Pse paditet Serbia në Strasburg – dhe jo Kosova?

Në debatin publik shpesh shtrohet një pyetje e thjeshtë, por me peshë të madhe juridike: pse një qytetar i Kosovës do ta drejtonte padinë në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg kundër Serbisë – dhe jo kundër Kosovës?

Përgjigjja nuk është emocionale. Është juridike. Dhe është strukturore.

Juridiksioni ndërkombëtar dhe përgjegjësia shtetërore

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ) gjykon vetëm shtetet që janë palë në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Serbia është palë kontraktuese. Kosova – për shkak të statusit të saj ndërkombëtar – nuk është.

Kjo do të thotë se, edhe kur një shkelje ndodh në territorin e Kosovës, përgjegjësia juridike ndërkombëtare mund të ngrihet kundër atij shteti që, historikisht dhe juridikisht, ka krijuar burimin e shkeljes ose vazhdon të ndikojë mbi pasojat e saj.

Në rastet pronësore kjo është thelbësore. Arkivat kadastrale origjinale, regjistrimet bazë, dokumentacioni primar – për vite me radhë kanë qenë nën kontrollin e Serbisë. Mungesa ose mosdorëzimi i dokumenteve themelore krijon boshllëk juridik që prodhon pasoja të vazhdueshme.

Në të drejtën ndërkombëtare ekziston koncepti i “shkeljes së vazhdueshme” (continuing violation). Nëse burimi i problemit është një akt apo mosveprim i një shteti që vazhdon të prodhojë pasoja juridike, atëherë përgjegjësia nuk shuhet me kalimin e kohës.

Problemi nuk është vetëm ndërkombëtar. Është thellësisht vendor.

Kur gjykatat e zakonshme zvarrisin ekzekutimin e vendimeve për dekada;

kur Gjykata Kushtetuese, në vend që të forcojë standardin e mbrojtjes së pronës, prodhon vendime që relativizojnë sigurinë juridike;

kur komunat lejojnë ndërtime, regjistrime selektive dhe ndryshime urbanistike pa zgjidhur konfliktet e pronësisë – atëherë qytetari përballet me një mur institucional.

Ekziston një perceptim i rrezikshëm i pandëshkueshmërisë në nivel komunal. Zyrtarizimi i pronave, regjistrimi i banesave të blera, përditësimi i kadastrit – trajtohen si çështje administrative dytësore, ndërkohë që në thelb janë garancia e rendit kushtetues.

Pa siguri pronësore nuk ka ekonomi funksionale.

Pa regjistër të pastër nuk ka zhvillim urban.

Pa ekzekutim të vendimeve nuk ka shtet ligjor.

Pse komunat ndihen të sigurta?

Sepse mungon përgjegjësia personale.

Asnjë kryetar komune, asnjë drejtor kadastri, asnjë zyrtar urbanizmi nuk mban përgjegjësi individuale për kaosin që krijohet. Vendimet gjyqësore shpesh mbeten në letër. Prokuroria rrallë ndërhyn në rastet e moszbatimit sistematik. Kjo krijon një kulturë administrative ku vonesa bëhet normë dhe mosveprimi bëhet strategji.

Por ky është një stabilitet i rremë.

Çështjet e pazgjidhura pronësore nuk zhduken. Ato arkivohen – dhe rishfaqen në momente të ndjeshme politike. Nëse në të ardhmen hapen mekanizma ndërkombëtarë për pretendime pronësore, nëse aktivizohen instrumente ndërkombëtare arbitrazhi, apo nëse shtete të tjera ngrisin çështje mbi bazën e dokumenteve historike – kaosi urbanistik dhe pasiguria kadastrale mund të përdoren si argument kundër vetë Kosovës.

Një shtet që nuk garanton siguri juridike brenda territorit të tij ekspozohet ndaj kontestimeve të jashtme. Në këtë kuptim, padia kundër Serbisë nuk është shmangie e përgjegjësisë vendore. Është përdorim i vetmit mekanizëm ndërkombëtar të disponueshëm. Por ajo njëkohësisht është akt akuzues ndaj sistemit vendor që nuk funksionon.

Gjykata Kushtetuese duhet të ishte filtri përfundimtar i sigurisë juridike. Në vend të kësaj, shpeshherë ajo trajton çështjet pronësore si konflikte individuale, jo si probleme sistemike të sundimit të ligjit. Mbrojtja e pronës në Kushtetutë dhe në Konventë nuk është dekorative. Ajo është themel i rendit demokratik.

Kur kjo hallkë dobësohet, qytetari detyrohet të kërkojë drejtësi jashtë.

Mesazhi për publikun

Kjo nuk është çështje kundër një shteti apo tjetrit. Është çështje standardi. Nëse gjykatat vendore do të ekzekutonin vendimet në kohë; nëse komunat do të respektonin regjistrin kadastral si dokument themelor; nëse Gjykata Kushtetuese do të ngrinte standardin e mbrojtjes së pronës – atëherë asnjë qytetar nuk do të kishte nevojë të trokiste në Strasburg.

Padia në Strasburg është simptomë; Sëmundja është moszbatimi i ligjit në shtëpi.

Në fund, pyetja nuk është pse paditet Serbia.

Pyetja është pse sistemi vendor nuk krijon kushte që drejtësia të gjendet brenda territorit të vet. Nëse kjo nuk korrigjohet, bumerangu juridik nuk do të vijë nga jashtë – por nga brenda, nga vetë kriza e besimit në shtetin ligjor