre që s’mund të flasin.
Në muret e qelisë njollat e gjakut bëhen aktakuzë e sistemit. Por unë ngrihem – si gur i gjallë, i palëkundur në një botë të përmbysur.
KUSH E VRAU GJENERALIN?
Në kaltëritë e qiellit,
shqiponja fluturon krenare
mbi kreshtat e Sharrit –
prej andej ku betejat kanë zë.
Në luginat e heshtjes,
lugina të përgjakura nga stuhitë,
vallë, atë ditë,
tradhtia fshihej në erën që frynte?
Një frymë e ngjirur çau degët e historisë,
gjaku u tret në barin e mëngjesit.
Emri i tij – mbeti në gojët e tokës,
por kush e vrau gjeneralin,
kur ai vetë kishte vdekur për Atdhe?
MEDITIM
Në burgun e zi –
mes viteve të heshtura si shkëmbinj,
kërkoja një copë diell.
Jo për dritë –
por për shpirtin tim të ngrirë.
Një copëz ngrohtësie,
që të shkrija hekurat e brendshëm
që lidhnin shpirtin tim për muri.
Prisja –
në atë heshtje pa fund,
një dritë që s’kishte emër,
por që do ta kthente gjakun tim
në një pranverë të re.
Në damarët e lodhur të zemrës sime,
rrjedh vetëm kujtimi i asaj drite.
NËN SKËTERRËN E VETMISË
(Nga qelia e burgut të Zenicës)
I mbyllur brenda katër mureve,
qeli betoni e ftohtë si varr,
i krusur, i lidhur, i përgjakur,
me heshtjen që më mbyste vërdallë.
Errësira më kishte rrëmbyer sytë,
asnjë rreze nuk depërtonte dot.
Një dritare e vogël – ndoshta tridhjetë me njëzet –
si plagë në mur, e mbuluar me hekura .
Një erë e hollë përplasej përtej,
e përzier me skëterrën e shpirtit tim.
Vetmia,
i tretur pas horizontesh të largëta,
pas maleve të Bosnjës e harresës,
rri aty me mendimet e mia,
me shpirtin tim të gjymtuar.
E pyes zemrën, me zë të qetë:
“Ç’të mundon kaq shumë, që rënkon kështu?
Ç’është kjo barrë që s’e mban dot?”
Ajo më flet me lot të padukshëm:
“Për fëmijët e mi,
që ecin udhëkryqeve të qytetit,
nën hijen e kullave të bardha,
të braktisur nga buzëqeshja.”
I pashë në ëndërr –
me duar të drejtuara kah qielli,
sikur luteshin, engjëj të vegjël,
me sytë që ndriçonin në errësirë,
fytyra të pastërta, të bardha si shpresa.
Dëgjova zërat e tyre të butë:
“Baba… mos na lër vetëm,
kthehu, qoftë edhe njëherë,
në përqafimin tonë!”
“Kush të mori?
Ku u humbe, o baba?
Na mungon, shumë na mungon…”
…Nuk di nëse ndokush e dëgjoi
thirrjen tuaj në përgjërim,
rrënkimin që gjëmoi trotureve të ftohta,
ku ngrica akulli mbulonin shpirtin ,
Shpirtërat tuaj të njomë !
Udhëtari drejt diellit
(Kosovë, vjeshtë e vitit 1981)
1.
Teksa boshatisja gotat,
plot me natë e vetmi,
pashë se vdekja
e dehja qenë një – të lindura bashkë.
Në ato çaste, veç një varg për të kënduar,
s’dëshirova tjetër
veç të vdisja i ri.
Mendova për të gjithë ata që ëndërrojnë,
të përlotur e tretur botëve pa emër.
Ngrohtësinë e bashkimit ata kërkojnë
– nata… dhe varret e shokëve të vdekur.
I dehur, humba këmishën, orën, këpucët,
në qytetin e panjohur
si udhëtar pa cak.
Fëmijë dhe qen të rrugës më ndaluan,
skaj zabeli, në rrugë, i qetë fjeta e ëndërrova.
Yjet xixëllonin në qiellin pa mëshirë,
pastaj disa pika shiu
ranë në sytë e mi.
Të ngrohta, më bënë të qaja.
2.
Këndoja, si dru i mpirë
mbi dheun e pikëllimit.
Në atë natë, rrugëve,
kur në gotë desha të gjej
barin që shëron e fal harresë –
ose një gjumë të qetë.
Por kuptova: shpëtim
nuk ka as në varr, as në fund.
Gotë pas gote i zbrazja –
lehtë, siç soset marrezia,
siç shuhen iluzionet e mia të marra.
Mandej u shkriva rrugëve
si qen i braktisur,
vetëm ca çaste të hidhura
mbetën të varrosura.
Kjo natë më fal një lloj kënaqësie
teksa shoh veten të ndotur,
të ndarë nga ata që turpërohen
nga vetë prania ime,
që kanë shpirtin dhe ndërgjegjen
të zhytura në baltë.
Po të dija të piqesha në jetë
si fruti që bie, kur nuk ka më çfarë të japë,
– atëherë do të ishte
si të shijoja jetën për herë të dytë.
3.
Ruaj disa fjalë
që më shërojnë si bar.
U nisa në errësirë
që veç vetes të vuaja,
si poeti që e vyshk
veç dhimbja e huaj.
Shkova atje ku më pret
nderi – dhe litari.
Kështu i duhej kokës sime,
pak e marrë,
që s’u bind se muri
s’thyhet me kokë.
Tash jam i lënë, i zi, pa shokë,
dhe një ditë
do të var veten me vargjet që desha.
Këndova gjatë,
derisa u humba në terrin
e një rruge që sërish
do të më çojë drejt pikëllimit.
Thashë me vete: “I lumtur jam –
edhe ferrin në jetë e kam parë.”
Zjarret e fikura më falën flakë të reja,
asnjëherë s’u shuan kur desha t’i shuaj.
Besova se ishin shuar –
por hiri i tyre më dogji sërish.
4.
Dhe kështu, i ri dhe i thyer,
ëndërroj të vdes.
Brezat do të pështyjnë
mbi veprat e mia.
Në endje të kota,
në këngë të çmendura shkoi rinia.
E tjetri, si unë,
mos ndoshta do të ndjekë gjurmët e mia?
S’mundem më të këndoj –
as të hesht nuk di.
Helmi i këngëve të mia
veç mua më helmoi.
Si gjethe në vjeshtën
e shëmtuar po bëhem,
dhe lodhja më shtyn
ta ndjek përsëri këngën.
Nga ajo që desha të krijoj
me muzën – humba,
nëpër stinë që ikën
pa më lënë gjë.
Veç helm, që rritet
në këtë këngë që më vret.
Për vete flas, për lot, për endje, kujtime…
dhe s’jam i humbur veç unë,
por edhe ata të meridianëve,
që struken në këngën time…
5.
Më vonë, ai s’do ta dijë
se do të lindë në jetë,
për t’i falur botës
si mëshirë – pak dashuri të ngrohtë.
Vargu i tij do të ulërijë,
i shurdhët dhe i ftohtë,
dhe për ta madhëruar,
do të mbetet vetëm pas vdekjes.
Më vonë, i çmendur si Van Goghu,
do të presë
dhimbjen e vet që s’soset
veç me gjak.
I humbur, pa shpresë,
do të kërkojë pak etje…
por ç’vlerë ka eshtra pas vdekjes?
Kështu do të vdesë –
të nesërmen do të harrohet.
Për ne nuk do të ketë më lot për të falur,
se koha shkel mbi lule,
pa ndalur kurrë.
Kurrë s’erdhi ajo
që dinte si të shkonte,
dhe atij me dhunë
ia vodhën të gjitha qëllimet e jetës.
E e lanë – si qiri që digjet vetë,
derisa tretet.
6.
Tani i mbyll sytë,
qepallat rëndon brenga.
Edhe uji është i pastër
kur ai pushon nën urë.
Rrjedh i qetë,
që të mos e zgjojë
duke u përplasur pas murit.
Këngën e tij, vala
ia thotë valës tjetër
derisa ai pushon.
Pastaj vjen një ditë,
plot diell.
Qyteti zgjohet –
por ai nuk do të zgjohet më.
S’do të shohë më netët e zeza,
as hënën në liqen,
as këngët që veç helm
kanë mbartur.
Kështu, lumi
e përcolli trupin e mbetur,
që askush s’e çoi
as në rrugën e fundit.
Qentë e rrugës
të mos e kafshonin si prenë e braktisur.
Lumi e çoi
në zabelin më të vetmuar,
derisa kënga e valës së tij
u qetësua në atë lëndinë.
Dikur e la në bregun e tij –
dhe gjethet e vjeshtës e mbuluan…
Ruaj pak fjalë
që më shërojnë si bar i rrallë,
dhe ika në terr
që vetëm vuajtja të më njohë.
Poeti vyshket nga dhimbja që nuk është e tij,
e unë u nisa atje
ku më priste nderi – dhe litari.
Koka ime e marrë nuk e besoi
se muri s’thyhet me kokë.
E tani, i zi, i braktisur, pa shok,
një ditë do ta var veten
në vargje që kënduan dashuri.
Këndova derisa u tretën udhët,
derisa terri më mori,
dhe e kuptova: ferri është këtu –
e unë e kam jetuar me sy hapur.
Flaka që desha ta shuaj,
u bë hi që më dogji më thellë.
Nuk ka shuarje për atë që digjet
nga brenda vetes.
Dikur do të lindë ai që s’më njohu,
për t’i falur kësaj bote
si Van Goghu –
do ta presë dhimbjen me gjak.
ZËRI QË NUK SHUHET !
Kam dëshirë të jem sqep i një zogu këngëtar,
që zgjon agun në mëngjesin pa gjurmë,
e ngre diellin mbi një vend të harruar,
Si detin me valë…
Kam mall të bëhem sqep zogu që këndon,
që çel agun mbi heshtje të pluhurosura,
dhe ngre diellin mbi viset që harresa i ka lënë pa emër,
Vise me shkëmbenj të plasaritur.
Dhe mëndja ma thotë:
Të jem valë që përplas shkëmbinjtë
me rrudha në ballë,
por pa i thyer – vetëm t’i përkëdhel,
të jem rrëke që vrapon për në det,
duke çuar me vete zërat e fëmijërisë,
zërin e historisë njerëzore.
Dhe më flet mendja:
Bëhu valë që përplaset si valë deti
Në ballë të shkëmbit mijëvjeçarnë ,
jo për ta thyer – por për t’ia kujtuar butësinë,
bëhu rrëke që vrapon drejt largësive të harruar,
me zërat e fëmijërisë si yje në krahë,
E që flasin me gjuhën e gurit…!
UNË, PROMETHE !
I ngulur si Prometheu,
me mëlçinë e shpirtit nën thonj sorrash,
e çdo ditë – drita nuk vinte.
Vetëm errësirë,
aty ku qielli kishte harruar
të lindte dritë,
unë qëndroja si stinë pa fund,
i gjallë vetëm nga e vërteta ime.
Promethe i lidhur në zinxhir,
sikur edhe cicërima zogjove ishte ndaluar,
zogjtë lodhen dhe dukeshin të trembur,
Nuk fluturonin më.
Në çdo britmë që lëshoja,
ata dëgjonin refrenin e rezistencës.
Në Zenicë,
burg i ngrirë në akuj të urrejtjes,
në shtetin që tallej me drejtësinë,
çdo natë – një kapak varri pa varr.
Rrobat e mia ishin lëkura e dhimbjes,
dhe dritarja – syri i verbër i Perëndisë,
Po era e akullt frynte…
dhe, në atë frymë të acartë,
e ndjeja se isha ende i lirë –
në dhimbjen time.
- ERA E KRYQËZIMIT
Era frynte si mallkim i lashtë,
nga dritarja e vogël e qelisë,
dhe çante mishin tim
si gozhdë mbi shpatullën e një Krishti tjetër
– pa kryq, pa popull, pa ndjesë.
Hetuesit më vinin përballë
si farisenjtë që mbartnin urrejtjen e një Perëndie të rrejshme,
e unë –
i vetëm,
pa ndihmë qiellore,
pritja gjyqin ku nuk do fliste
as Zoti vetë.
- PROMETHEU I HESHTJES
Më thanë: “Prano!”
Por unë mbaja gjuhën si mburojë,
si Promethe që u vodhi zjarrin Zotërave
për ta dhënë te njeriu.
Tani, më hante dita,
Edhe netët e thikave të gjata,
më shqyenin si sorra të zeza,
sorrat nuk ishin zogj,
por hetues me uniformë
që shkynin shpirtin tim
me dosje të falsifikuara,
me akuza të stampuara
në tryezat e ferrit komunist.
Unë nuk bërtita.
Unë shikova përtej dhimbjes
dhe kuptova:
edhe drejtësia ka frikë kur s’e drejton Zoti,
por partia.
III. HESHTJA SI PROVË
Çdo fjalë që nuk e thashë,
është poemë e shkruar me gjak,
në faqet e heshtura të historisë sonë.
Në Zenicë,
ku njerëzit vdesin nga e vërteta,
më burgosën për atë që nuk e thashë dot:
“Unë jam shqiptar.
S’e shes nderin tim,
as nëpërmjet torturave,
as nën yllin pesëcepësh që më rrëzonte qiellin mbi kokë.”
Më futën në dhe të gjallë,
si Lazarin –
por nuk pati Krisht që të më ngrinte.
Vetëm era që frynte,
si fryma e Shenjtë që s’u dëgjua dot,
sepse muret qenë të shurdhër.
- KOHA QË HESHTI
Të nesërmet nuk ekzistonin,
vetëm net të njëjta
ku dielli ishte i ndaluar
si armët kimike.
Sytë e mi shikonin më thellë se qeliza,
sepse unë isha dëshmitari
i një kohe që nuk kërkonte dëshmitarë,
i një kombi që duhej shuar
nëpër dhomat e vogla,
me baltë, gjak dhe interrogim.
Unë nuk isha më njeri,
isha simbol,
ishin ata që donin të më fshinin,
jo për atë që bëra,
por për atë që isha –
dëshmi e një qëndrese që nuk mposhtej.
- HESHTJA NË ERRËSIRË
Drejtësia s’u shfaq.
Ajo nuk vjen në burgje si ky,
ajo nuk zbriti në Zenicë,
sepse drejtësia e vërtetë
nuk ulej në karrige me uniformë,
as e firmoste dënimin e një idealisti.
Ajo heshti.
Sikur të ishte penduar që kishte lindur.
Po era frynte.
Era e së vërtetës,
era që përndiqej,
era që më mësonte të qëndroja drejt
edhe kur jeta binte përdhe.
- LIRIA NË SHPIRT
Në fund të acarit,
të poshtërimeve,
të torturës dhe vetmisë,
ndjeva brenda vetes
një farë që nuk vdiste.
Ishte shpresa që s’kishte emër,
shpresa që nuk varej nëpër mure,
por jetonte në eshtrat e mia
si një këngë e pathënë.
Unë isha i lidhur,
por jo i nënshtruar.
Unë isha Prometheu i kësaj kohe –
në duar të ulkonjave,
por me zjarr në shpirt.
Përtej heshtjes
Në qelinë e gurit,
një dritë e lodhur dridhej në tavan,
si shpirti im që luftonte terrin.
Një dritare e vogël, e mbërthyer me hekur,
ishte qielli im i mbyllur.
Vetmia më kafshonte,
ëndrrat iknin me erën,
në dejtë digjte prushi i mallit.
Qaja për fëmijët e mi,
për sytë e tyre të humbur në stinë,
për hapat zbathur në trotuaret e Shkupit,
për pritjen e pafajshme
që më thërriste nga larg.
Por një ditë…
drita e lodhur u bë diell,
dritarja – horizont i hapur.
Në përqafimin e tyre rilinda,
përtej heshtjes dhe errësirës.
…Sepse pafajësia është krahë,
dhe ndërgjegjja e pastër është flakë
që nuk shuhet kurrë.
Përtej hekurave,
përtej heshtjes –
Ime shpresë, do më priste liria.
EPILOG 1.
Drita që nuk shihet
Pas çdo heshtjeje të gjatë
nuk vjen menjëherë fjala.
Vjen një zbrazëti tjetër—
më e thellë, më e qetë,
ku njeriu mëson të jetojë
pa zërin që kishte dikur.
Dalja nga burgu
nuk është gjithmonë dalje.
Sepse muret më të forta
janë ato që mbeten brenda.
Dhe megjithatë—
njeriu nuk është ndërtuar
për të qenë vetëm kujtim i dhimbjes.
Diku, në një vend që nuk matet me hapësirë,
as me kohë,
mbetet një grimcë drite.
Jo si shpëtim i madh,
jo si triumf,
por si një qëndresë e heshtur
që nuk pranon të shuhet.
Unë nuk e pashë diellin
si dikur.
As qielli nuk ishte më i njëjti.
Por mësova diçka tjetër:
se drita nuk është vetëm ajo që bie mbi ne—
është edhe ajo që mbetet brenda nesh
kur gjithçka tjetër është errësuar.
Dhe në këtë mbetje,
njeriu fillon të rindërtojë veten,
jo siç ka qenë,
por siç mund të jetë pas rrënimit.
Kjo nuk është fitore.
As humbje.
Është një gjendje tjetër—
një mënyrë e re e të qenit.
Kështu mbyllet ky udhëtim:
jo me një përgjigje,
por me një dritë të vogël
që nuk kërkon të shihet,
vetëm të mbahet gjallë.
Zenica – hapësira ku heshtja merr formë
Në hartën e ish-Jugosllavisë, Zenica shënohej si një qytet industrial, i njohur për uzinat dhe ritmin e rëndë të punës.
Por për shumë të tjerë, ajo ishte një emër që nuk shqiptohej lehtë—
një vend ku liria humbte kuptimin e saj konkret.
Burgu i Zenicës, një nga institucionet më të njohura penitenciare të kohës,
nuk ishte vetëm një ndërtesë.
Ai ishte një sistem.
Një mekanizëm disipline, izolimi dhe kontrolli,
ku individi zhvishej gradualisht nga çdo identitet i mëparshëm.
Në vitet e tensioneve politike dhe ideologjike,
sidomos për shqiptarët në hapësirën jugosllave,
burgjet nuk ishin vetëm vende ndëshkimi për krime penale.
Ato shpesh shndërroheshin në hapësira të ndëshkimit të mendimit,
të fjalës dhe të aspiratës për liri.
Qelitë e vetmisë,
me muret e tyre të ftohta dhe dritën e kontrolluar,
nuk synonin vetëm izolimin fizik.
Ato krijonin një realitet tjetër—
një kohë të ngadaltë, pothuaj të ngrirë,
ku njeriu përballej me vetveten në mënyrën më të zhveshur të mundshme.
Pikërisht në këtë hapësirë lind kjo poezi.
Jo si një akt letrar i shkëputur,
por si një nevojë për të ruajtur një formë të brendshme lirie.
Sepse kur gjithçka tjetër kontrollohet,
mbetet vetëm një vend ku njeriu mund të jetë i lirë:
brenda vetes.
Dhe aty—
në atë territor të padukshëm—
fillon rezistenca më e vështirë dhe më e vërtetë.
(Frryma e trenit dhe rrugëtimi)
Kur treni im të ndalë në stacionin e heshtjes,
mos qani për udhën time —
se unë nuk humba, por u ktheva
atje prej nga erdha, te Fjala dhe Drita.
Në qetësinë e shuarjes sime
mos shihni mbarim, por ngjizje tjetër rruge,
fluturim të ri në krahët e përjetësisë.
Se njeriu nuk shuhet në dhe,
por në harresë —
dhe gjallëron në kujtim e në emër të mirë.
Merreni frymën time si fllad të lehtë
që prek faqet tuaja në mëngjes,
si zë të butë në ndonjë lutje,
si kujtim të bardhë në rrugëtim.
S’u dhashë pasuri pa fund,
por dhashë fjalë, zemër, mund,
dhashë plagët e mia si flakë shprese,
dhashë rrugëtime të vërteta
nëpër shi e nën diell.
Amaneti im është i thjeshtë:
– Ruajeni nderin, se nderi është shtylla e fisit.
– Mbroni fjalën, se fjala është tempulli i shpirtit.
– Rriteni dashurinë, se ajo është ura midis të gjallëve dhe të pavdekshmëve.
– Mos lini heshtjen të varfërojë të vërtetën,
por flisni kur fjala është dritë,
dhe heshtni kur heshtja është lutje.
Në çdo libër tim, në çdo shkronjë,
ka pak dritë nga syri im,
pak dhembje nga koha,
pak shpresë nga përjetësia shqiptare
që më rriti, më mësoi, më mbajti njeri.
E nëse zemra ju dridhet një ditë
teksa lexoni emrin tim,
mos thoni “u nda”,
por thoni me zë të mirë:
“Ai mbaroi udhën në tokë
për të nisur udhën në dritë.”
Dhe kështu,
kur të mbyllet dera e trenit tim,
unë veç do të kthehem në qetësi,
si zog që gjen strehë në degën e përjetësisë,
si dritë që nuk shuhet
po rikthehet në Qiell.
Epilog
Kur treni im të ndalë në stacionin e heshtjes, mos qani për udhën time —
se unë nuk humba, por u ktheva atje prej nga erdha, te Fjala dhe Drita.
Në qetësinë e shuarjes sime, mos shihni mbarim, por ngjizje tjetër rruge, fluturim të ri në krahët e përjetësisë.
Njeriu nuk shuhet në dhe, por në kujtim dhe emër të mirë.
Amaneti im:
Ruajeni nderin, se nderi është shtylla e fisit.
Mbroni fjalën, se fjala është tempulli i shpirtit.
Rriteni dashurinë, se ajo është ura midis të gjallëve dhe të pavdekshmëve.
Mos lini heshtjen të varfërojë të vërtetën, por flisni kur fjala është dritë, dhe heshtni kur heshtja është lutje.
Në çdo libër tim, në çdo shkronjë, ka pak dritë nga syri im, pak dhembje nga koha, pak shpresë nga përjetësia shqiptare.
RRETH AUTORIT
Jeta e tij filloi si një rrjedhë e qetë në luginat e Çegranit, por shpejt u kthye në ujvarë të egër.
Rinija e tij shpërtheu në stuhi të fshehta, ku çdo përplasje ishte një provë guximi.
Arratisja në SHBA ishte një valë që e çliroi nga prangat e frikës, por kthimi në vendlindje e hodhi në thellësitë e një deti të trazuar.
Zenica u bë oqean i errët, ku çdo frymë lirie përplashej me shkëmbinjtë e pushtetit.
Proceset inskenuar ishin tallaze të gabuara që përpiqeshin ta fundosnin, por ai mbijetoi, duke u bërë vetë ujvarë që nuk ndalet.
Fjalët e tij janë pika që bien mbi shkëmbinjtë e harresës, duke ndriçuar rrugën në errësirë.
Veprat e tij rrjedhin si rrjedha ujvarash: “Ballë për ballë me vdekjen”, “Diversantët”, “UDB-ja vepronte edhe në Amerikë”.
Çegrani është det dhe ujvarë, stuhi dhe qetësi; një zë që sfidon heshtjen dhe përplas bregun e jetës me forcën e shpirtit.
Çdo rresht i tij është valë që nuk shuhet, rrjedhë që sfidon kohën, ujvarë që mban gjallë ndërgjegjen në oqeanin e përjetshëm të historisë shqiptare.
Në fillim të viteve ’70, Nafi Çegrani kishte një pozitë të rëndësishme brenda strukturave të shërbimit sekret jugosllav (UDB-a). Kjo pozitë i dha atij njohuri të thella secrete mbi aparatin represiv që shtypte shqiptarët në trojet e veta. Në verën e vitit 1974, duke mos mundur të pajtohej me mizoritë që ushtroheshin ndaj popullit të tij dhe me politikat shtetërore të asimilimit dhe dhunës sistematike, Çegrani vendosi të arratisej në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Arratisja e tij ishte një tronditje për strukturat e UDB-së në Shkup dhe Beograd. Ajo u pa si një tradhti e madhe, por njëkohësisht edhe si një akt i guximshëm që e ekspozonte më qartë natyrën kriminale të sistemit. Në SHBA, Nafi Çegrani vazhdoi veprimtarinë atdhetare, duke bashkëpunuar me revistën “Zjarri” në Palermo, dhe më tej me mërgatën shqiptare, duke ngritur zërin në qarqet ndërkombëtare për shkeljet e të drejtave të shqiptarëve në Jugosllavi. Ai ishte pjesë e atyre figurave që punuan për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare dhe për përgatitjen e opinionit ndërkombëtar mbi represionin që shqiptarët përjetonin nën regjimin komunist në Ballkan.
Hakmarrja e UDB-së nuk vonoi. Në vitin 1981, kur lëvizja studentore shqiptare në Kosovë po trondiste themelet e Jugosllavisë dhe kërkonte barazi e vetëvendosje, shërbimi sekret jugosllav organizoi një sërë procesesh politike të montuara për të trembur shqiptarët dhe për të shuar çdo lëvizje opozitare. Njëri prej këtyre proceseve ishte ai i njohur si Procesi i Zenicës, i zhvilluar në qytetin industrial të Bosnjës, në të cilin u dënuan një grup veprimtarësh shqiptarë dhe një boshnjak.
Në mënyrë të paprecedentë, gjykata e Zenicës e dënoi Nafi Çegranin me vdekje – me pushkatim. Ky ishte një vendim që nuk kishte qëllim ligjor, por politik. Ishte një gjykim simbolik i urrejtjes dhe frikës që aparati shtetëror kishte ndaj një shqiptari që dikur kishte qenë brenda sistemit dhe që tashmë ishte kthyer në kundërshtarin më të zëshëm të tij.
Nafi Çegrani, si një shqiptar i denjë dhe i vërtetë, i cili mbajti afro 12 vite burg të rëndë në kazamatet e Bosnjës dhe në burgun e “Idrizovës” në Shkup, sot, ai kujtohet si një simbol i qëndresës politike dhe morale ndaj diktaturës jugosllave, për çfarë ka shkruar edhe disa libra. Ishte një ndër të rrallët që, duke qenë pjesë e aparatit të shtypjes, pati guximin të largohej dhe të luftonte atë sistem me mjete politike e diplomatike nga jashtë, në vitet kur nuk ishte aspak e lehtë, sepse UDB-a vepronte me të madhe cep më cep.
Dënimi i tij me vdekje ishte një përpjekje për ta heshtur figurën e tij, por në të vërtetë e shndërroi atë në një martir të gjallë të kauzës shqiptare. Veprimtaria e tij ndërkombëtare dhe roli që ai pati në ndërgjegjësimin e diasporës shqiptare në SHBA është ende e nënvlerësuar në historiografinë shqiptare dhe kërkon studim të mëtejshëm, më të drejtë, human dhe njerëzor.
Sot, kur shihen në retrospektivë proceset e montuara politike si ai i Zenicës, del qartë përmasat e luftës së pushtetit jugosllav kundër çdo zëri të pavarur shqiptar. Nafi Çegrani, përmes jetës dhe veprës së tij, por edhe përmes vuajtjes që i solli hakmarrja e pushtetit, mbetet një emër që meriton të nderohet, të studiohet dhe të rikthehet dinjiteti i tij i vërtetë në kujtesën kolektive shqiptare si një nga përfaqësuesit më të denjë të një brezi që nuk u përkul as përballë dënimit me vdekje, si një ndër figurat më të spikatura të rezistencës shqiptare në ish-Jugosllavi, është shembulli më ilustrues i përplasjes së individit me ndërgjegje kombëtare kundër një makinerie shtetërore ideologjike e policore, që kishte për synim asimilimin dhe nënshtrimin total të shqiptarëve. Ai nuk ishte thjesht një disident në mërgim; Çegrani mishëronte një konfrontim të drejtpërdrejtë me strukturat më të errëta të regjimit – UDB-në dhe KOS-in ushtarak – si ish-zyrtar që u shndërrua në dëshmitar, denoncues dhe, për rrjedhojë, viktimë e një procesi të kurdisur penal me përmasa të thella politike dhe ideologjike.
Lirim Deda , Elbasan
p.s.
Sa ishte gjallë miku im i penës, Lirim Deda, dhe që mbijetoi burgjet komuniste, bëri rrugëtimin e tij drejt lirisë dhe dritës. Kur SH.B. “Onufri” në Elbasan , në krye me Bujar Hudhrin, bashkë dhe shkrimtarja Flutura Açka, më 1995 botuan përmbledhjen time me poezi të titulluar “Orfe i vrarë”, redaktimin e bëri Lirim Deda. Faleminderit !
