Naim J. Krasniqi, Gjermani
A filloi vërtet gjithçka me një pjatë pasuli? Kjo është pyetja ironike që është bërë shpesh për demonstratat e vitit 1981 në Pristina. Por nëse e marrim seriozisht këtë pyetje, rrezikojmë të humbasim thelbin: nuk ishte fjala për ushqimin e mensës, por për një shoqëri që po mbushej me pakënaqësi dhe nuk kishte më ku ta shprehte.
Në atë pranverë, studentët nuk protestonin për një pjatë të keqe. Ata protestonin për mungesën e perspektivës, për diskriminimin dhe për një sistem që kërkonte bindje, jo mendim. Dhe pikërisht këtë e kuptuan më mirë disa media perëndimore. Revista Der Spiegel, me tituj si “Pa yllin e kuq” apo “Të gjithë heshtin”, e lexoi situatën si një krizë të thellë politike, jo si një incident social.
Ndërkohë, reagimi i elitës politike shqiptare në Kosovë ishte në anën tjetër të historisë. Në vend që të dëgjonin studentët, ata i etiketuan si “armiq” dhe “kundërrevolucionarë”. Kjo nuk ishte thjesht retorikë — ishte një zgjedhje: të mbroheshte sistemi, jo shoqëria. Dhe kjo zgjedhje ka lënë gjurmë që ndihen edhe sot.
Universiteti i Prishtinës, që duhej të ishte hapësirë e mendimit kritik, u shndërrua në një mekanizëm kontrolli. U krijua ajo që mund të quhet “proletariat akademik”: studentë të diplomuar, por pa liri të plotë mendimi, dhe profesorë që shpesh zgjidhnin heshtjen. Në këtë realitet, përjashtimet flasin më shumë se rregulli.
Një nga ato përjashtime ishte Profesori Ukshin Hoti. Ai nuk heshti. Ai mbrojti studentët dhe kritikoi represionin. Dhe për këtë pagoi çmimin. Rasti i tij na kujton një të vërtetë të thjeshtë: guximi intelektual është i rrallë, por vendimtar.
Sot, mbi këto ngjarje ka shumë debate. Disa thonë se demonstratat e vitit 1981 i dhanë Serbisë pretekst për të suprimuar autonominë në vitin 1989. Të tjerë i shohin si fillimin e rezistencës moderne shqiptare. Por ndoshta pyetja duhet të shtrohet ndryshe: a do të ishte ruajtur autonomia pa asnjë rezistencë?
Historia e rajonit sugjeron se jo. Në vende ku mungoi reagimi, autonomia u zhduk pa zhurmë. Në Kosovë, megjithëse pasojat ishin të rënda, mbeti diçka thelbësore: kujtesa e rezistencës. Dhe kjo kujtesë u bë më vonë bazë për mobilizim dhe përpjekje të tjera politike.
Demonstratat e vitit 1981 nuk sollën fitore të menjëhershme. Por ato krijuan vetëdije. Dhe në histori, kjo shpesh është më e rëndësishme se çdo rezultat afatshkurtër.
Prandaj, kur sot flasim për “pasulin e 1981”, duhet të kemi kujdes të mos e banalizojmë historinë. Nuk ishte një histori për ushqimin. Ishte një histori për dinjitetin.
Dhe mbi të gjitha, ishte një paralajmërim për rrezikun më të madh në çdo shoqëri: momentin kur të gjithë heshtin.
- Autori është historian
