Norvegjia, shteti i hemisferës veriore me klimën më të ashpër, me mbi 5 milon banore,është sot shembulli suprem se si një elitë politike dhe një popull me vetëdije të lartë patriotike mund të bëjnë mrekulli ekonomike.
Në një botë ku pasuria e papritur shpesh çon drejt korrupsionit dhe rrënimit, norvegjezët zgjodhën një rrugë tjetër: atë të kursimit disiplinor për të siguruar mirëqenien e brezave të ardhshëm. Ky transformim nuk erdhi rastësisht. Ai ishte produkt i një vizioni të qartë që tejkaloi interesat e ngushta të ditës.
Kur në vitin 1969 u zbulue burimi i parë i naftës, Norvegjia nuk pa thjesht para, por një përgjegjësi historike. Ata kuptuan se pasuria nënujore nuk u përkiste vetëm atyre që jetonin në atë kohë, por ishte një trashëgimi që duhej mbrojtur me çdo kusht. Thellë nën Detin e Veriut, pranë bregdetit të Norvegjisë, shpuesit e një kompanie amerikane nafte hasën diçka të jashtëzakonshme.
Sapo ishte zbuluar fusha Ekofisk një nga depozitat më të mëdha të naftës në det të hapur që ishte gjetur ndonjëherë. Një komb i vogël dhe i qetë skandinav peshkatarësh dhe fermerësh ishte gati të bëhej i pasur përtej imagjinatës. Ajo që ndodhi më pas është ose vendimi financiar më i madh në histori, ose historia më e monotone e treguar ndonjëherë. Varet se si e shihni. Sepse Norvegjia nuk bëri pothuajse asgjë.
Familja Mbretërore në ballkonin mbretëror për Festën Kombëtare 17 majin
Të paktën, kështu dukej në sipërfaqe. Ata nuk organizuan festa. Nuk ndërtuan pallate. Nuk shpërndanë çeqe. Ndërsa paratë e naftës filluan të vërshonin, politikanët norvegjezë bënë diçka që pothuajse asnjë qeveri në histori nuk ka qenë në gjendje ta bëjë: ata rezistuan. Ata panë se çfarë i ndodhi Nigerisë, Venezuelës dhe Libisë. Vendeve që zbuluan naftë dhe festuan e më pas, ngadalë, u rrënuan. Korrupsion, inflacion, pabarazi. “Mallkimi i burimeve”, e quajtën ekonomistët.
Para e lehtë që shkatërron vetë indin e një kombi. Norvegjia vendosi të ndërtonte një mur midis parave të naftës dhe vetvetes. Në vitin 1990, Parlamenti norvegjez miratoi një ligj që krijonte Fondin e Naftës të Qeverisë , atë që bota tani e quan Fondi i Naftës. Rregullat ishin pothuajse dhimbshmërisht të thjeshta: çdo krunë e fitimit nga nafta shkon në fond. Ai investohet globalisht. Qeveria mund të shpenzojë vetëm një përqindje të vogël të fitimeve çdo vit. Pjesa tjetër mbetet. Përgjithmonë. Depozita e parë erdhi në vitin 1996. Një sasi modeste. Pothuajse simbolike.
Më pas ata bënë diçka edhe më të vështirë se krijimi i rregullit: ata e mbajtën atë. Vit pas viti, zgjedhje pas zgjedhjesh, krizë pas krize — politikanët që premtuan të preknin fondin, humbën. Politikanët që e mbrojtën atë, fituan.
Fëmijët në qytetin Arendal, duke e kremtuar 17 Majin
Për tri dekada, përgjatë qeverive të çdo lloji politik, një parim mbeti i palëkundur: këto para u përkasin norvegjezëve që nuk kanë lindur ende. Fondi bleu aksione të vogla në mijëra kompani anembanë botës: Apple, Microsoft, Amazon. Pasuri të paluajtshme në Manhatan, Londër, Paris, Tokio. Ai nuk bëri bixhoz. Nuk ndoqi trendet e momentit. Ai thjesht bleu një pjesë të ekonomisë globale — dhe priti. Pritja u shpërblye në mënyra që askush nuk i parashikoi.
Sot, Fondi i Naftës i Norvegjisë mban afërsisht 2 trilionë dollarë në asete. Për një vend me vetëm 5.6 milionë banorë, kjo është rreth 340,000 dollarë për çdo qytetar burrë, grua dhe fëmijë. Nuk shpërndahen çeqe. Paratë u përkasin brezave të ardhshëm po aq sa edhe këtij të sotmit. Kjo është pjesa që i habit njerëzit: më shumë se gjysma e asaj pasurie nuk erdhi fare nga nafta. Erdhi nga kthimet e investimeve.
Fondi tani fiton më shumë nga portofoli i tij global sesa fiton Norvegjia duke nxjerrë naftë nga toka. Ata e kthyen një burim të fundmë në kthime të pafundme. Dhe ja çfarë bëri Norvegjia në heshtje ndërsa bota nuk po e vëzhgonte: ata tani zotërojnë përafërsisht 1.5% të çdo kompanie të tregtuar publikisht në Tokë.
Sa herë që një biznes i madh global nxjerr fitim — një pjesë e vogël gjen rrugën e kthimit te fëmijët e Norvegjisë. Nafta do të mbarojë një ditë. Gjeologët vlerësojnë 30 deri në 50 vjet, mbase më shumë. Nuk ka rëndësi. Deri atëherë, fondi do të jetë aq i madh sa vetëm kthimet e tij nga investimet do të financojnë shëndetësinë, arsimin dhe pensionet norvegjeze — ndoshta përgjithmonë.
Nxjerrja e nafës nga deti…
Norvegjia nuk zbuloi më shumë naftë se kushdo tjetër. Nuk ishte gjeologji më e zgjuar apo teknologji më e mirë. Ishte vetëm një gjë: guximi për të thënë jo. Jo parave të lehta. Jo mendimit afatshkurtër. Jo politikanëve që betoheshin se do t’i shpenzonin ato “vetëm këtë herë”. Jo një brezi që mund të kishte jetuar më i pasur në kurriz të çdo brezi që do të vinte pas. Shumica e vendeve nuk mund ta bëjnë këtë. Shumica e njerëzve nuk mund ta bëjnë këtë. Ne jemi të programuar për të tashmen, jo për më vonë.
Norvegjia vëzhgoi natyrën njerëzore lakmitare, të paduruar, dritëshkurtër dhe ndërtoi një sistem të krijuar posaçërisht për ta mposhtur atë.
Në vitin 1969, ata gjetën naftë. Në vitin 1990, ata ndërtuan fondin. Në vitin 1996, ata bënë depozitën e parë. Sot, ata zotërojnë një pjesë të botës. Po norvegjezët që e morën atë vendim në vitin 1990? Shumica e tyre nuk jetojnë më. Ata nuk e panë kurrë rezultatin prej trilionë dollarësh. Ata e ndërtuan atë për pasardhësit, për nipërit e mbesat që nuk do të lindnin edhe për dekada të tëra. Kjo nuk është ekonomi. Kjo është urtësi, ndërgjegje e thellë kolektive dhe përkushtim i sinqertë kombëtar.
