Hyrje e studjuesit Mark Palnikajt rreth librit Formula e Pagëzimit

Hyrje

Dokumenti të cilin po e botojmë është shkruar rreth gjashtëqind vjet më parë dhe pjesa që konsiderohet më e rëndësishme e tij është shkruar me datë 8 nëntor 1462.

Për afër dyzet vjet ky dokument është ruajtur në Kryedioqezën e Durrësit nga e cila vareshin një numër i madh dioqezash. Nga dokumentet që kemi studiuar del se në periudha të ndryshme kohore, kjo Kryedioqezë ka pasur tetëmbëdhjetë dioqeza sufragane, të cilat po i radhitim më poshtë:

1. Albano (ose Arbano ose Albanopoli), sufragane e Dioclesë dhe më pas sufragane e Durrësit në shek. XII.
2. Alesio (Lezha), sufragane e Durrësit shek. VI.
3. Amantia, në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. IV.
4. Apollonia, në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit shek. V.
5. Aulona (Avelona, Valona, Vlora), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. V.
6. Benda, në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit shek. XIV.
7. Bullido (Bylis, Gradishta), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit shek. V.
8. Kanovia (Hunavi), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. X.
9. Kruja (Croia), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. XIII.
10. Graditzio (Gradishta), sufragane e Durrësit shek. X.
11. Durrazzo (Durrës, Durrësi) Kryedioqezë Metropolitane e Epirit të Ri, e dokumentuar nga shek. IV.
12. Lestrona, në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. V.
13. Scampa (Elbasan), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. V.
14. Scutari (Skodra, Scodra, Shkodër), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. IV.
15. Stefanico (Stefanika) në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit, shek. IX.
16. Tzernico (Cernica), në Epirin e Ri, sufragane e Ohrit dhe më vonë e Durrësit, shek. IX.
17. Wregen (Fregen ?), në Epirin e Ri, sufragane e Durrësit në shek. XIV.
18. Prizren, Dardania, sufragane e Durrësit^{.*) Burimi, Lorenzo Tacchella, Il Catolicesimo in Albania nei secoli XVII e XVIII (Dalle Visite ad Limina Apostolorum e dal Processi Concistoriali), Verona 1984, faqe 92, 93, 94.}

Ky fakt tregon se kjo Kryedioqezë dhe kryeipeshkvi që e drejtonte atë, ishin mjaft të rëndësishme për Selinë e Shenjtë në Vatikan nga e cila vareshin.

Sipas kronikave dhe dokumenteve të shekullit XVI, Durrësi apo siç e cilësojnë ato “Konstandinopoja e Dytë”, u pushtua nga turqit më 13 gusht 1501.

Pushtuesit turq grabisnin çdo gjë që u hynte në punë dhe ato që nuk u duheshin ose i digjnin ose i shkatërronin. Kjo praktikë e këtyre pushtuesve njihej nga popullsia vendase më shumë se njëqind vjet para pushtimit të Durrësit prandaj mbas pushtimit, një pjesë e madhe e popullsisë dhe pothuajse të gjithë klerikët katolikë u larguan kryesisht në drejtim të Gadishullit Apenin.

Fakti që kopja e dokumentit që po botojmë me fotografi, është ruajtur në Bibliotekën Laurenziana të qytetit të Firences, na bën të mendojmë se mbas largimit nga Durrësi, disa nga të larguarit u strehuan në këtë qytet dhe në rrethinat e tij.

Mendohet dhe është pranuar nga shumica e studiuesve se ky dokument u kopjua me kujdes mbas vitit 1502 dhe u ruajt në këtë bibliotekë. Dokumenti origjinal deri më sot nuk ka qenë e mundur të gjëndet.

MBI DOKUMENTIN

Ky dokument përbëhet prej 37 fletësh të  shkruara nga të dyja anët (recto e verso) në pergamenë. Ka gjithsej 74 faqe të shkruara me dorë dhe ruhet në Bibliotekën Laurenziane të Firences në Itali, (Biblioteca Medicea Laurentiana) në Kodin Ashburnham, Reg. II, 1167, dhe mban titullin: Constitutiones, Ordinationes et Statuta (Vendime, Urdhëresa, dhe Statute) lëshuar nga: Paulus Angelus, Miseratione Divina Archiepiscopus Durrachiensis et Illiricae Regionis (…) in Eclesia Sancte Trinitatis de Emathia Anno Dei MCCCCLXII, Indictione Decima Dievero Lune octava mensis Novembris.

Ky dorëshkrim në të cilën ndodhet dokumenti i parë i shkrimit shqip që nga studiuesit mbas vitit 1915 është quajtur Formula e Pagëzimit, u zbulua dhe u botua nga historiani rumun Nicola Jorga, i cili e botoi në gjuhën frënge duke ia bërë të njohur këtë fakt botës akademike në vitin 1915^{.*)(Shih: N. Jorga, Notes et extraites pour servir à l’histoire des Croisades au XV-e siècle, vol. IV, (1453-1476), Bucurest, 1915, faqe 194-197).}

Në këtë kodeks janë riprodhuar me shkrim dore 13 dokumente historike të bashkëlidhura – krisobula perandorake, bula papale, dekrete venedikase, akte kancelareske, qarkore kishtare – nga të cilat dy kanë për autor Pal Engjëllin, dy të tjerat kanë lidhje me Durrësin dhe Drishtin, – i pari selia e kryeipeshkvisë së tij, i dyti qytet i lindjes së tij. Të gjitha aktet, përfshirë edhe krisobulat perandorake bizantine, janë në latinisht, në atë kohë gjuha zyrtare e kishës.

Përmbajtja e tyre e renditur e tyre është si vijon:

1. Vendimet, urdhëresat dhe statutet e shpallura nga Pal Engjëlli më 8 nëntor 1462 (faqe 2^r deri 9^r), i cili përmban edhe nëntë fjalët e qenësishme të njohura si “Formulën e Pagëzimit”;
2. Çështje të liturgjisë kishtare nga Pal Engjëlli (faqe 9^v deri 11^r);
3. Nga libri i arkivit të qytetit të Durrësit (faqe 11^r deri 13^v);
4. Bula papale e Piut II, Romë, 4 nëntor 1463 drejtuar kardinalit të Durrësit, Pal Engjëllit (faqe. 14^r deri 20^r);
5. Krisobula e perandorit bizantin Mihal për venomet^{*)Venome quheshin të ardhurat e qytetit nga taksat që merreshin qytetarëve nga tregëtia, bujqësia, qeratë, dogana të cilat ndaheshin midis kishës dhe shtetit.}

e qytetit të Drishtit, lëshuar më 25 prill 1292 (faqe 20^v deri 22^r);

6. Marrëveshja e Venedikut me bashkësinë e Drishtit më 9 maj 1443 (faqe 22^v deri 25^r);
7. Marrëveshja e Anton Venierit, duka i Venedikut, me Gjergj Thopinë, për çështjen e qytetit të Durrësit, më 18 gusht 1392 (faqe 25^r deri 27^v);
8. Gjenealogjia e Engjëll Komnenëve të Drishtit, datuar më 21 nëntor 1460 (faqe 27^r deri 32^r);
9. Dekreti i guvernatorit të Durrësit për Pal Engjëllin, më 3 qershor 1461 (faqe 32^r deri 33^r);
10. Letër e Pasquale Maripetro-s, dukë i Venedikut, drejtuar Pal Engjëllit, më 9 qershor 1461 (faqe 33^r deri 33^v);
11. Letër e Gabriel Trevizanit, proveditor^{*)Trevizano ishte provizor-prokuror i cili shkruante në emër të dukës së Venedikut.} i Venedikut, drejtuar Pal Engjëllit më 25 korrik 1465 (faqe 33^v deri 34^v);
12. Provizioni i Këshillit të të Dhjetëve të Venedikut për Lekë Spanin, zot i Dukagjinit, më datë 27 qershor 1484 (faqe 34^v deri 35^v);
13. Krisobula e perandorit bizantin, Isak Engjëlli, drejtuar Papa Çelestit, më 14 mars 1194 (faqe 36^r deri 37^r).

Dokumenti është kopjuar nga e njëjta dorë, me shkrim të bukur, me ngjyrë të fortë e të purpurtë. Fakti se grafia e tekstit veçohet për anën e tij estetike, të bën të mendosh se ai duhet të jetë kopjuar nga “scriber”(shkrues) të njohur në këtë disiplinë në fillim të shek. XVI, mbasi në fund të aktit të parafundit (akti nr. 12) është shënuar data 14 qershor 1503, çfarë lë të nënkuptohet qartë se tekstet e codexi-t nuk janë kopjuar mbas kësaj date.

Përveç mungesës së materialeve origjinale, nuk kemi asnjë të dhënë lidhur emrin e kopjuesit si dhe kohën në të cilën ky dorëshkrim ka hyrë në bibliotekën e Firences. Kodeksi i Pal Ëngjëllit nuk është botuar deri më sot plotësisht në mënyrë integrale. Fillimisht, u botua vetëm fleta 4, në të cilën ndodhet dokumenti i parë i shkrimit shqip, Formula e Pagëzimit, e cila më pas u shoqërua me një botim të dytë bashkë me një riprodhim fotografik që u bëri këtyre akteve në vitin 1926, e më pas në vitin 1932, njohësi i shquar i teksteve të vjetra të shqipes, filologu frëng, Mario Roques.

Duhet theksuar se faksimilja e këtij dokumenti në botimet shqiptare fillimisht u botua nga Lumo Skëndo (Mithat Frashëri) në revistën “Dituria”, në vitin 1926, në numrin 6 të saj të muajit prill, por botuesi për lehtësi paraqitjeje, në mënyrë që ta paraqiste sa më të plotë kontekstin e dokumentit, i bashkëngjiti në një faqe të vetme faqet 3^v dhe 4^r, si faksimile që u rimor në këtë publikim për t’u ribotuar më pas në të gjitha studimet dhe tekstet shkollore deri në vitin 2005. Në vitin 2005, një pjesë e kodeksit ku ndodhet “Formula e Pagëzimit”, e titulluar “Constitutiones, Ordinationes et Statuta”, e cila zë fletët 2^r deri 9^r, pra gjithsej 15 faqe nga 74 të tilla që ka i gjithë kodeksi, është botuar për herë të parë në vëllimin “Skënderbeu dhe lufta shqiptaro-turke në shek. XV. ^{*)Burime dokumentare shqiptare”, përgatitur nga Kristo Frashëri, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Toena, Tiranë 2005, në origjinal faqe 122-137, dhe në përkthimin shqip faqe 138-143, ndërkohë që një tjetër shqyrtim i këtij autori gjendet edhe në monografinë kushtuar Skënderbeut: (Shih: Kristo Frashëri “Skënderbeu. Jeta dhe vepra”, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Tiranë 2002, faqe 397-401).}

Në vitin 2007, në Muzeun Historik Kombëtar u mbajt një tubim shkencor ku studiues nga Shqipëria paraqitën tetë tema studimore mbi këtë dokument.

Në vitin 2008, nga Muzeu Historik Kombëtar këto tema u botuan në një libër me titull “Formula e Pagëzimit” duke i shtuar si pjesë të dytë edhe gjashtë artikuj studimor të shkruar vite më parë. Artikulli i parë nuk ka autor kurse pesë artikujt e tjerë janë shkruar përkatësisht nga Mario Roques, Eqerem Çabej, Kristo Frashëri, Injac Zamputi dhe Kol Ashta.

Komente dhe artikuj mbi këtë dokument kanë bërë edhe shumë studiues të tjerë në revista, gazeta, në faqe të ndryshme në internet dhe në forma të tjera.

Po përmendim disa nga studiuesit që kanë bërë shkrime si, Mario Roques, Eqrem Çabej, Mahir Domi, Giuseppe Valentini, Injac Zamputi, Kolë Ashta, Justin Rrota, Lumo Skëndo, Norbert Jokli, Namik Ressuli, Shaban Demiraj, Kolec Topalli, Seit Mansaku, Engjëll Sedaj, Dhimitër Shuteriqi, Zeqirja Neziri, Ledi Shamku, Kristo Frashëri, Shaban Sinani,  Mahmud Hysa, Anila Omari, Behar Gjoka, Dilaver Kurti dhe shumë studiues të tjerë.

Në të gjitha shkrimet e publikuara, bie në sy fakti se të gjithë shkruesit janë marrë kryesisht me nëntë fjalë të shkruara në dy rreshta të faqes katër të këtij dorëshkrimi që studiuesit e kanë pagëzuar me emrin “Formula e Pagëzimit” dhe ky term është shkruar aq shumë sa dokumenti në tërësi nuk njifet me emrin e tij të vërtetë siç e shkroi autori i tij por me këtë emër të ri që nuk është emri i vërtetë i dokumentit.

Një dokument me shtatëdhjetë e katër faqe dorëshkrim, i cili përmban të shkruar një porosi të shkruesit të dokumentit në gjuhën shqipe me germa latine me gjithsej nëntë fjalë dhe vetëm dy rreshta, me të padrejtë emërtohet me këtë emër. Në asnjërën nga faqet e këtij dokumenti nuk shkruhet fjala “Formula e Pagëzimit” nga autori i shkrimit.

PUBLIKIMI I DOKUMENTIT

Ne nuk jemi në gjendje të themi se sa studiues e kanë kaluar nëpër duar nga viti 1503 deri në vitin 1914 kur studiuesi rumun Nicola Jorga e gjeti dhe e publikoi.

Është i pa mohueshëm fakti që deri në vitin 1915 kur Jorga e publikoi ekzistencën dhe një pjesë të këtij dokumenti në gjuhën frënge, askush para tij nuk e kishte publikuar këtë dokument.

Për disa nga publikimet mbas vitit 1915 folëm pak më sipër por një publikim i plotë i tij në gjuhën latine dhe i përkthyer në gjuhën shqipe nuk u bë asnjëherë.

Për këtë arsye, ne vendosëm të bëjmë një botim fototipik të dokumentit të rishkruar në gjuhën latine dhe të përkthyer në gjuhët shqipe dhe angleze.

Botimi i dorëshkrimit dhe përkthimi në gjuhën angleze besoj se do ju shërbejë studiuesve të huaj dhe dokumenti do të ketë edhe njohje ndërkombëtare. Kjo gjë ka rëndësi për historinë e vendit tonë.

RËNDËSIA E DOKUMENTIT PËR HISTORINË E KOMBIT SHQIPTAR.

Do ti shënojmë me pika të veçanta dhe me komente ato aspekte që paraqesin më shumë rëndësi nga ky dokument.

1. Në aspektin e historikut të gjuhës tonë të shkruar.

Pa asnjë diskutim, dy rreshtat e faqes katër të dokumentit që tashmë botërisht janë bërë të njohura si “Formula e Pagëzimit” konsiderohen si fjalët e para të shkruar në gjuhën tonë të njohura deri më sot. Besoj që është e tepërt të ndalem mbi këtë pikë mbasi, absolutisht të gjithë ata që kanë shkruar deri sot mbi këtë dokument, kanë folur gjatë për formulën e pagëzimit dhe unë nuk do ti shtoja me komentet e mija ndonjë gjë me rëndësi.

2. Në aspektin kombëtar.

Nga sa kemi mësuar deri më sot nga shkrimet e ruajtura, Pal Ëngjëlli është i pari në listën e gjatë të prijësve fetarë me kombësi shqiptare, të cilët përveçse propogandimit të fesë së krishterë si barinj shpirtërorë të besimtarëve, pa e ndarë idenë e fesë nga atdheu, në të gjitha kohërat e pushtimit të atdheut nga pushtuesit e ndryshëm, kanë udhëhequr popullin në luftë për liri dhe të drejta kombëtare.

Në dorëshkrim, në faqen 13^v (nga ana e pasme sipas numrit të shënuar nga biblioteka që e ka ruajtur dokumentin në fund të faqes nga ana e djathtë) shkruhet pa asnjë mëdyshje se Pal Ëngjëlli ishte djali i motrës së nënës së Skendërbeut.*^{) Në gjuhën shqipe, për djalin ose vajzën e xhaxhait, të hallës, të dajës dhe të tezes, ne përdorim të njëjtin emër duke i konsideruar kushërinj të parë. Në gjuhën latine fjala consobrini e përdorur për Pal Ëngjëllin, sipas fjalorit latinisht – italisht të Cesare Bione “Vocabolario della Lingua Latina”, botues “Carlo Signorelli – Milano, viti 1940, faqe 131 përkthehet kushëri (nga ana e nënës) (cugino per parte di madre) kurse në fjalorin e Ferruccio Calonghi “Dizionario Della Lingua Latina” Vol. I, Torino 1957, faqe 623, po kjo fjalë në gjuhën latine përkthehet në gjuhën italiane “figlio o figlia della sorella della madre” (djali ose vajza e motrës së nënës) duke hequr çdo hije dyshimi rreth këtij fakti. Në Shqipëri, disa studiues kanë hedhur hije dyshimi për lidhjen e gjakut midis Gjergj Kastriotit dhe Pal Ëngjëllit duke thënë se në mesjetë, shumë herë persona të ndryshëm shkruanin sikur kishin lidhje me figura të famshme të asaj kohe edhe kur këto lidhje nuk ekzistonin. Për këtë problem, ne u konsultuam me profesorët e gjuhës latine pranë Shkollës së Paleografisë në Arkivin Apostolik të Vatikanit dhe ata na konfirmuan pa asnjë mëdyshje se sipas këtij dokumenti ata i kishin nënat motra. Këtë pohim e forcon edhe një e dhënë tjetër ku thuhet se vëllai i madh i Pal Ëngjëllit, Pjetër Ëngjëlli, ka shërbyer si kapiten në ushtrinë e Skendërbeut. Pal Ëngjëlli, përveç karrierës si Kryeipeshkv i Kryeipeshkvisë së Durrësit, ka kryer edhe funksione shtetërore dhe diplomatike në qeverinë e kohës të udhëhequr nga Skendërbeu.}

Siç del nga sa thamë më sipër, familja Ëngjëlli ishte pjesë e qëndresës së udhëhequr nga heroi ynë kombëtar Gjergj Kastrioti Skendërbeu kundra pushtuesve turq. Edhe funksioni si Kryeipeshkv i Dioqezës së Durrësit i Pal Ëngjëllit ishte një post mjaft i rëndësishëm në atë kohë. Kjo Kryedioqezë kishte në varësi të sajë shumë dioqeza të tjera. Afër dhjetë vite mbas ardhjes së Gjergj Kastriotit si udhëheqës i principatës së trashëguar nga i ati i tij Gjon Kastrioti, Pal Ëngjëllit i krijohet mundësia të vizitojë dioqezat sufragane që vareshin nga ai. Ai ka vërejtur se ishin shtuar shumë zakonet e këqia si rezultat i pushtimit turk dhe vështërsive të tjera ndër besimtarët e tij.

Prandaj ai ja del të organizojë në kishën e Shën Trinisë në Lis të Matit ku ishte njëra nga dioqezat e tij sufragane një sinod kishtar me udhëheqësit fetarë, por edhe me pjesëmarrjen e parisë dhe të një numri të madh të popullit. Kjo dioqezë njifej si Dioqeza Eumathia por Lisi historikisht kishte qenë qytet afër Matit dhe sipas pohimeve të vjetra, aty kishin qenë 40 kisha dhe kapela. ^{*) Burimi: Fulvio Cordignano S. J. Geografia Ecclesiastica Dell’Albania Dagli Ultimi Deceni Del Secolo XVIo Alla Metà Del Secolo XVIIo, Orientalia Christiana, Vol. XXXVI. -4, Num. 99, Decembri 1934, Roma 128, faqe 18.}

Nga ky sqarim kuptojmë që në Lis ishte infrastruktura e përshtatëshme për tu mbajtur ky sinod për arësye të komoditetit dhe të sigurisë që ofronte, sepse ishte shumë pranë me Kalanë e Stelushit ku heroi ynë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skendërbeu kishte njërën nga qendrat kryesore të veprimtarisë së tij.

Nga sa kemi informacione deri më sot dhe sipas këtij dokumenti, një sinod kishtar ishte mbajtur në trojet arbërore nga paraardhësi i Pal Engjëllit. Ky sinod është udhëhequr nga Antoni nga Aleksandria në vitin 1340, i cili e ka drejtuar Kryeipeshkvinë e Durrësit nga viti 1349 deri në vitin 1363 kur këtë detyrë e ka marrë Dimitri, një tjetër prelat^{.*) Conrad Eubel, Hierarchia Catholica, Vol. I, faqe 232.}

Duhet shënuar se sinodi vitit 1462, u mbajt me mbështetjen dhe ndihmën e dy shqiptarëve, Gjergj Kastriotit dhe Pal Ëngjëllit.

Vetëm pak kilometra larg dioqezës së Lisit, në kishën e Shën Aleksandrit të fshatit Dukagjin të Matit, në vitin 1602, plot njëqind e dyzet vjet më vonë është mbajtur Kuvendi i Dukagjinit me pjesëmarrjen e 2656 burrave nga të gjitha principatat arbërore për të lidhur besë për luftë kundra pushtuesit dhe për çlirimin e vendit. Ky kuvend është drejtuar nga një tjetër prelat i kishës katolike, Nikoll Mekajshi, çka përforcon idenë e klerikëve për të mos e ndarë fenë nga qëndresa për atdhe.

Do të kalonin plot dyqind e dyzet e një vjet deri në vitin 1703, kur Papa Klementi XI dhe Vinçens Zmajeviqi, edhe këta të dy me origjinë shqiptare, do të organizonin në fshatin Mërqinjë të Lezhës sinodin tjetër të njohur si Kuvendi i Arbërit. Të dy këto sinode kishtare kishin si objektiv kryesor ndalimin e valës së islamizimit të popullsisë arbërore dhe çlirimin e vendit nga pushtuesi. Këtu qëndron rëndësia kombëtare e këtij sinodi.

3. Në aspektin fetar.

Në këtë këndvështrim ky sinod ka rëndësi sepse bëhet një analizë e gjendjes së kishës katolike dhe e ruajtjes së besimit nga besimtarët. Vihen në dukje gabimet dhe shkeljet e doktrinës së krishterë që viheshin re në atë kohë dhe merren vendime me rëndësi për përmirësimin e gjendjes. Në këtë sinod u morën vendime dhe u miratuan “Kushtetuta, Urdhëra dhe Statute” (Constitutiones, Ordinationes et Statuta). Nga ana fetare kjo ishte një mënyrë për ti bërë ballë ekspansionit të islamizimit të popullsisë dhe tregoheshin edhe format se si do të arrihej ky qëllim. Gjithashtu, në këtë sinod u vendos se si do të  veprohej për pregatitjen dhe ngritjen e nivelit të meshtarëve dhe të personelit tjetër të kishave.

4. Në aspektin ndërkombëtar.

Ky sinod ishte një mesazh i qartë për Selinë e Shenjtë në Vatikan dhe për të gjitha shtetet dhe principatat e krishtera europiane se qëndresa kundra islamizimit dhe pushtimit në Arbëri nuk ishte shuar dhe kjo qëndresë po vazhdonte me vendosmëri. Ishte edhe një lloj thirrjeje për mbështetje dhe luftë kundër armikut të përbashkët.

5. Në aspektin historik.

Në këtë këndvështrim, ky sinod është një dokument mjaft i rëndësishëm nga ku studiuesit dhe historianët nxjerrin të dhëna me rëndësi për të kuptuar gjendjen e vendit tonë në atë periudhë. Në atë kohë nuk kanë ekzistuar asnjë lloj mediash të ngjashme me ato që janë sot si gazeta, revista, radio, televizione etj. Nuk ishte shpikur as shkrimi me makina dhe shkrimet e dorës ishin shumë të rralla dhe ruheshin në pak kopje. Rreziku i zhdukjes së këtyre shkrimeve ishte i madh. Prandaj ky dokument ka një rëndësi shumë të madhe për historikun e kombit tonë.

Nga ky dokument marrim vesh edhe lidhjen familjare të Gjergj Kastriotit dhe të familjes së tij me Engjëllorët e Drishtit dhe është një goditje tjetër që i jepet idesë së trumbetuar me të madhe nga kundërshtarët se nëna e Skendërbeut ishte serbe. Dokumenti ndriçon faktin se nëna e Skendërbeut, Vojsava, ishte bijë e një princi të një principate arbërore dhe jo sllave.

Botimi i këtij dokumenti do të mbyllë një zbrazëti që ka shoqëruar studiuesit e gjuhës dhe të historisë së Shqipërisë për më shumë se njëqind e dhjetë vite nga zbulimi i tij. Botimi edhe në gjuhën angleze do të ndikojë që ky dokument të jetë i njohur edhe më shumë nga studiuesit e huaj që merren me historinë dhe gjuhën e shqiptarëve.

Mark Palnikaj, Tiranë më 5 dhjetor 2025.