Ushtarë të NATO-s u pritën si heronj dhe me entuziazëm të madh nga populli i Kosovës në Qershorin 1999
Nikolle Loka, Tiranë
KONTRIBUTI TURK NE LUFTEN E KOSOVES PERTEJ LEGJENDAVE URBANE
Disa njerez trumbetojne se “Turqia ishte shteti qe çliroi Kosovën”,; te tjere se “ne koalicionin e NATO-s, Turqia ka rolin me te madh”. Ne kuadrin e lirise se mendimit, facebook i krijon mundesi çdo njeriu qe nuk ia ka idene e kesaj pune, apo politikani abuziv te pohoje çfare te dojë, ndersa studiuesit jane te denuar te paraqesin dokumente arkivore dhe burime historike.
Duke kerkuar per kontributin turk ne luften e Kosoves, del se ai ka qene minimal per nje kompleks arsyesh. Çfare do te thote minimal: Turqia, jo vetem nuk mund te krahasohet me SHBA, siç e permendi dikush keto dite, por as me shtetet e Bashkimit Europian. Minimal do te thote qe roli i saj ka qene pothuajse i pandjeshem, pavaresisht se avokatet e turqizmit nuk do ta pelqejne kete pohim, madje jane te gatshem t’i fabrikojne faktet dhe t’i servirin si te verteta te padiskutueshme.
LGAR MAMEDOV, THE BALKAN POLICY OF TURKEY IN CONNECTION WITH THE KOSOVO CRISIS IN 1998–1999, Istorija 20. veka, god. 38, 1/2020, 185–202
Dilema e Kosovës
Në mes të viteve 1990, UÇK filloi të vepronte në Kosovë dhe shpalli më 28 shkurt 1998 fillimin e luftës së armatosur për pavarësinë e krahinës. Përmes kanaleve të fshehta, të operuara kryesisht nga CIA, gjatë periudhës nga fundi i vitit 1998 deri në fillim të 1999, u transferuan armë dhe fonde për të furnizuar UÇK-në. Agjentët e CIA-s raportuan më pas se kishin hyrë në Kosovë në vitin 1998, kur nis fillimi i krizës në Kosovë. Më 7-8 mars 1998, Ismail Cem, ministri i jashtëm turk, vizitoi Beogradin dhe zhvilloi bisedime me Presidentin e RFJ-së Sllobodan Millosheviç dhe Ministrin e Jashtëm Jovanoviç.
Një takim i përfaqësuesve ushtarakë nga Turqia, SHBA, Bullgaria, Maqedonia, Rumania, Shqipëria dhe Sllovenia u mbajt në Ankara më 16-18 mars 1998. Në rendin e ditës ishte çështja e krijimit të forcave shumëkombëshe të ruajtjes së paqes në Ballkan. Ministri i Jashtëm Cem mori pjesë në takimin e Grupit të Kontaktit për zgjidhjen e çështjes së Kosovës më 25 mars 1998 në Bon. Më 10 korrik 1998, ambasadori turk në RFJ, A. Kılıç, i përcolli Ibrahim Rugovës në Prishtinë një ftesë zyrtare nga ministri Cem për të vizituar Turqinë.
Turqia gjithashtu ofroi nisma për paqe. Në një fjalim në Parlamentin shqiptar, Presidenti Demirel – që ndodhej në Tiranë më 14-15 korrik 1998 me ftesë të Presidentit shqiptar Rexhep Meidani – i bëri thirrje komunitetit ndërkombëtar të ndalojë bashkërisht agresionin serb në Kosovë dhe të sjellë palët ndërluftuese në tryezën e negociatave menjëherë. Më 23 korrik 1998, Parlamenti turk i dha autorizim Këshillit të Ministrave të dërgonte një kontingjent ushtarak në Shqipëri, nëse do të lindte nevoja për shkak të përkeqësimit të situatës në Kosovë. Më 27 korrik 1998, S. Demirel i dërgoi një letër udhëheqësve të Grupit të Kontaktit dhe Presidentit të RFJ-së S. Millosheviç, duke i nxitur që të kërkonin një zgjidhje paqësore të konfliktit mes Beogradit dhe separatistëve shqiptarë në Kosovë. Më 8 tetor 1998, deputetët e Kuvendit të Madh Kombëtar të Turqisë votuan unanimisht për t’i dhënë qeverisë autorizimin për pjesëmarrjen e forcave të armatosura turke në operacionet paqeruajtëse të mundshme të NATO-s në Kosovë.
Shqetësimi kryesor i Ankarasë ishte frika nga represionet ndaj turqve lokalë nga shqiptarët, dhe rreziku i përhapjes së konfliktit të Kosovës në të gjithë gadishullin. Skenari më i zakonshëm në Turqi ishte frika se, nëse shqiptarët në Kosovë fitonin pavarësinë, shqiptarët në Maqedoni do të ndiqnin të njëjtin shembull, duke nxitur ndarjen e Republikës së Maqedonisë dhe intensifikimin e konfliktit rajonal. Turqia e rriti menjëherë ndihmën ushtarake për Maqedoninë, ku kishte një komunitet të madh shqiptar të lidhur ngushtë me shqiptarët e Kosovës. Në qershor të vitit 1998, ishin duke u zhvilluar negociata për furnizimin e ushtrisë maqedonase me 20 avionë luftarakë F-5 dhe për trajnimin e pilotëve maqedonas në Turqi. Udhëheqësit turq mbetën të përkushtuar për ruajtjen e integritetit territorial të RFJ-së dhe treguan kujdes ekstrem në ndërhyrjen në punët e brendshme të Kosovës.
Pa ndërmarrë veprime praktike, udhëheqësit turq vazhduan formalisht të mbështesin “rivendosjen” e të drejtave të të gjitha grupeve etnike në Kosovë. Turqia tregoi mirëkuptim për qëndrimin e Shqipërisë lidhur me ngjarjet në ish-Jugosllavi dhe, mbi të gjitha, në Kosovë. Zyrtarët turq deklaruan vazhdimisht se në rast të ndërlikimit të situatës në Kosovë ose në Sanxhak, pozicionet e Turqisë dhe Shqipërisë do të ishin të njëjta. Turqia gjithashtu mbështeti vijën politike të Shqipërisë për të garantuar të drejtat e shqiptarëve në Maqedoni. Turqia dhe Shqipëria mbështetën sanksionet e OKB-së ndaj Jugosllavisë dhe besonin se Kosova duhej shpallur një zonë e çmilitarizuar, me trupa të OKB-së atje për të parandaluar përhapjen e konfliktit. Objektivat strategjike të politikës së saj, faktorët etnikë dhe fetarë, si edhe interesat tregtare dhe ekonomike e përcaktuan këtë qëndrim të Turqisë.
Duke insistuar në rivendosjen e të drejtave për të gjitha grupet etnike në Kosovë, Ankaraja shmangu çdo krahasim të padëshiruar me kurdët. Për të hedhur poshtë çdo paralelizëm me situatën në juglindje të Anadollit, ata paraqitën dy lloj argumentesh: (1) shtypja në Kosovë ishte në një shkallë kaq të gjerë, sa nuk mund të bëhej asnjë krahasim. Presidenti Demirel madje e cilësoi atë si “gjenocid”; (2) natyra e konfliktit ishte krejtësisht e ndryshme. “Ata i quajnë një pakicë në Kosovë, por ne nuk kemi pakica në Turqi”, tha Demirel.
Në vitin 1999, Turqia vazhdoi aktivitetin e saj diplomatik mbi çështjen e Kosovës. Më 17 janar 1999, Ministri i Jashtëm turk I. Cem dërgoi një letër Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s dhe Kryesuesit të OSBE-së për nevojën që menjëherë të mblidheshin organet përkatëse të këtyre organizatave lidhur me masakrën ndaj shqiptarëve etnikë në qytetin Raçak të Kosovës. Më 22 janar 1999, fregata e Marinës Turke “Muavenet” u nis nga baza detare në Gjyllyk drejt Detit Adriatik për të marrë pjesë në operacionet e mundshme të NATO-s në krahinën serbe të Kosovës. Më 27 janar 1999, Cem u dërgoi kolegëve të tij në SHBA, Rusi, Francë, Britani, Gjermani dhe Itali një mesazh për çështjen e Kosovës. Ai gjithashtu mori pjesë në takimin e Ministrave të Jashtëm të Evropës Juglindore mbi situatën në Kosovë, që u mbajt më 19 mars 1999 në Bukuresht.
Përveç aktiviteteve diplomatike, Turqia ndërmori veprime humanitare. Më 4 prill 1999, Turqia filloi të ofronte ndihmë humanitare për refugjatët nga krahinat serbe të Kosovës. Ankaraja shpalli gatishmërinë për të pranuar dhe strehuar deri në 20,000 refugjatë nga Kosova. Kjo ka qenë një përbërës i qëndrueshëm i politikës turke ndaj komuniteteve turke dhe myslimane në rajon. Sipas OKB-së (UNHCR), në fund të majit 1999, në Turqi ndodheshin 16.200 refugjatë nga Kosova. Të gjithë këta shqiptarë u kthyen në Kosovë në verën e vitit 1999. Gjysmëhëna e Kuqe Turke gjithashtu ngriti dy kampe tentesh për refugjatët në Maqedoni (Bojanë) dhe në Shqipëri (Elbasan).
Në vitin 1999, si vëzhgues të OSBE-së përgjegjës për verifikimin e armëpushimit, iu dhanë militantëve manualë trajnimi ushtarak amerikanë dhe telefona satelitorë që komandantët e tyre të komunikonin me NATO-n dhe Uashingtonin. Si kundërpërgjigje, Beogradi vendosi forcat e tij të policisë dhe të armatosura në Kosovë dhe Metohi. Në korrik-gusht 1998, forcat e armatosura serbe arritën të shkatërronin pikat kryesore të UÇK-së, që kontrollonin deri në 40% të territorit të krahinës.
Edhe përpara shpërthimit të krizës në pranverën e vitit 1998, udhëheqësit turq ishin jashtëzakonisht të kujdesshëm në politikën e tyre për Kosovën. Kosovarët kishin kohë që i bënin thirrje t’i ndihmonin. Që në vitin 1992, Ibrahim Rugova udhëtoi në Turqi dhe kërkoi njohje. Bujar Bukoshi, kryeministri i “qeverisë në hije”, i kërkoi Turqisë të dërgonte vëzhgues në zgjedhjet e 22 marsit 1998. Adem Demaçi, shkrimtar dhe politikan shqiptar i Kosovës, i bëri thirrje Turqisë të ishte më aktive në zgjidhjen e çështjes së Kosovës. Si përgjigje ndaj heshtjes së Ankarasë, shumica e udhëheqësve të Kosovës shprehën zhgënjimin me këtë “politikë pasive”.
Kur shpërthyen përleshjet e armatosura në Kosovë në vitin 1998, siç kishte ndodhur në luftën e Bosnjës, Turqia e dënoi dhunën, bëri thirrje për dialog konstruktiv dhe ofroi pjesëmarrje në forcat ndërkombëtare paqeruajtëse. Por ndryshe nga reagimi i saj ndaj ngjarjeve në Bosnje, nuk tregoi veprim praktik përveç atij diplomatik. Turqia përballej me një dilemë. Bosnja ishte një republikë federale e RSFJ-së dhe pas shpërbërjes së Jugosllavisë, pavarësia e saj u njoh ndërkombëtarisht. Por Kosova, ndryshe nga Bosnja, nuk ishte republikë federale; ishte një krahinë autonome brenda Serbisë. Pas shpërbërjes së Jugosllavisë, ajo ishte pjesë e RFJ-së, integriteti territorial i së cilës u njoh nga komuniteti ndërkombëtar. Turqia nuk e mbështeti separatizmin e Kosovës, veçanërisht duke qenë se ajo vetë përballej me një separatizëm të ngjashëm në territorin e saj. Shumëkush ka vënë në dukje këtë analogji mes Kosovës dhe Kurdistanit. Ambasadori jugosllav në Ankara, për shembull, nuk e humbiste rastin për të krahasuar luftën ndaj PKK-së në Turqi, duke deklaruar: “Turqia duhet ta kuptojë më mirë se çdo vend tjetër Beogradin, pasi ndodhet në një situatë të ngjashme.”
Gjatë gjithë vitit 1998, qeveria e Yilmaz-it mbeti në fakt jashtëzakonisht indiferente ndaj zhvillimeve në Kosovë, veçanërisht gjatë operacioneve ushtarake serbe në verë. Turqia u përpoq vetëm të mbante një dialog. f.189-191
