____
NGA ANA TJETËR E KUJTESËS
LETËR E SHKRUAR PËR MUA NGA MIKJA IME E DASHUR, MILENA MILIĆ
(në shqip dhe serbisht)
Paralajmërim :
„Milena Milić“ është emri artistik i autores së kësaj letre. Emri i saj i vërtetë nuk do të bëhet publik për arsye sigurie.
Këtë letër sapo e mora nga një grua e dashur, fisnike, e drejtë dhe me një shpirt pafundësisht të pastër — një serbe nga Kosova, e cila ka vendosur të mos lejojë që prejardhja të shndërrohet në burg për mendjen e njeriut dhe as që historia të bëhet justifikim për urrejtjen.
Nuk dua që guximi i saj të bëhet shkak për t’ia rrezikuar jetën.
Prandaj, në këtë shkrim, do ta quaj Milena Milić.
Dua që lexuesit e mi të mos e lexojnë këtë letër vetëm si shprehje të miqësisë ndaj meje.
Dua ta lexojnë edhe si dëshmi të një gruaje nga Kosova, e cila ka zgjedhur ta shohë njeriun përtej kombit, të vërtetën përtej propagandës dhe dinjitetin përtej urrejtjes.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye kjo letër ka një peshë më të madhe për mua se çdo letër e zakonshme miqësie.
Sepse nganjëherë, në vendet ku historia ka ngritur mure, miqësia bëhet ura më e guximshme.
—
LETRA
I dashur Lirim,
U bëftë flori çdo hap që hedh, kudo që të të çojë rruga e jetës!
Dhe nëse jeta jote ndonjëherë kërkon prej meje diçka më shumë se fjalët, dije se tek unë ke gjithçka që një qenie njerëzore mund t’i japë një qenieje tjetër.
Çdo qelizë e gjakut tim A+, nëse ndonjëherë të duhet, është e jotja.
Veshkën time.
Një pjesë të mëlçisë sime.
Dhe gjithçka tjetër që mund të shpëtojë një jetë ose t’ia zgjasë frymën.
Ta jap.
Pa u menduar dy herë.
Pa kushte.
Sepse ka njerëz që nuk maten me atë që zotërojnë.
Ata maten me atë që janë.
Dhe ti je aq i veçantë, aq i papërsëritshëm, saqë, po të ishte e mundur, duhej të të KLONONIN.
Jo vetëm një herë.
Qindra herë.
Mijëra herë.
Sepse botës do t’i duheshin më shumë njerëz si ti.
Më shumë njerëz që, pas gjithçkaje që kanë përjetuar, nuk kanë lejuar që padrejtësia t’ua helmojë shpirtin.
Më shumë njerëz që janë plagosur, por nuk janë bërë të ngjashëm me ata që i kanë plagosur.
Më shumë njerëz që kanë pasur mijëra arsye për t’u hidhëruar, e megjithatë kanë zgjedhur të mbeten njerëz.
Pikërisht kjo është ajo që admiroj më së shumti tek ti.
Jo vetëm guximin për të folur.
Por guximin për të folur pa e humbur atë pjesë të butë dhe të çmuar njerëzore që ke brenda vetes.
Jo vetëm forcën për t’u kundërvënë.
Por forcën për të mos u shndërruar në atë që kundërshton.
Ti je njeri me shpirt të pastër dhe me zemër të pastër, pavarësisht gjithçkaje që ke përjetuar në jetë.
Dhe pikërisht për këtë mendoj se secili prej nesh do të duhej të kishte në jetën e vet dikë si ti.
Dikë që na kujton se arsyeja ende ekziston.
Dikë që di të flasë atëherë kur të tjerët heshtin.
Dikë që ka guximin të thotë me zë të lartë atë që shumë njerëz e mendojnë, por nuk kanë forcë ta shqiptojnë.
Dikur ishte Radoje Domanovići, satiristi i madh serb.
Sot, kur të lexoj ty, më duket sikur ke marrë një pjesë të asaj tradite dhe e ke çuar diku tjetër.
Më larg.
Më thellë.
Në një kohë tjetër.
Në një shoqëri tjetër.
Ti nuk e përdor fjalën vetëm për të argëtuar.
Ti e përdor për të goditur gënjeshtrën.
Për t’i shqyer maskat.
Për ta nxjerrë absurditetin nga errësira dhe për ta vendosur nën dritën e ditës.
Për t’ia kujtuar njeriut se, edhe kur propaganda bëhet e zhurmshme, e vërteta nuk pushon së ekzistuari.
Për këtë të përkulem thellë.
Të respektoj për çdo fjalë që ke thënë.
Për çdo fjalë që ke shkruar.
Për çdo çast në të cilin ke zgjedhur të mos heshtësh.
Të kuptoj.
Të admiroj.
Dhe, mbi të gjitha, të besoj.
Jam krenare për ty.
Dhe jam krenare për këtë rrënjë tonën kosovare — të lodhur nga historia, të plagosur nga padrejtësitë, të ndarë nga kujtimet, por ende të gjallë.
Për këtë rrënjë që nuk është spërkatur me pesticide.
As me kimikate.
As me gënjeshtra.
Autentike.
E jona.
E fuqishme në mënyrën e vet të çuditshme.
Rezistente.
E panënshtruar.
E papërmbajtur.
Ti më ngjan me një bimë të egër që shpërthen nga toka pikërisht aty ku askush nuk e pret.
Si manaferra e egër.
Si gjembi.
Si hithra.
Të djeg kur e prek.
Të shpon kur përpiqesh ta kapësh.
Të dhemb kur përpiqesh ta shkulësh.
Dhe pikërisht atëherë kur mendon se e ke zhdukur, ajo del përsëri.
Nga një kënd tjetër.
Nga një çarje tjetër.
Midis ndonjë guri tjetër.
Nga e njëjta tokë.
I tillë je edhe ti.
Nuk dorëzohesh.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë të kuptoj kaq mirë.
Sepse tek ti njoh diçka nga vetja ime.
Të njëjtën kokëfortësi për të mos hequr dorë.
Të njëjtin refuzim për t’iu përkulur asaj që e konsideroj padrejtësi.
Të njëjtën nevojë për ta thënë të vërtetën, edhe kur e di se e vërteta nuk është gjithmonë mysafiri më i dëshiruar në tryezë.
Ndonjëherë e vërteta hyn në dhomë, ndërsa të gjithë bëjnë sikur nuk e njohin.
Ti, megjithatë, ia hap derën.
Prandaj të lexoj.
Dhe prandaj të kuptoj.
Sepse, duke të lexuar ty, në njëfarë mënyre lexoj edhe veten.
Njerëzit ndonjëherë afrohen me njëri-tjetrin jo sepse kanë të njëjtën prejardhje.
Jo sepse flasin të njëjtën gjuhë.
Jo sepse kanë të njëjtën histori.
Por sepse kanë të njëjtën ndjenjë për padrejtësinë.
Të njëjtin neveri ndaj gënjeshtrës.
Të njëjtin respekt për dinjitetin njerëzor.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë ndiej kaq shumë afërsi me ty.
Sepse mes nesh nuk qëndron ajo që na ndan.
Qëndron ajo që na bashkon.
Prandaj jam krenare që të kam mik.
Jo sepse je i përsosur.
Askush nuk është.
Por sepse, pas gjithçkaje që ke përjetuar, ke ruajtur diçka që është shumë më e rrallë se përsosmëria:
zemrën.
Në një kohë kur shumë njerëz e kanë humbur zërin e arsyes, është mirë që ekziston dikush që ende ka guximin të flasë.
Edhe kur fjala djeg.
Edhe kur fjala dhemb.
Edhe kur ajo fjalë të kushton diçka.
Edhe kur të tjerët do të donin më shumë se çdo gjë që të mos e dëgjonin kurrë.
Sepse disa njerëz janë si drita.
Nuk kanë nevojë të bërtasin për të dëshmuar se ekzistojnë.
Mjafton të mos shuhen.
Ti je njëri prej tyre, Lirim.
Dhe nëse do të mund të të uroja vetëm një gjë, nuk do të të uroja një jetë pa padrejtësi.
Sepse një jetë e tillë nuk ekziston.
Do të të uroja diçka shumë më të madhe:
që, pavarësisht të gjitha padrejtësive që jeta mund të të sjellë, të mos e humbasësh kurrë atë që të bën të jesh ti.
Atë shpirt.
Atë zemër.
Atë zë.
Ato parime.
Ajo bukur kokëfortësi për të mbetur vetvetja.
Sepse njerëz si ti nuk janë të shumtë.
Dhe kur një shoqëri ka njerëz të tillë, ajo duhet t’i mbrojë.
Jo t’i heshtë.
Jo t’i thyejë.
Jo të tallet me ta.
Jo t’i dënojë sepse flasin.
Por t’i dëgjojë.
Sepse nganjëherë, në mes të gjithë asaj zhurme që krijojnë gënjeshtrat, propaganda, urrejtja dhe frika, e vërteta vjen përmes një zëri të vetëm.
Dhe nganjëherë nuk nevojitet një ushtri për ta mbrojtur atë të vërtetë.
Mjafton që një njeri të mos heshtë.
Mjafton që një njeri të mos shitet.
Mjafton që një njeri të mos përkulet.
Mjafton që një njeri të vazhdojë të thotë:
„Kjo nuk është e vërtetë.“
Dhe pastaj të qëndrojë aty.
Në këmbë.
I vetëm, nëse duhet.
Por kurrë i heshtur.
Jam krenare që të kam mik, Lirim.
Dhe ndoshta kjo është gjithçka që dua të të them në fund:
Në një tokë ku kujtesa është shpesh plagë, ti më kujton se ajo mund të jetë edhe urë.
Në një kohë kur shumë njerëz e trashëgojnë urrejtjen si mbiemër, ti më kujton se njeriu mund të trashëgojë edhe dinjitetin.
Dhe në një vend ku shumëkush ende pyet se nga cila anë e historisë vjen tjetri, ti më ke mësuar se ndonjëherë pyetja më e rëndësishme nuk është:
„Kush je ti?“
Por:
„Çfarë bën me atë që je?“
Prandaj të respektoj.
Prandaj të admiroj.
Prandaj të besoj.
Dhe, mbi të gjitha, prandaj jam krenare që të kam mik.
Milena
SA DRUGE STRANE SEĆANJA
PISMO NAPISANO ZA MENE OD MOJE DRAGE PRIJATELJICE, MILENE MILIĆ
Autor: Lirim Gashi
NAPOMENA:
„Milena Milić“ je umetničko ime autorke ovog pisma. Njeno pravo ime neće biti objavljeno iz bezbednosnih razloga.
Ovo pismo sam upravo dobio od jedne drage, plemenite, pravedne žene, čistog i beskrajno dobrog duha — Srpkinje sa Kosova, koja je odlučila da ne dozvoli da poreklo postane zatvor za ljudski um, niti da istorija postane opravdanje za mržnju.
Ne želim da njena hrabrost postane razlog da joj život bude ugrožen.
Zato ću je u ovom tekstu nazvati Milena Milić.
Želim da moji čitaoci ovo pismo ne čitaju samo kao izraz prijateljstva prema meni.
Želim da ga čitaju i kao svedočanstvo jedne žene sa Kosova koja je izabrala da čoveka vidi izvan nacije, istinu izvan propagande, a dostojanstvo izvan mržnje.
Možda upravo zbog toga ovo pismo za mene ima veću težinu od bilo kog uobičajenog prijateljskog pisma.
Jer ponekad, na mestima na kojima je istorija podigla zidove, prijateljstvo postaje najhrabriji most.
—
PISMO
Dragi Lirime,
Neka svaki tvoj korak, ma gde te životni put odveo, bude zlatan!
A ako život ikada od mene zatraži nešto više od reči, znaj da kod mene imaš sve što jedno ljudsko biće može dati drugom.
Svaka ćelija moje A+ krvi, ako ti ikada zatreba, tvoja je.
Moj bubreg.
Deo moje jetre.
I sve drugo što može spasiti nečiji život ili mu produžiti dah.
Daću ti.
Bez razmišljanja.
Bez uslova.
Jer postoje ljudi koji se ne mere onim što poseduju.
Mere se onim što jesu.
A ti si toliko poseban, toliko neponovljiv, da bi, kada bi to bilo moguće, trebalo da te KLONIRAJU.
Ne samo jednom.
Stotinama puta.
Hiljadama puta.
Jer svetu bi trebalo više ljudi poput tebe.
Više ljudi koji, posle svega što su doživeli, nisu dozvolili da im nepravda otruje dušu.
Više ljudi koji su ranjeni, ali nisu postali nalik onima koji su ih ranili.
Više ljudi koji su imali hiljadu razloga da postanu ogorčeni, a ipak su izabrali da ostanu ljudi.
Upravo to najviše cenim kod tebe.
Ne samo hrabrost da govoriš.
Već hrabrost da govoriš, a da pritom ne izgubiš onaj nežni i dragoceni ljudski deo koji nosiš u sebi.
Ne samo snagu da se suprotstaviš.
Već snagu da ne postaneš ono čemu se suprotstavljaš.
Ti si čovek čistog duha i čistog srca, uprkos svemu što si u životu preživeo.
I upravo zato mislim da bi svako od nas u svom životu trebalo da ima nekoga poput tebe.
Nekoga ko nas podseća da razum još postoji.
Nekoga ko ume da govori onda kada drugi ćute.
Nekoga ko ima hrabrosti da glasno izgovori ono što mnogi misle, ali nemaju snage da izgovore.
Nekada je to bio Radoje Domanović, veliki srpski satiričar.
Danas, kada čitam tebe, čini mi se kao da si preuzeo deo te tradicije i odneo je negde drugde.
Dalje.
Dublje.
U drugo vreme.
U drugo društvo.
Ti ne koristiš reč samo da bi zabavio.
Koristiš je da udariš na laž.
Da pocepaš maske.
Da izvučeš apsurd iz tame i postaviš ga pod svetlost dana.
Da podsetiš čoveka da, čak i kada propaganda postane glasna, istina ne prestaje da postoji.
Zbog toga ti se duboko klanjam.
Poštujem te zbog svake reči koju si izgovorio.
Zbog svake reči koju si napisao.
Zbog svakog trenutka u kojem si izabrao da ne ćutiš.
Razumem te.
Divim ti se.
I, iznad svega, verujem ti.
Ponosna sam na tebe.
I ponosna sam na ovaj naš kosovski koren — umoran od istorije, ranjen nepravdama, podeljen sećanjima, ali još uvek živ.
Na ovaj koren koji nije prskan pesticidima.
Ni hemikalijama.
Ni lažima.
Autentičan.
Naš.
Snažan na svoj čudnovati način.
Otporan.
Nepokoran.
Nesputan.
Ličiš mi na divlju biljku koja izbija iz zemlje upravo tamo gde je niko ne očekuje.
Kao divlja kupina.
Kao trn.
Kao kopriva.
Peče kada je dotakneš.
Bode kada pokušaš da je uhvatiš.
Boli kada pokušaš da je iščupaš.
A upravo onda kada pomisliš da si je uništio, ona ponovo izbije.
Iz nekog drugog ugla.
Iz neke druge pukotine.
Između nekog drugog kamenja.
Iz iste zemlje.
Takav si i ti.
Ne predaješ se.
I možda upravo zato toliko dobro razumem tvoj karakter.
Jer u tebi prepoznajem nešto od sebe.
Istu tvrdoglavost da ne odustanem.
Isto odbijanje da se pokorim onome što smatram nepravdom.
Istu potrebu da kažem istinu, čak i kada znam da istina nije uvek najpoželjniji gost za stolom.
Ponekad istina uđe u sobu, a svi se prave da je ne poznaju.
Ti joj, međutim, otvaraš vrata.
Zato te čitam.
I zato te razumem.
Jer, čitajući tebe, na neki način čitam i sebe.
Ljudi se ponekad približavaju jedni drugima ne zato što imaju isto poreklo.
Ne zato što govore istim jezikom.
Ne zato što imaju istu istoriju.
Već zato što imaju isti osećaj za nepravdu.
Isto gađenje prema laži.
Isto poštovanje prema ljudskom dostojanstvu.
I možda upravo zato osećam toliku bliskost sa tobom.
Jer između nas ne stoji ono što nas razdvaja.
Stoji ono što nas spaja.
Zato sam ponosna što te imam za prijatelja.
Ne zato što si savršen.
Niko nije.
Već zato što si, posle svega što si doživeo, sačuvao nešto što je mnogo ređe od savršenstva:
srce.
U vremenu kada su mnogi ljudi izgubili glas razuma, dobro je što postoji neko ko još ima hrabrosti da govori.
Čak i kada reč peče.
Čak i kada reč boli.
Čak i kada te ta reč nešto košta.
Čak i kada bi drugi više od svega želeli da je nikada ne čuju.
Jer neki ljudi su poput svetlosti.
Ne moraju da viču da bi dokazali da postoje.
Dovoljno je da se ne ugase.
Ti si jedan od njih, Lirime.
I kada bih mogla da ti poželim samo jednu stvar, ne bih ti poželela život bez nepravde.
Jer takav život ne postoji.
Poželela bih ti nešto mnogo veće:
da, uprkos svim nepravdama koje ti život može doneti, nikada ne izgubiš ono što te čini tobom.
Taj duh.
To srce.
Taj glas.
Te principe.
Tu lepu tvrdoglavost da ostaneš svoj.
Jer ljudi poput tebe nisu brojni.
A kada jedno društvo ima takve ljude, ono bi trebalo da ih štiti.
Ne da ih ućutkuje.
Ne da ih lomi.
Ne da im se ruga.
Ne da ih kažnjava zato što govore.
Već da ih sasluša.
Jer ponekad, usred sve te buke koju stvaraju laži, propaganda, mržnja i strah, istina dolazi kroz samo jedan glas.
I ponekad nije potrebna vojska da bi se ta istina branila.
Dovoljno je da jedan čovek ne ćuti.
Dovoljno je da se jedan čovek ne proda.
Dovoljno je da se jedan čovek ne pokloni.
Dovoljno je da jedan čovek nastavi da govori:
„To nije istina.“
A zatim da ostane tu.
Uspravan.
Sam, ako treba.
Ali nikada nem.
Ponosna sam što te imam za prijatelja, Lirime.
I možda je to, na kraju, sve što želim da ti kažem:
Na zemlji na kojoj je sećanje često rana, ti me podsećaš da ono može biti i most.
U vremenu kada mnogi ljudi mržnju nasleđuju kao prezime, ti me podsećaš da čovek može naslediti i dostojanstvo.
A na mestu na kojem se mnogi još uvek pitaju sa koje strane istorije dolazi onaj drugi, ti si me naučio da ponekad najvažnije pitanje nije:
„Ko si ti?“
Već:
„Šta radiš sa onim što jesi?“
Zato te poštujem.
Zato ti se divim.
Zato ti verujem.
I, iznad svega, zato sam ponosna što te imam za prijatelja.
Milena
