Sot me 11 mars 2026 , pak më shumë se 37 vitesh u lëshua Fatwa ndaj shkrimtarit të famshëm botëror Salman Rushdie nga udhëheqësi suprem i Iranit, Ayatollah Ruhollah Khomeini.
Fatwa u lëshua më 14 shkurt 1989, pas publikimit të romanit të Salman Ruzhdie “Vargjet satanike”. Fatwa (në gjuhën arabe: فتوى) sipas definicionit është një vendim gjyqësor në islam, i lëshuar nga një ekspert i së drejtës islame, teologjisë ose etikës, një muftiu. Ai që ka bërë pyetjen, vendos vetë nëse do të ndjekë fatwan që merr nga muftiu, në këtë rast nga Ayatollah Ruhollah Khomeini.
Pasiguritë rreth Vargjeve satanike të Salman Rushdie u bënë edhe më dramatike në shkurt 1989, kur udhëheqësi i Iranit, ayatollah Khomeini, shpalli librin në ndalim (fatwa) dhe dënoi autorin dhe botuesit e tij me vdekje. Rushdie duhej të ishte nën mbrojtje të përhershme policore. Dënimi me vdekje shkaktoi gjithashtu reagime të forta te shumë myslimanë, të cilët nuk pranonin një veprim të tillë edhe pse distancoheshin nga libri.
Në Leksikonin e madh norevegjz, thuhet se “Sulmet ndaj përkthyesit të librit në japonisht, Hitori Igarashi, dhe ndaj përkthyesit të librit në italisht, Ettore Capriolo, në vitin 1991 dhe ndaj botuesit norvegjez të Rushdie, William Nygaard, në vitin 1993 lidhen me fatwan. Igarashi vdiq ndërsa Capriolo dhe Nygaard mbijetuan.”
Kjo shkaktoi një sërë protestash dhe ngjarjesh të dhunshme në të gjithë botën. Ata që e kanë përcjellë ngjarjen në vazhdimësinë e saj, dijnë për protestat e mëdha që ndodhën dhe pasojat e kësaj Fatwe – thirrjeje për vrasje !
I dyshuari 24-vjeçar iranian me 12 gusht 2022 , po dërgohet në një makinë pas sulmit ndaj Salman Rushdie të premten. Foto: Charles Fox AP/NTB Foto: (NTB scanpix)
Hadi Matar, 24 vjeç, nga Fairview në New Jersey, është bër i njohur nga policia amerikane si njeriu që sulmoi shkrimtarin Salman Rushdie.
Djegia e librave dhe demonstratat gjithndej nga myslimanët në botë (1989): Pamjet nga viti 1989 tregojnë turma të zemëruara, sidomos në Pakistan dhe Britani (si në Bradford), që djegin libra dhe figura (kukulla) të Salman Rushdie.
Në vitin 2012, qysh dihet, u rrit shpërblimi i fodnacionit gjithëislamik për vrasjen e shkrimtarit në 3.3 milionë dollarë. Iraniani i ri që jetonte në SHBA, Hadi Matar, me 12 gusht 2022, përpak e vrau shkrimtarin e madh botëror Selman Ruzhdie, duke e lënë pa njërin sy. Ashtu ai e kreu obligimin nga Fatwa e lëshuar prej Ayatollah Ruhollah Khomeini e 14 shkurt 1989, pas publikimit nga ana e shkrimtarit të romanit “Vargjet satanike”, që myslimanët e kanë keqkuptuar dhe mohuar të drejtën e Blasfemisë për gjërat e tyre “të shenjta” që nuk duhen kritikuar si Mohammedi apo Kurani.
E drejta për blasfemi është thelbësore në pikëpamjen humaniste të jetës, dhe kritika ndaj secilit religjion është e nevojshme për një shoqëri që zhvillohet dhe ecën përpara vazhdimisht.
Së pari, e drejta për blasfemi është pjesë e lirisë së shprehjes – një të drejtë themelore e njeriut, që e kanë shfrytëzuar me shekuj filozofët dhe shkrimtarët e mëdhenj, duke folur e shkruar “keq për njerëzit” apo për gjërat e “shenjta”.
Autori i atentatit ndaj Salman Ruzhdia Hadi Matar, u dënua me 25 vjet burg.
Det var demonstrasjonar mot adlinga av Salman Rushdie i fleire pakistanske byar i dag.
Foto: Khalid Tanveer / AP
Vetë fatwa ishte një deklaratë fetare dhe juridike që ftonte myslimanët të vrisnin Rushdie dhe botuesit e tij pa vonesë.
30 vjet presion ndaj lirisë së shprehjes nuk është shumë për të festuar, por sot jemi më mirë të përgatitur për krizave të reja blasfemie. Janë 30 vjet nga fatwa e ayatollah Kohomeini ndaj shkrimtarit britanik-indian Salman Rushdie.
Ekziston një linjë që shkon nga djegia e librave në Bradford në vitin 1989 deri te masakra e Charlie Hebdo në vitin 2015.
Ishte vetëm kur udhëheqësi i Iranit, Ayatollah Khomeini, shfrytëzoi mundësinë dhe nxori një fatwa kundër Rushdie më 14 shkurt 1989 që çështja arriti kulmet ndërkombëtare. Ishte diçka e re që udhëheqësit shtetërorë të jepnin dënime me vdekje kundër qytetarëve në vende të tjera. Por, kjo fatwa pati jehonë e ndikim ndër popullatat me prejardhje prej vendeve myslimane në botë. Migrantët muslimanë në Europë, të cilët deri atëherë ishin identifikuar me prejardhjen e tyre kombëtare, papritmas u mobilizuan rreth një çështjeje të përbashkët. Dukej sikur muslimanët ishin njëzëri dhe flisnin me një zë.
Salman Ruzhdia pas atentatit, në foto shihet pa njërin sy që e humbi kur u bë atentat ndaj tij.
Në përvjetorin e pestë të dënimit me vdekje të Iranit ndaj Rushdie, u zhvillua një demonstratë në Oslo me mesazhin se lufta për lirinë e shprehjes dhe çështja e Rushdie nuk ishin dobësuar në asnjë mënyrë. Aftenposten. Foto: Jon Petter Evensen
Muslimanë në pjesë të mëdha të botës, përfshirë edhe në Norvegji, protestuan kundër librit në vitin 1988. Kjo foto është nga një demonstratë në Oslo. Foto: BJØRN-OWE HOLMBERG
Në klimën agresive që u krijua, ishte e vështirë për zërat e moderuar myslimanë të shprehen. Ndër të parët që humbën jetën ishin dy udhëheqës fetarë myslimanë të moderuar në Belgjikë, pasi kishin dalë në televizionin belg dhe kishin thënë se fatwa ishte në kundërshtim me jurisprudencën islame. Nuk mund të gjykosh njerëzit për vdekje pa asnjë proces – kjo duhet të ndodhë përmes një procedure gjyqësore dhe Rushdie ka të drejtë të ankimojë, thanë ata. Të dy u qëlluan dhe u vranë në Bruksel më 29 mars 1989. Sipas asaj fatwa, e cila përfshinte edhe botuesit dhe përkthyesit, u kryen sulme në Itali, Japoni dhe Turqi. Botuesi norvegjez William Nygaard mbijetoi me vështirësi një përpjekje sulmi jashtë shtëpisë së tij në Oslo.
Europa ishte e papërgatitur dhe nuk kuptoi plotësisht se çfarë po përballej. Hetimi i pamjaftueshëm i policisë norvegjeze mbi sulmin ndaj Nygaard në vitin 1993 është një shembull i mirë për këtë. Policia refuzoi të pranonte lidhjen e qartë me fatwan, dhe çështja mbetet ende e pazgjidhur. Librarët hoqën romanin e Salman Rushdie nga dyqanet dhe autori mori pak mbështetje nga politikanët dhe intelektualët perëndimorë. Sanksionet ndërkombëtare ndaj Iranit nuk u zbatuan.
Kjo u përsërit gjatë polemikës për karikaturat në 2005 dhe 2006. Politikanët dhe udhëheqësit perëndimorë hezituan përballë presionit nga regjimet autoritare në botën myslimane, dhe fanatikët fetarë përsëri patën mundësinë të vendosnin axhendën e vet. Linja e dialogut me imamët radikalë në Europë vetëm e forcoi pozicionin e tyre në ambientet myslimane. Kjo është përshkruar mirë në librin e shkrimtarit britanik Kenan Malik, «Afera Rushdie dhe rruga nga fatwa te xhihadi», i cili doli në 2009.
Atë masakër e bëri terroristi norvegjez Breivik, që në burg e ka ndryshuar edhe emrin e mbiemrin.
Nëse ka një zhvillim pozitiv që ka ndodhur që nga fatwa para 30 vjetësh e Ayatollah Ruhollah Khomeinit ndaj autorit të “Vargjet satanike”, është se myslimanët në Europë nuk flasin më me një zë të vetëm. Zërat liberalë kundërshtues janë bërë shumë më të dukshëm dhe më të organizuar mirë. Kjo është bërë më e qartë tani, ndërsa presioni ndaj lirisë së shprehjes vjen gjithashtu nga partitë nacionaliste që po rriten në Europë. Në Holandë, Geert Wilders dëshiron të ndalojë Kur’anin dhe të mbyllë të gjitha xhamitë. Tani dimë shumë për atë që shkoi keq gjatë 30 viteve të fundit pas Fatwas së Khomeinit. Është e vështirë të parashikohet se si do të jenë 30 vitet e ardhshme, por ajo që mendohet është që myslimanët europianë të mos lejojnë kurrë më të ndikohen nga udhëheqës autoritarë të Lindjes së Mesme – që kanë agjendat e tyre politike dhe sektare, dhe që nuk kujdesen për interesat e myslimanëve në Europë.
Çfarë do të ndodhte nëse “Vargjet satanike” të ishin botuar në vitin 2019? A do të ishte shkruar fare ky libër? Nëse do të ishte shkruar, sigurisht që do të kishim dëgjuar shumë më tepër nga myslimanët e moderuar dhe liberalë.
Dënimi ndaj Hadi Matar (27) ra të premten. Sulmi në vitin 2022 bëri që Rushdie të humbiste shikimin në një sy.
Rushdie u godit me thikë disa herë gjatë një festivali letrar në New York.
Ai mbijetoi sulmin me thikë, por humbi shikimin në një sy.
Matar u shpall fajtor për përpjekje për vrasje.
Rushdie kaloi 17 ditë në spital në Pensilvani pas sulmit, shkruan Sky News.
Para se të dënohej, Hadi u lejua të deklarohej në gjykatë, shkruan AP.
– Salman Rushdie nuk dëshiron të respektojë njerëzit e tjerë, tha Matar sipas agjencisë së lajmeve.
– Ai do të jetë bullizues, ai do të ngacmojë njerëz të tjerë. Unë nuk pajtohem me këtë, tha ai.
Rushdie është më i njohur për librin «Vargjet Satanike» që u botua në vitin 1988.
Libri ishte kontrovers. Dhe kjo çoi, ndër të tjera, që udhëheqësi i Iranit, Ruhollah Khomeini, të nxirrte një fatva kundër Rushdie, botuesve dhe përkthyesve të librit.
-
Gazetar
-
Gazetar
Të premten mbrëma, gjendja shëndetësore e Rushdie ishte ende e paqartë. Policia konfirmoi rreth orës 18:00 me orën norvegjeze se autori ishte goditur me thikë në qafë dhe është në spital.
Dhe më vonë, rreth dy orë pas sulmit, Kathy Hochul, guvernatori i Nju Jorkut, tha se autori është gjallë, sipas BBC.
Ndërtimi për të ardhmen
Disa qindra njerëz që kishin ardhur për të dëgjuar bisedën me autorin me famë botërore. Rushdie, i cili jeton në Nju Jork, ka folur atje disa herë më parë.
Që nga botimi i librit Vargjet Satanike në vitin 1988, autori indian-anglez Salman Rushdie ka qenë i diskutueshëm.
Në gusht të vitit 1992, Uilliam Nygaard i Aschehougut e ftoi Salman Rushdin në Norvegji. Ajo ftesë tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare.
Nygaard: Ka mbajtur kontakte
Të premten mbrëma, William Nygaard i tha Aftenpostenit se aktualisht ka vetëm spekulime për atë që fshihet pas sulmit.
Rasti Nygaard është atentati ndaj botuesit William Nygaard në Oslo më 11 tetor 1993, jashtë shtëpisë së tij në Dagaliveien në Oslo. Nygaard u godit nga tre plumba nga një revolver, por mbijetoi. Askush nuk është arrestuar për përpjekjen për vrasje, por kjo lidhet me faktin që shtëpia botuese e Nygaard, Aschehoug, botoi librin kontraversial Vargjet Satanike nga Salman Rushdie.
Rasti u pushua fillimisht në 2007, por hetimi u rifillua në 2018. Në 2024 rasti u pushua përsëri, por u rifillua nga Prokurori i Përgjithshëm pas ankesës të njëjtin vit.
William Nygaard pa që makina e tij ishte shpuar kur mëngjesin e një dite po dilte nga shtëpia për të shkuar në vendin e punës të Botimeve Aschehoug. Ai hapi derën e pasagjerit për të gjetur numrin e telefonit të Falken. Atëherë u qëllua nga pas. Nygaard mendoi se kishte pasë një zbrazje të rrymës elektrike në trup dhe u largua nga makina. Ai u qëllua nga tre plumba nga një pistoletë e tipit Dan Wesson. Një plumb shkoi përmes trupit, dy të tjerët mbetën brenda dhe duhej të hiqeshin me operacion. Nygaard nuk pa autorin, por një burrë me lëkurë të errët me kapuç dhe shikim të ftohtë u vërejt nga një praktikant 17-vjeçar tek qiramarrësi i Nygaard. Burri u vërejt gjithashtu nga një fqinji tjetër dhe nga dy nxënës përpara shkollës. Vetëm kur Nygaard mbërriti në spitalin Ullevål u zbuluan plagët e shkaktuara nga plumbi, dhe atëherë u lajmërua policia.
Drejtoria e policisë së Oslo-s hetuan rastin, fillimisht intensivisht për një vit e gjysmë, dhe me një fazë intensive hetimi edhe në vitin 1998. Policia nuk arriti të gjente autorin ose autorët e veprës, dhe sipas gazetarit Odd Isungset, drejtoria e policisë së Oslo-s e lodhi prokurorin e shtetit që rasti të pezullohej.Rasti pastaj u pezullua në vitin 2007 me arsyetimin se autori ishte i panjohur. William Nygaard nuk u informua për pezullimin. Odd Isungset bëri një program dokumentar në vitin 2008, dhe Prokurori i Përgjithshëm deshi të shqyrtonte rastin përsëri.
Prokurori shtetëror Lasse Qvigstad vendosi që hetimi të rifillonte, dhe hetimi i ri u nis nga Kripos në vitin 2009, kur gjatë një rishikimi u gjetën mangësi në hetimin fillestar. Në lidhje me dokumentarin e NRK Brennpunkt për rastin në 2012, prokurori shtetëror Lasse Qvigstad kritikoi ashpër hetimin e policisë së Oslo-s mbi atentatin. Më 9 tetor 2018, dy ditë para afatit të parashkrimit prej 25 vjetësh, u bë e ditur se Kripos kishte akuzuar disa autorë për atentat. Leif A. Lier u bë drejtues i hetimit në rastin Nygaard. Komandanti i policisë Willy Haugli ishte i shqetësuar që ai vetë dhe shefi i krimeve Truls Fyhn të mos kishin përfshirje të drejtpërdrejtë në hetim, duke iu referuar faktit që drejtori i policisë Hans Holmér vetë kishte drejtuar hetimin pas vrasjes së Palme në Suedi në 1986 – me rezultat të dobët. Policia shpalli një shpërblim prej 50 000 kr, P.E.N. daneze shpalli 75 000 dhe Botuesi Aschehoug shpalli 125 000 kroner për ata që kishin informacione dhe që mund të ndihmonin në qartësimin e çështjes. Policia akuzoi dy persona për tentativë vrasjeje ose pjesëmarrje në tentativë vrasjeje në vitin 2018.
Drejtori i përgjithshëm Mads Nygaard, djali i William Nygaard, ka kritikuar hetimin, veçanërisht faktin që të dy të pandehurit, sekretari i parë i Iranit atëherë në ambasadën në Oslo, Mohammad Nikkhah, dhe libanezi Khaled Moussawi, nuk janë bërë të njohur me akuzën, as janë kërkuar apo intervistuar. Mads Nygaard mendon se kjo tregon se çështja është një skandal gjyqësor, pasi të dy të pandehurit mund të udhëtojnë lirshëm nëpër botë.
Në prill 2024, çështja u mbyll nga prokurori shtetëror në Oslo.Në korrik të së njëjtës vit, mbyllja u anulua.
