Sa herë flitet për energjinë në Kosovë, dëgjojmë të njëjtin argument: “Kosova ka një nga rezervat më të mëdha të linjitit në Evropë.” Kjo është e vërtetë. Sipas vlerësimeve të vitit 2021, Kosova posedon rreth 12–14 miliardë tonë rezerva linjiti. Por rrallëherë dëgjojmë pjesën tjetër të së vërtetës: Kosova posedon sasi të mëdha të një linjiti me përmbajtje të lartë lagështie, me fuqi kalorifike relativisht të ulët dhe me ndikim të konsiderueshëm mjedisor nëse vazhdon të shfrytëzohet përmes teknologjive tradicionale të djegies.
Për dekada të tëra, strategjia energjetike e Kosovës është mbështetur pothuajse tërësisht në termocentralet me linjit. Në vitin 2022, mbi 90% e energjisë elektrike në vend prodhohej nga këto termocentrale. Kjo qasje mund të ketë qenë e arsyeshme në shekullin e kaluar, por sot bota po ndryshon me ritme të shpejta. Vendet e zhvilluara nuk po matin më suksesin vetëm me megavatët e prodhuar, por edhe me cilësinë e ajrit, shëndetin publik, jetëgjatësinë e popullsisë dhe mbrojtjen e mjedisit.
Në Kosovë shpesh flitet për ndërtimin e kapaciteteve të reja energjetike, por shumë më pak për koston reale të tymit që del nga oxhaqet. Ajo kosto nuk matet vetëm në euro. Sipas Bankës Botërore (2019) dhe Agjencisë Evropiane të Mjedisit (2022), ndotja e ajrit në Kosovë lidhet me rreth 760 deri në mbi 1,300 vdekje të parakohshme çdo vit, ndërsa nivelet e grimcave PM2.5 në qytete si Prishtina shpesh tejkalojnë 3 deri në 5 herë kufijtë e rekomanduar nga OBSH. Ajo matet në raste të shtuara të sëmundjeve respiratore dhe kardiovaskulare, në trajtime mjekësore, në mungesa në punë, në barrë për sistemin shëndetësor dhe në cilësinë e jetës së qytetarëve.
Shëndeti i popullit është kapitali më i madh i një shteti. Një megavat i prodhuar sot nuk ka vlerë nëse nesër paguhet me mijëra pacientë më shumë në spitale. Një ton linjit i nxjerrë nga toka nuk është fitim i vërtetë nëse kostoja e tij transferohet te mushkëritë e qytetarëve. Studime rajonale të vitit 2020 kanë treguar se termocentralet me linjit në Ballkan shkaktojnë mbi 19,000 vdekje të parakohshme në vit në Evropë, duke kontribuar ndjeshëm në ndotjen ndërkufitare dhe duke ndikuar jo vetëm në Kosovë, por edhe në vendet fqinje.
Pikërisht këtu duhet të ndryshojë paradigma.
Pyetja nuk duhet të jetë nëse Kosova duhet ta braktisë linjitin. Një pasuri e tillë natyrore nuk mund dhe nuk duhet të shpërfillet. Pyetja është si duhet ta përdorë atë.
Në vend që të mendohet vetëm për zgjerimin e termocentraleve dhe djegien e sasive gjithnjë e më të mëdha të linjitit, Kosova duhet të investojë në teknologji moderne që e trajtojnë linjitin si lëndë të parë industriale dhe jo vetëm si karburant.
Gazifikimi i linjitit, prodhimi i hidrogjenit, metanolit, amoniakut, plehrave artificiale dhe produkteve të tjera kimike mund të krijojnë vlerë shumëfish më të madhe sesa djegia klasike. Në këtë mënyrë, një pjesë e pasurisë minerare do të shndërrohej në industri me vlerë të shtuar, vende pune me kualifikim të lartë dhe zhvillim teknologjik.
Në të njëjtën kohë, duhet të vazhdojë zgjerimi i energjisë diellore, erës, sistemeve të ruajtjes së energjisë dhe modernizimi i rrjetit elektrik. Në vitin 2023, kapacitetet e energjisë së ripërtëritshme në Kosovë përbënin më pak se 10% të prodhimit total, duke treguar nevojën urgjente për diversifikim. Siguria energjetike nuk ndërtohet me një burim të vetëm, por me diversifikim.
Mbi të gjitha, çdo strategji energjetike duhet të fillojë nga qytetari dhe jo nga oxhaku. Nëse një projekt energjetik nuk e përmirëson jetën e njerëzve, nuk e mbron shëndetin e tyre dhe nuk garanton një mjedis më të pastër për fëmijët e tyre, atëherë ai projekt nuk mund të quhet zhvillim.
Kosova nuk ka nevojë të zgjedhë mes energjisë dhe shëndetit. Një shtet serioz duhet t’i ketë të dyja.
Pasuria e vërtetë e Kosovës nuk janë vetëm miliardat e tonëve linjit nën tokë. Pasuria më e madhe janë njerëzit mbi të. Dhe asnjë rezervë energjetike nuk mund të jetë më e vlefshme se shëndeti i tyre.
