Luan – Asllan Dibrani, Durrës
Portret letrar i një poeteje që jetën e ktheu në varg dhe vargun në qëndrim
Ka krijues që e kërkojnë temën në libra, në teori, në modele të gatshme letrare. Ka të tjerë që temën e kanë bartur mbi supe, e kanë parë me sy, e kanë prekur me dorë dhe e kanë ndier në shpirt.
Mirushe Musa i përket kësaj të dytës.
Ajo nuk e shpik malin – e ka shkelur.
Nuk e shpik gurin – e ka prekur.
Nuk e shpik mallin – e ka përjetuar.
Nuk e shpik atdheun – e bart në shpirt.
Prandaj poezia e saj nuk lind nga nevoja për stoli të tepërta. Ajo lind nga përjetimi.
Vargu i saj është një udhëtim nga realiteti drejt shpirtit dhe nga shpirti përsëri drejt lexuesit.
Në këtë pikë fillon të kuptohet Mirushja jo vetëm si autore vargjesh, por si krijuese që interpreton botën që e rrethon.
Ajo e merr atë botë, e thyen përmes përvojës së vet, e përball me kujtesën, familjen, historinë, mërgimin, kombin dhe pastaj e kthen në poezi.
VENDLINDJA – PIKA KU FILLOI RRËNJËSIMI I SAJ
Mirushe Musa lindi më 5 maj 1970, në fshatin Zogaj të Vushtrrisë, në gjirin e familjes Musa, një familje e njohur për lidhjen e fortë me vendlindjen, për ndjenjën kombëtare, solidaritetin, respektin për dijen dhe qëndresën përballë vështirësive të kohës.
Pikërisht në këtë mjedis u formuan ndjeshmëria, karakteri dhe vetëdija e saj e parë. Zogaj nuk mbeti për të vetëm vendi i lindjes, por u bë burim kujtese, frymëzimi dhe identiteti. Nga aty ajo mori peizazhin, gjuhën, zakonet, figurat njerëzore, tingullin e natyrës dhe ndjenjën e përkatësisë. Më vonë, shumë nga këto elemente do të riktheheshin në vargun e saj si shenja të një bote që ajo nuk e harroi kurrë.
NGA FAMILJA MUSA – RRËNJA PARA VARGUT
Mirushe Musa është pjesë e një trungu familjar që në historikun e tij ka bartur fort lidhjen me vendlindjen, familjen, kulturën, përkatësinë dhe përgjegjësinë ndaj së kaluarës.
Në një familje të tillë, njeriu nuk trashëgon vetëm emrin.
Trashëgon kujtesën.
Trashëgon karakterin.
Trashëgon mënyrën si qëndron përballë sfidave.
Dhe Mirushja duket se ka trashëguar pikërisht këtë tipar: mosnënshtrimin shpirtëror.
Kjo familje ka njohur periudha të rënda historike, represionin e pushtetit jugosllav e serb, pasigurinë dhe sakrificat e një populli që luftonte për të ruajtur identitetin, gjuhën dhe të drejtën për të qenë vetvetja.
Mirushja nuk i lexoi këto vetëm në histori.
Ajo i jetoi brenda brezit të saj.
Dhe kjo përvojë e përbashkët familjare e kombëtare u bë një nga burimet më të forta të formimit të saj.
POETJA QË E SHEH BOTËN ME SHPIRT
Në poezinë e Mirushe Musës, natyra nuk është sfond dekorativ.
Mali ka kujtesë.
Guri ka histori.
Kroi ka zë.
Kulla ka frymë.
Hëna nuk ndriçon vetëm qiellin, por kujtesën.
Kur ajo shkruan për kreshta, për lule, për kroje, për gurë, për mal, për sofrën shqiptare, për bukën, kripën dhe besën, ajo nuk ndërton një katalog folklorik.
Ajo ndërton botën e saj shpirtërore.
Në poezinë “Kurorë Hënash”, natyra dhe historia ecin bashkë. Vendi nuk është vetëm peizazh, por skenë kujtese. Gurët, malet, krojet dhe kullat sikur marrin gojë e flasin.
Kjo është një nga shenjat e krijuesit të vërtetë: të shohë aty ku të tjerët vetëm kalojnë.
Mirushja e sheh një gur dhe pyet çfarë kujtese mban.
Sheh malin dhe pyet sa gjenerata kanë kaluar mbi të.
Sheh një grua dhe kërkon historinë e saj.
Sheh një flamur dhe nuk sheh vetëm ngjyrën – sheh sakrificën.
NGA NDJESHMËRIA TE QËNDRESA
Mirushja nuk mbeti vetëm poete e natyrës.
Koha ia zgjeroi horizontin.
Represioni serb dhe përvoja e brezit të saj e bënë të kuptojë se arti mund të jetë edhe dëshmi.
Dhimbja e një populli, përpjekja për mbijetesë, malli, largimi nga vendlindja dhe përballja me pasigurinë hynë gradualisht në botën e saj krijuese.
Kështu poezia filloi të marrë edhe një karakter tjetër:
qëndresën.
Jo qëndresë me armë.
Qëndresë me kujtesë.
Me fjalë.
Me simbol.
Me figurë.
Me varg.
Mirushja zgjodhi penën.
Dhe kjo zgjedhje nuk është e vogël.
Sepse fjala, kur shkruhet me bindje, mund të jetojë më gjatë se zhurma e një dite.
GRUAJA QË NUK PRANOI TË MBETET NË HESHTJE
Në portretin e saj letrar duhet parë fuqishëm edhe dimensioni i gruas.
Mirushja nuk paraqitet si figurë pasive.
Ajo është nënë.
Është mërgimtare.
Është punëtore.
Është krijuese.
Është grua që kaloi kufij, pasiguri, vite të vështira dhe sfida familjare, por ruajti aftësinë për të shkruar.
Kjo është një formë e emancipimit shumë më e thellë se çdo slogan.
Ajo nuk pret që dikush tjetër të flasë për të.
Ajo merr penën dhe flet vetë.
Dhe në momentin kur gruaja merr fjalën e vet, ajo nuk është më objekt i historisë.
Ajo bëhet subjekt i saj.
NUSJA E GURIT – GRUAJA QË NUK NËNSHTROHET
Poezia “Nusja e Gurit” është një nga ato krijime ku del qartë mënyra se si Mirushja ndërton figurën e gruas shqiptare.
Bora nuk është vetëm nuse.
Ajo është simbol i zgjedhjes.
I dinjitetit.
I mosnënshtrimit.
Ajo mund të humbasë jetën, por nuk pranon të humbasë vetveten.
Ky motiv tregon shumë edhe për vetë poeten.
Sepse Mirushja, në mënyrën e saj krijuese, kërkon vazhdimisht një figurë shqiptare që nuk shndërrohet sipas urdhrit të pushtuesit, të ideologjisë apo të presionit.
Kjo është arsyeja pse në poezinë e saj dalin gratë arbërore, trimëresha, Teuta, Nënë Tereza dhe figura të tjera simbolike.
Ajo kërkon modele të forcës.
Dhe përmes tyre ndërton edhe vetë portretin e gruas që dëshiron t’ia paraqesë brezit të ri.
“JAM BIJA E TOKËS SIME” – NJË DEKLARATË IDENTITARE
Në poezinë “Jam Bija e Tokës Sime”, Mirushja bën diçka më shumë se një deklaratë patriotike.
Ajo ndërton një vetëportret.
Kur thotë se është bijë e tokës që lindi Teutën, ajo po vendos veten në një vijë simbolike të vazhdimësisë historike.
Kur përmend Nënë Terezën, ajo prek dimensionin humanist.
Kur flet për kurbetin, hyn përvoja personale.
Kur kthehet te rrënjët, mbyllet rrethi.
Këtu shfaqet qartë një nga shtyllat e krijimtarisë së saj:
identiteti nuk është dekor. Është boshti mbi të cilin ndërtohet bota poetike.
PENA E SAJ DHE PËRBALLJA ME ISLAMIZMIN POLITIK
Në një etapë tjetër, poezia dhe fjala publike e Mirushe Musës marrin karakter edhe më polemik.
Ajo kundërshton ashpër islamizmin politik dhe përdorimin e fesë si instrument për ndikim politik, kulturor apo identitar.
Për Mirushen, problemi fillon aty ku besimi pushon së qeni çështje personale dhe shndërrohet në instrument presioni mbi identitetin, kulturën, historinë dhe mënyrën se si një popull duhet ta shohë vetveten.
Këtu ajo bëhet e prerë.
Ajo kundërshton çdo përpjekje që, sipas bindjes së saj, e vendos dogmën mbi arsyen, ideologjinë mbi kulturën dhe importin e modeleve të huaja mbi trashëgiminë shqiptare.
Kritika e saj drejtohet veçanërisht ndaj atyre qarqeve fetare ose politike që, sipas saj, e përdorin fenë për të ndryshuar vetëdijen kulturore të shqiptarëve.
Ky është një debat i fortë dhe shpesh polemik.
Por Mirushja nuk largohet prej tij.
Ajo hyn në të me penë.
AJO NUK LUFTON BESIMTARIN – LUFTON IMPONIMIN
Këtu duhet bërë një ndarje thelbësore.
Mirushja nuk ka pse të lexohet si armike e njeriut besimtar.
Objekti i kritikës së saj është politizimi i fesë, imponimi ideologjik, tjetërsimi kulturor dhe përdorimi i institucioneve fetare për synime që tejkalojnë besimin personal.
Në këtë kuptim, ajo kërkon që shqiptari të mendojë.
Të pyesë.
Të lexojë historinë.
Të njohë gjuhën.
Të ruajë kulturën.
Të mos ia dorëzojë askujt të drejtën për të menduar në vend të tij.
Kjo është arsyeja pse një nga mesazhet e saj mund të përmblidhet kështu:
Besimi është ndërgjegje personale. Identiteti kombëtar është kujtesë kolektive. Asnjë ideologji nuk duhet të përdorë njërën për të shkatërruar tjetrën.
NGA DOGMA TE ARSYEJA
Mirushja i drejtohet veçanërisht brezit të ri.
Ajo kërkon një shqiptar të arsimuar.
Të ditur.
Të lirë në mendim.
Të lidhur me shkencën.
Me teknologjinë.
Me artin.
Me kulturën.
Me Evropën e dijes.
Në këtë pikë figura e saj largohet nga poezia tradicionale dhe hyn në një horizont më të gjerë intelektual.
Ajo nuk dëshiron që rinia shqiptare të mbetet rob i sloganeve.
Ajo dëshiron që ajo të hyjë në laboratorë, universitete, biblioteka, akademi, arte dhe teknologji.
Të njohë botën.
Por pa harruar kush është.
Prandaj në mesazhin e saj bashkohen dy kërkesa:
Të ecim përpara me dije.
Të mos i presim rrënjët që na mbajnë në këmbë.
KISHA E RE NË ZOGAJ – SIMBOL I KUJTESËS DHE LIRISË
Në paraqitjet artistike ku Mirushe Musa vendoset pranë imazhit të Kishës së re Katolike Shqiptare në Zogaj të Vushtrrisë, mesazhi shkon përtej një ndërtese fetare.
Kisha shfaqet si simbol i kujtesës, pluralizmit, lirisë së ndërgjegjes dhe të drejtës së një komuniteti për të ruajtur trashëgiminë e vet.
Pranë saj, Mirushja me penë dhe me plisin e bardhë simbolik bëhet figurë e gruas shqiptare që kërkon një bashkim mes:
rrënjës dhe dijes,
traditës dhe modernitetit,
kujtesës dhe së ardhmes.
Kjo është një figurë shumë më e gjerë sesa një portret personal.
Ajo bëhet metaforë e një pyetjeje kombëtare:
Si ta ruajmë atë që jemi, pa mbetur peng i së kaluarës?
Për Mirushen, përgjigjja është e qartë:
Me arsim.
Me kulturë.
Me liri.
Me mendim kritik.
Me art.
POETJA QË E KTHEU JETËN NË MATERIE LETRARE
Jeta e saj nuk ka qenë e ndarë nga arti.
Përkundrazi.
Çdo etapë i ka dhënë një shtresë tjetër krijimtarisë.
Fëmijëria i dha natyrën.
Familja i dha rrënjën.
Represioni i dha revoltën.
Mërgimi i dha mallin.
Nëna i dha sakrificën.
Integrimi i dha përvojën e dy botëve.
Historia i dha kujtesën.
Polemika i dha qëndrimin.
Dhe pena i dha mundësinë t’i bashkojë të gjitha.
Kjo është arsyeja pse portreti i saj nuk mund të mbyllet vetëm me fjalën “poete”.
Ajo është një krijuese e përvojës.
Një grua që atë që jeta ia vendosi përpara, u përpoq ta shndërrojë në fjalë.
MIRUSHE MUSA – LUANESHA E VARGUT
Në disa momente poezia e saj është e butë.
Në disa është nostalgjike.
Në disa është e dhembshme.
Por kur preket ajo që Mirushja e konsideron themel të identitetit të saj, vargu ndryshon.
Bëhet më i prerë.
Më sfidues.
Më polemik.
Atëherë shfaqet ajo që mund ta quajmë:
luanesha e vargut.
Jo sepse kërkon armik.
Por sepse nuk pranon nënshtrim.
Nuk pranon që tjetri t’i shkruajë historinë.
Nuk pranon që ideologjia t’i marrë gjuhën.
Nuk pranon që propaganda t’i zëvendësojë kujtesën.
Nuk pranon që frika ta mbyllë fjalën.
Ajo ka trashëguar një trung familjar që, në vetëdijen e saj, lidhet me qëndresën dhe mosnënshtrimin.
Dhe këtë tipar e bart në letër.
ARMA E SAJ ËSHTË PENA
Mirushja nuk mori pushkë.
Mori penën.
Nuk ngriti barrikadë.
Ngriti vargun.
Nuk kërkoi ta mposhtë tjetrin.
Kërkoi të mos mposhtej vetë.
Dhe kjo është ndoshta forma më interesante e luftës së saj.
Sepse ajo zhvillohet në territorin e ideve.
Në kujtesë.
Në kulturë.
Në interpretimin e historisë.
Në pyetjen se kush jemi dhe ku duam të shkojmë.
Prandaj poezia e Mirushe Musës nuk është poezi e salloneve.
Është poezi që mban erën e jetës.
Ka baltë në këmbë.
Ka gur nën pëllëmbë.
Ka erën e malit.
Ka mallin e kurbetit.
Ka plagën e kujtesës.
Ka krenarinë e flamurit.
Dhe ka një grua që refuzon ta dorëzojë fjalën e vet.
AJO NUK E SHKRUAN ATDHEUN – AJO E JETON
Ky është çelësi për ta kuptuar.
Mirushe Musa nuk përpiqet ta zbukurojë atdheun.
Ajo e sheh me plagët dhe bukurinë e tij.
Me krenarinë dhe dështimet.
Me historinë dhe sfidat.
Me kujtesën dhe të ardhmen.
Ajo nuk kërkon një shqiptar të mbyllur në të kaluarën.
Ajo kërkon një shqiptar që e njeh të kaluarën, por ecën drejt së ardhmes me dije.
Kjo është arsyeja pse për të:
Pena që shkruan shqip është urë ndërmjet brezave.
Dija është dritë.
Arti është shpirt.
Gjuha është kujtesë.
Atdheu është përgjegjësi.
NJË POETE QË NUK KËRKON LEJE PËR TË FOLUR
Mirushe Musa është interesante pikërisht sepse nuk kërkon të jetë neutrale ndaj botës që e rrethon.
Ajo ka këndvështrim.
Ka temperament.
Ka bindje.
Ka revoltë.
Ka dashuri.
Ka kundërshtime.
Dhe kjo e bën të gjallë si krijuese.
Mund të pajtohesh me të.
Mund edhe ta kundërshtosh.
Por është e vështirë ta lexosh dhe të thuash se nuk ka zë.
Sepse ajo ka zë.
Dhe një poet pa zë është vetëm shkrues vargjesh.
Një poet me zë bëhet figurë.
Mirushe Musa po ndërton pikërisht këtë figurë.
Një grua që ka kaluar përmes jetës pa e lejuar jetën t’ia marrë fjalën.
Një poete që nuk e fsheh identitetin e saj.
Një krijuese që e sheh letërsinë edhe si përgjegjësi.
Një intelektuale që kërkon që shqiptari ta mbrojë lirinë e mendimit.
Një grua që, përballë çdo përpjekjeje tjetërsimi, përgjigjet me kulturë.
Dhe një luftëtare e fjalës që nuk e kërkon fitoren mbi njeriun tjetër, por mbrojtjen e së drejtës për të qenë vetvetja.
Në fund, portreti i saj mund të mblidhet në një fjali:
Mirushe Musa është poetja që botën nuk e shikon nga dritarja – ajo hyn në të, e përjeton, e kundërshton, e dashuron, e plagos dhe pastaj e kthen në varg.
Ajo nuk e huazon mallin.
E ka bartur.
Nuk e shpik dhimbjen.
E ka njohur.
Nuk e mëson atdheun nga librat.
E ka marrë me vete në mërgim.
Dhe nuk e përdor penën vetëm për të shkruar.
E përdor që kujtesa të mos heshtë, identiteti të mos tretet dhe fjala shqiptare të mbetet e gjallë.
Kjo është Mirushe Musa.
Poete.
Krijuese.
Grua e emancipuar.
Intelektuale.
Atdhetare.
Dhe, mbi të gjitha, një zë që ka zgjedhur të mos heshtë.
