Flori Bruqi, Prishtinë
Cincarët (të njohur zyrtarisht si arumunët ose vllehët) janë një popull i vjetër autokton i Evropës Juglindore (Ballkanit). Ata janë një grup etnik me origjinë romane lindore, që do të thotë se rrjedhin nga popullsitë e lashta ballkanike (si ilirët dhe thrakët) të cilët u romanizuan, pra morën gjuhën dhe kulturën latine gjatë sundimit të Perandorisë Romake. [1, 2, 3]
Emri “Cincar” është kryesisht një ekzonim (emër që u kanë vënë të tjerët), i përdorur tradicionalisht nga serbët, maqedonasit dhe sllavët e tregtarët e tjerë të Ballkanit. Vetë ata e quajnë veten arëmën, rëmën (që vjen nga fjala Romanus – Romak), ndërsa në Shqipëri njihen gjerësisht si vllehë ose çobenë. [1, 2, 3]
Karakteristikat kryesore të Cincarëve (Vllehëve)
- Gjuha: Ata flasin gjuhën arumune (ose vllahe), e cila është një gjuhë neolatine (romane), shumë e afërt me rumanishten e sotme, por me ndikime të forta nga greqishtja, shqipja dhe gjuhët sllave. [1]
- Besimi fetar: Historikisht dhe në masë dërrmuese, cincarët/vllehët i përkasin besimit krishterë ortodoks. [1, 2]
- Mënyra e jetesës: Tradicionalisht kanë qenë blegtorë nomadë (transhumantë) që lëviznin me kopetë e tyre nëpër malet e Ballkanit. Megjithatë, me kalimin e kohës, ata u bënë ndër tregtarët, artizanët dhe bankierët më të suksesshëm të Ballkanit dhe Perandorisë Osmane, duke u integruar fuqishëm në jetën urbane. [1, 2, 3]
Ku jetojnë sot?
Cincarët nuk kanë një shtet të tyre kombëtar dhe jetojnë të shpërndarë në disa vende të Ballkanit: [1, 2]
- Greqi (ku gjendet numri më i madh, kryesisht rreth maleve të Pindit).
- Shqipëri (përqendruar në rrethinat e Korçës, Fierit, Vlorës, Lushnjës dhe Elbasanit).
- Maqedoni e Veriut (ku kanë edhe status zyrtar si pakicë kombëtare, sidomos në Krushevë).
- Serbi, Rumani dhe Bullgari. [1, 2, 3, 4, 5, 6]
Voskopoja: Qendra e tyre historike
Në shekullin e XVIII, qendra më e rëndësishme kulturore dhe ekonomike e vllehëve/cincarëve në Ballkan ishte Voskopoja (në Shqipërinë e sotme). Në atë kohë, Voskopoja u bë një qytet i lulëzuar me dhjetëra kisha, akademi, shtypshkronjën e dytë në Perandorinë Osmane dhe një popullsi të pasur tregtare. Pas shkatërrimit të qytetit në fund të shekullit të XVIII, shumë cincarë u shpërngulën drejt veriut (në Maqedoni, Serbi dhe Austri), duke ndihmuar në zhvillimin e qyteteve si Beogradi, Nishi apo Shkupi. [1, 2, 3]
Pse quhen “Cincarë”?
Ekziston një teori popullore gjuhësore që thotë se emri “Cincar” u mbeti sepse në gjuhën e tyre numri pesë thuhet “cinci” dhe numri pesëdhjetë “cinciquanti”. Për shkak të përsëritjes së shpeshtë të tingujve “c” dhe “ci” gjatë numërimit të parave ose mallrave në treg, popullsitë sllave përreth filluan t’i quanin “Cincari”. [1, 2]
Sot, për shkak të jetesës së përbashkët shekullore, shumica e cincarëve nëpër Ballkan janë asimiluar gjuhësisht dhe janë integruar plotësisht në kombet ku jetojnë (shqiptarë, serbë, grekë apo maqedonas), por shumë prej tyre ruajnë ende me krenari traditat dhe vetëdijen për origjinën e tyre unike
Fjala vije në ish Jugosllavi I etnikumit cincar Ka qenë heroji I popullit Koça Popoviqi (në Serbi) ndërsa në Shqipëri është Edvin Kristaq Rama , primieri I Shqipërisë I cili nuk është shqiptar por është Cincar….
Për Kryeministrin e Shqipërisë Edi Rama, etiketa “cincar” apo aludimet për origjinë të huaj përdoren kryesisht në kuadër të debateve politike, ndërsa vetë ai ka deklaruar një përzierje të pasur krahinore shqiptare. [1, 2, 3]
- Prejardhja zyrtare: Sipas deklaratave publike të vetë Edi Ramës mbi origjinën e tij familjare, rrënjët e tij janë një mozaik: familja e babait të tij (skulptorit Kristaq Rama) e ka origjinën e hershme nga Berati, e zhvendosur më vonë në Durrës, ndërsa gjyshja e tij nga babai kishte prejardhje shkodrane me lidhje të vjetra kroato-veneciane. Nga ana e nënës (Aneta Rama), familja e tij e ka origjinën nga Vunoi i rrethinës së Himarës (bregdeti i Jugut). [1, 2, 3, 4, 5]
- Teoritë politike: Në Ballkan (dhe në Shqipëri), kur njerëzit duan të sulmojnë ose të etiketojnë figurat publike që shfaqin qëndrime kozmopolite ose që kanë marrëdhënie të afërta rajonale (siç ishte rasti i nismave si Ballkani i Hapur), shpesh u mveshin prejardhje etnike minoritare si ajo cincare apo greke për t’i portretizuar si “jo-autoktonë”.
Mirë ne dalim kushërinj deri në brezin e pestë, po ju që akuzoni deri ku mund t’I kërkoni rrënjët tuaja?
Pyetje me vend, që pasoi nga ulja e kokës. Arsyeja: Nuk dihet nga vijmë dhe çfarë kanë bërë gjyshërit. Mirëpo kjo garanci qytetare e hulumtimit të origjinës së largët sikur nuk përligjet nga përgjigja e kryeministrit në emisionin “Fakt” kur ai u vuri përballë dëgjuesve një memorie që shkon çuditërisht deri te stërgjyshi…Pra gjyshi i babait.
Tha Rama:
“Kristaq Rama i I-rë është stërgjyshi im, i cili ishte një përfaqësues intelektual i shtresës së mesme të kohës, kishte pasionin e madh për të hapur shkolla të gjuhës shqipe në atë kohë, dhe ka bërë një rrugëtim nga Berati drejt Durrësit, ku ka qenë dhe në shpalljen e pavarësisë, dhe aty më pas përqendrua familja”.
Pra një lëvizje nga Berati që nuk na thotë gjë nga qyteti apo fshatrat dhe për origjinën. Më poshtë Rama këmbënguli me hollësi tek origjina e nënës së babait të tij, shkodrano – kroato – veneciane, ndërkohë që origjina e nënës së vet mbeti në fund, edhe ashtu e devlonjatizuar. Sipas Ramës vuniotësit janë mirditorë. Pra Rama është pak nga të gjitha por me origjinë nga Berati, me shpirt venecian, formim katolik dhe huqe tironsi dhe i përafërt më sih presidentin serb Aleksandër Vuçiq..
Më fal e ha njeri këtë? Ka njeri të mos kuptojë se te shkurtimi i origjinës te destinacioni beratas nuk qëndron një marifet për të acaruar ish presidentin shqipatar i cili është në burg zt.Ilir Metën? Pse? Dihet rivaliteti dhe antipatia mes beratasve dhe skraparllinjve, antipati që rëndom thuhet se ka për bazë diferencën kulturore. I vetmi skraparlli i beratizuar me tamam është Cekja humoristi, edhe ai mu për shkak të profilit nuk acaron kënd. Si fis luftëtarësh dhe malësorësh në një vend ku nuk ka rend dhe ligj, skraparllinjtë kanë menduar se përherë e kanë fituar davanë në Berat, ndaj tani, Rama po kthen xhevap në emër të qytetarëve. Dhe i bëri këto jo pa qëllim menjëherë pasi Ilir Meta u sevdallis pas daulles në Kukës.
A e bën kjo mistrec Berati? Nëse shohim pasionin e tij për të provokuar, po, dhe arsyeja ta do që të besosh se një ujitje në Berat fisi i tij e ka patur. Profili psikologjik i këtij individi vjen dhe ndërlikohet kur edhe për këto çështje nuk merret vesh se ku nis e vërteta dhe ku mbaron gënjeshtra. Për krahasim, mashtruesi më profesionist i kombit shqiptar, Enver Hoxha, ishte më finok: ai ishte i dashuruar me qytetin e tij, Gjirokastrën. Berisha që pason atë edhe të dojë nuk fsheh dot gjë, ndërkohë që Meta është padyshim “rehabilituesi” i kapacitetit të skraparllinjve për të bërë punë të mëdha për mëmëdhenë, duke zbehur stigmën e njohur që i atribuohet Fan Nolit.
Po pse themi se edhe kjo deklaratë ishte e dyzuar? E para sepse nuk rrëfeu gjë në thellësi, e dyta sepse provokon kundërshtarin dhe e treta sepse nxori huq Lali Erin, beniaminin e PS-së që i del kësaj të fundit në horoskop si kryetar. Në një intervistë të vitit 2015, Veliaj shpjegonte origjinën e vet, duke i mëshuar aspektit proletar të fëmijërisë së tij. Ai përmend vetëm se nëna e tij ishte me origjinë nga Vlora, duke mos na thënë asgjë për origjinën e babait të vet. I cili mendohet se është nga…Ura Vajgurore. Pra nga një zonë me Ramën.
http://www.panorama.com.al/veliaj-rrefen-jeten-dhe-karrieren-ne-moshen-1…
Po pse Veliaj përmend Vlorën? E thjeshtë. Sepse ai ka menduar se Rama si deputet i Vlorës do të dukej më i afërt për të në sytë e elektoratit, pasi edhe ky del vlonjat. Pra dy vlonjatë në krye të PS-së. Arsyeja e dytë, sepse Veliajt i duheshin votat e Metës dhe kështu shmangu konfliktin e vjetër. Mos u çudisni që Veliaj pas intervistës së djeshme të dalë më beratas se kodikët, të cilët me siguri edhe mund të nisë t’i shfletojë duke parë me dyshim se mos i janë trashur gishtat e i janë bërë si të Metës nga Skrapari pas dashurisë së fundit politike me të.
Kjo fotografi dëshmon shumë pse është i lidhur Edi Rma si mishi më thojin më ish presidentin serb Aleksandar Vuqiq.
Kush janë Cincarët më influence në siujdhesen Ballkano-Ilirike(pjesa e II-të)
Shkruan akademik Prof.dr.PHD. Flori Bruqi
Kush janë Cincarët më influence në siujdhesen Ballkano-Ilirike(pjesa e II-të)
Cincarët (të njohur ndryshe si Arumunët ose Vllehtë) janë një popullsi ose grup etnik autokton neo-latin që jeton i shpërndarë në pjesë të ndryshme të Ballkanit Jugor. Ata flasin gjuhën arumune, e cila është një gjuhë romane lindore, shumë e afërt me rumanishten. [1, 2]
Emri “Cincar” përdoret kryesisht në rajonet sllave (si në Serbi, Maqedoni të Veriut dhe Bosnjë), ndërsa në Shqipëri dhe Greqi njihen më shumë si Vllehë. Vetë ata e quajnë veten Armãnji ose Rrãmãnji. [1, 2, 3]
Karakteristikat kryesore të Cincarëve (Arumunëve):
Prejardhja: Historianët vlerësojnë se ata janë pasardhës të popullsive të lashta ballkanike (si ilirët, thrakët apo helenët) të cilët u latinizuan (morën gjuhën dhe kulturën romake) gjatë periudhës së sundimit të Perandorisë Romake në Ballkan. [1, 2]
Gjuha: Gjuha arumune rrjedh nga latinishtja popullore dhe ka ngjashmëri të mëdha me rumanishten e sotme, por ka marrë edhe shumë huazime nga greqishtja, shqipja dhe gjuhët sllave për shkak të bashkëjetesës shekullore. [1]
Shtrirja gjeografike: Sot ata jetojnë kryesisht në Greqi (në rajonin e Pindit dhe Maqedonisë), Shqipëri (në jug dhe qendër, si në Korçë, Fier, Berat, Divjakë), Maqedoni të Veriut, Bullgari dhe Rumani (rajoni i Dobruxhës). [1]
Feja: Tradicionalisht, cincarët/vllehtë i përkasin besimit të krishterë ortodoks. [1]
Historia dhe Ekonomia: Historikisht kanë qenë të njohur si blegtorë nomadë (shtegtarë) që lëviznin me kopetë e tyre nëpër male (transhumanca). Megjithatë, gjatë shekujve XVII-XIX, ata u bënë tregtarë, artizanë dhe intelektualë të shquar nëpër qytetet e Ballkanit. Një nga qendrat e tyre më të lulëzuara kulturore dhe ekonomike ka qenë Voskopoja në Shqipëri. [1, 2, 3, 4]
Sot, ky komunitet është kryesisht i integruar dhe i asimiluar me popullsitë shumicë të shteteve ku jetojnë, por shumë prej tyre përpiqen të ruajnë gjuhën, këngët dhe traditat e tyre unike ballkanike. [1, 2]
· Prejardhja familjare e cincarit Edi Rama: Familja e tij nga ana e babait (Kristaq Rama) vjen nga zona e Beratit dhe më vonë është vendosur në Durrës, kurse nga ana e nënës (Aneta Koleka) rrjedh nga Vunoi në Himarë (me origjinë nga Mirdita). [1, 2, 3]
· Spekulimet: Pretendimet apo thashethemet rreth një prejardhjeje tjetër (përfshirë ato greke apo vllahe/cincare) janë hedhur poshtë ose nuk janë të bazuara në dokumente zyrtare, ndërsa vetë ai ka sqaruar disa herë rrënjët e tij shqiptare nga Berati dhe Vunoi.
Ish presidenti serb Aleksandar Vuçiq e deklaron veten zyrtarisht me kombësi serbe, por prej vitesh ekzistojnë pretendime, debate dhe kërkime historike që argumentojnë se familja e tij nga ana e babait ka prejardhje cincare (aromune). [1, 2]
Teoria se Vuçiq ka rrënjë cincare bazohet kryesisht në origjinën gjeografike dhe historikun e familjes së tij:
Prejardhja nga Çipuljiqi: Familja e babait të tij (Anđelko Vučić) e ka origjinën nga fshati Çipuljiq pranë Bugojnës (në Bosnje dhe Hercegovinë). Historikisht, ky fshat ka qenë i njohur si një vendbanim i populluar nga cincarët (aromunët) e zhvendosur nga pjesët jugore të Ballkanit (kryesisht Maqedonia dhe Shqipëria e sotme) gjatë periudhës osmane. [1, 2, 3]
Zanati i familjes: Sipas deklaratave të disa akademikëve dhe historianëve të rajonit (si akademiku boshnjak Muhamed Filipoviq), familja Vuçiq në Çipuljiq tradicionalisht merrej me zanatin e kazanxhinjve ose kallajxhinjve (kalajdžije). Ky ishte një zanat tipik dhe shumë i përhapur në mesin e familjeve cincare udhëtuese nëpër Ballkan. [1, 2]
Asimilimi kulturor: Gjatë shekujve XIX dhe XX, shumica e popullsisë cincare të besimit ortodoks në Bosnje dhe Serbi u asimiluan plotësisht në identitetin kombëtar serb, duke marrë emra dhe mbiemra serbë
Koça Popoviq (Koča Popović) kishte origjinë cincare (vllahe). [1]
Familja e tij e pasur tregtare dhe industriale rridhte nga fshati Gopesh (afër Manastirit, në Maqedoninë e Veriut të sotme), nga ku gjyshi i tij ishte shpërngulur për t’u vendosur në Beograd. [1]
Edhe pse lindi në Beograd dhe zyrtarisht deklarohej serb ose jugosllav, rrënjët e tij familjare i përkisnin plotësisht komunitetit Cincar (Aromun/Vllah), i cili ka nxjerrë shumë figura të njohura në historinë e Ballkanit
Cincarët (të njohur edhe si Aromunët apo Vllahët) janë një popullsi me origjinë romane që luajti një rol jashtëzakonisht të madh në zhvillimin kulturor, ekonomik dhe politik të Serbisë moderne. Shumë prej figurave më të shquara të historisë, letërsisë, shkencës dhe artit serb kishin origjinë cincare. Për shkak të procesit të gjatë të asimilimit dhe fesë së përbashkët ortodokse, shumica e tyre u deklaruan dhe u integruan plotësisht si serbë. [1, 2, 3, 4]
Disa nga cincarët më të njohur dhe më me ndikim në Serbi ndër vite përfshijnë:
Branislav Nušić (Alkibijad Nuša): Komediografi dhe shkrimtari më i madh serb, i cili lindi në një familje të njohur tregtare cincare.
Jovan Sterija Popović: Babai i dramës serbe dhe themeluesi i teatrit modern në Serbi, gjithashtu me prejardhje cincare nga i ati.
Borislav Pekić: Një nga shkrimtarët dhe akademikët më të rëndësishëm serbë të shekullit të XX.
Në historinë e Serbisë, shumë intelektualë, shkrimtarë dhe shkencëtarë të shquar që u bënë anëtarë të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) – ose të institucioneve parardhëse të saj si Shoqëria Mbretërore Serbe – kanë pasur prejardhje cincare (aromune). Cincarët janë një popullsi e vjetër ballkanike që u asimilua kryesisht në popullsinë serbe përgjatë shekujve XVIII dhe XIX, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në elitën kulturore dhe shkencore. [1, 2, 3]
Akademikët dhe figurat më të njohura të SANU-t me prejardhje cincare janë:
Branislav Nushiq (Branislav Nušić): I lindur si Alqibijad Nasha (Alkibijad Nuša), ai është një nga komediografët dhe shkrimtarët më të mëdhenj serbë. Ka qenë anëtar i rregullt i Akademisë Mbretërore Serbe. [1, 2]
Mihajllo Pupin (Mihajlo Pupin): Shkencëtari, fizikani dhe shpikësi me famë botërore, i cili jetoi dhe punoi në SHBA, kishte prejardhje cincare nga ana e prindërve të tij. Ai holds titullin anëtar nderi i Akademisë Serbe. [1, 2]
Jovan Sterija Popoviq (Jovan Sterija Popović): I konsideruar si themeluesi i dramës serbe dhe një nga intelektualët më të mëdhenj të kohës së tij, rridhte nga një familje me baba cincar. Ai ishte ndër themeluesit e Shoqërisë së Letërsisë Serbe (institucioni fillesë i akademisë). [1]
Borislav Pekiq (Borislav Pekić): Një nga shkrimtarët dhe akademikët më të rëndësishëm serbë të gjysmës së dytë të shekullit XX, i cili gjithashtu kishte rrënjë të dokumentuara cincare. [1]
Vladimir Kanjuh (Vladimir Kanjuh): Akademik aktual i SANU-t (departamenti i shkencave mjekësore), i cili është i njohur publikisht për ruajtjen e trashëgimisë dhe prejardhjes së tij cincare, duke qenë edhe pjesë e shoqatave kulturore cincare në Serbi (si p.sh. shoqata “Lunjina”). [1, 2]
Petar Vlahoviq (Petar Vlahović): Antropolog dhe etnolog i njohur, anëtar i SANU-t, i cili është marrë gjerësisht me studimin e origjinës së cincarëve në Ballkan. [1]
Figura të tjera të elitës serbe me origjinë cincare:
Përveç anëtarëve të akademisë, me këtë prejardhje kanë qenë edhe politikanë të fuqishëm si Nikolla Pashiq (Nikola Pašić) (ish-kryeministër), ministri i financave Laza Paçu, si dhe gjeneralët e njohur të familjes Cincar-Markoviq.
Nikola Pašić, Laza Paču dhe Janko Popović (i njohur si Cincar Janko) janë ndër politikanët dhe udhëheqësit historikë më të shquar me origjinë cincare (aromune) në Serbi. Pjesëtarët e këtij komuniteti kanë luajtur një rol kyç në formimin, modernizimin dhe ekonominë e shtetit serb gjatë shekujve XIX dhe XX. [1, 2, 3, 4, 5, 6]
Më poshtë janë politikanët dhe figurat kryesore shtetërore serbe me origjinë të njohur cincare:
Nikola Pašić (Nikolla Pashiq): Një nga politikanët më me ndikim në historinë e Serbisë, i cili shërbeu për shumë vite si Kryeministër i Mbretërisë së Serbisë dhe më vonë i Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Familja e tij kishte rrënjë të qarta cincare nga rajoni i Maqedonisë së Veriut (Rrethi i Tetovës/Gopeshit) para se të vendosej në Zajeçar. [1, 2]
Laza Paču (Laza Paçu): Ministër i shquar i Financave i Mbretërisë së Serbisë në fillim të shekullit XX. I njohur për disiplinën e tij të rreptë financiare, ai vinte nga një familje e njohur cincare dhe konsiderohet si një nga financierët më të aftë në historinë e vendit. [1]
Janko Popović (Cincar Janko): Vojvoda (udhëheqës ushtarak) dhe një nga figurat qendrore të Kryengritjes së Parë Serbe kundër Perandorisë Osmane. Nofka e tij “Cincar” dëshmonte drejtpërdrejt origjinën e tij etnike nga rajoni i Ohrit. [1]
Kondo Bimbaša (Kondo Bimbashi): Udhëheqës ushtarak gjatë Kryengritjes së Parë Serbe. Ai ishte me kombësi cincare dhe luajti një rol vendimtar në marrjen e Beogradit nga osmanët në vitin 1806. [1]
Petar Ičko (Petar Içko): Diplomat dhe politikan serb i fundit të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX. Ai është i njohur për negocimin e “Paqes së Içkos” në vitin 1806 dhe rrodhi nga një familje tregtare cincare nga Katranica (Greqia e sotme). [1]
Përveç politikanëve, komuniteti cincar i ka dhënë Serbisë edhe figura të mëdha të kulturës dhe shkencës, si shkrimtarët Branislav Nušić (emri i vërtetë Alkibijad Nuša) dhe Jovan Sterija Popović, si dhe shkencëtarin e famshëm Mihajlo Pupin
Në historinë e ushtrisë jugosllave (si në periudhën e Mbretërisë së Jugosllavisë, ashtu edhe në atë të Jugosllavisë Socialiste – RSFJ), disa nga figurat më të larta ushtarake dhe gjeneralët kanë pasur prejardhje cincare (vllahe ose aromune). Cincarët kanë qenë historikisht një komunitet shumë i integruar në elitat urbane, tregtare dhe ushtarake të Ballkanit. [1, 2, 3]
Gjeneralët kryesorë jugosllavë me prejardhje të njohur ose pjesërisht cincare janë:
Koça Popoviq ishte një nga figurat më emblematike të Luftës së Dytë Botërore në Jugosllavi dhe më pas Gjeneral-Kolonel dhe Shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Popullore të Jugosllavisë (APJ).
Prejardhja: Familja e tij e pasur (Popoviqët e Beogradit) rridhte nga një familje e njohur tregtare cincare e cila ishte vendosur në Serbi. Ndonëse vetë Popoviqi ishte i deklaruar politikisht si jugosllav dhe komunist, rrënjët e tij familjare cincare nga linja e babait ishin mjaft të njohura. [1]
Ndonëse veprimtaria e tij kryesore i përket Mbretërisë së Serbisë përpara krijimit të Jugosllavisë, Dimitrije Cincar-Markoviq la një trashëgimi të madhe në ushtrinë që më vonë u shkri në Mbretërinë e Jugosllavisë. [1, 2]
Prejardhja: Ai rridhte drejtpërdrejt nga familja e famshme ushtarake e vojvodës Cincar-Marko Kostiq, me origjinë të pastër cincare nga rajoni i Maqedonisë/Shqipërisë së sotme (nga rrënjët e tyre në Voskopojë/Plasë). Nga kjo familje rrodhi edhe Aleksandër Cincar-Markoviq, i cili shërbeu si Ministër i Jashtëm i Mbretërisë së Jugosllavisë. [1, 2, 3]
Mihailo Apostolski ishte gjeneral-leitnant i Ushtrisë Popullore të Jugosllavisë (APJ), komandant i Shtabit të Përgjithshëm të Partizanëve në Maqedoni gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe historian. [1]
Prejardhja: Ka lindur në Shtip. Sipas shumë studimeve historike mbi popullsinë vllahe/cincare të Maqedonisë, familja e tij kishte rrënjë të forta cincare, një element ky shumë i pranishëm në zonën e Shtipit dhe Krushevës ku kjo popullsi ishte tejet aktive në lëvizjet çlirimtare ballkanike. [1]
Përveç këtyre emrave të përveçëm, shumë oficerë të lartë në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë Mbretëria e Jugosllavisë) mbanin mbiemra që dëshmonin origjinën e tyre të asimiluar cincare (si p.sh. familjet e njohura me parashtesat Cincar- apo mbiemrat si Nusha, Konda etj.). Cincarët njiheshin si luftëtarë dhe organizatorë të shkëlqyer ushtarakë në Ballkan, ndaj integrimi i tyre në gradat e larta gjenerale të Jugosllavisë ishte një proces natyral.
Disa nga shkrimtarët dhe dramaturgët më të shquar të ish-Jugosllavisë (dhe trashëgimisë letrare serbe e ballkanike) kanë origjinë cincare (arumune/vllahe). Cincarët kanë luajtur një rol jashtëzakonisht të madh në formësimin e jetës kulturore, tregtare dhe qytetare në qendrat urbane të Ballkanit. [1, 2, 3]
Shkrimtarët më të njohur jugosllavë me këtë origjinë janë:
Branislav Nušić (1864–1938): Konsiderohet si komediografi dhe satiristi më i madh i letërsisë serbe dhe asaj jugosllave. Ai u lind në një familje të pasur tregtare cincare në Beograd dhe emri i tij i vërtetë i lindjes ishte Alkibijad Nuša. Pasi mbushi 18 vjeç, ai e ndryshoi zyrtarisht emrin në Branislav Nušić. Veprat e tij si “Zonja Ministre” (Gospođa ministarka) dhe “Një person i dyshimtë” (Sumnjivo lice) janë kryevepra të skenës teatrore ballkanike. [1, 2, 3, 4, 5]
Jovan Sterija Popović (1806–1856): I njohur si “themeluesi i dramës serbe” dhe një nga komediografët më të hershëm e më të rëndësishëm në rajon. Babai i tij, Sterio Papaz, ishte një tregtar me origjinë cincare. Një nga karakteret e tij më të famshme letrare, Kir Janja (nga drama me të njëjtin emër), është pikërisht një pasqyrim satirik i stereotipeve për tregtarët cincarë të asaj kohe. [1, 2, 3, 4]
Borislav Pekić (1930–1992): Një nga shkrimtarët, romancierët dhe skenaristët më elitargë të gjysmës së dytë të shekullit të XX në Jugosllavi. Pekić kishte rrënjë të forta familjare cincare, dhe këtë trashëgimi e bëri shtyllë qendrore të krijimtarisë së tij. Kryevepra e tij monumentale prej shtatë vëllimesh, “Gëzofi i Artë” (Zlatno runo), ndjek historinë e gjatë dhe shtegtimet e familjes cincare Njegovan (Negovan) nëpër Ballkan. Një nga pjesët e kësaj sage u përshtat edhe në shfaqjen tejet të suksesshme teatrore të titulluar “Cindari ose Korrespondenca” (Cincari ili Korespondencija). [1, 2, 3, 4]
Aleksandar Vučo (1897–1985): Shkrimtar dhe poet i shquar i periudhës së avangardës jugosllave, i cili i përkiste lëvizjes surrealiste. Ai rridhte nga një familje shumë e njohur tregtare cincare e Beogradit (familja Vučo). [1]
Jovan Jovanović Zmaj (1833–1904): Ndonëse jetoi para krijimit të Jugosllavisë (por pjesë qendrore e historisë letrare të asaj hapësire), ky poet i madh i njohur për poezitë e tij lirike dhe ato për fëmijë, kishte gjithashtu një prejardhje të largët familjare nga dega atërore cincare. [1, 2]
Nëse i referohemi autorëve bashkëkohorë që rrodhën nga hapësira jugosllave dhe shkruajnë apo kanë shkruar poezi si në gjuhën serbe ashtu edhe në atë cincare (arumune), dallohen emra si Nikola Cincar Poposki, Dušan Gojkov, Nebojša Ozimić dhe Srđan Sekulić, të cilët janë përfshirë në antologjitë e poezisë moderne cincare
Në historinë dhe skenën politike shqiptare, komuniteti vllah (i njohur ndryshe edhe si cincar ose arumun) ka qenë historikisht shumë i integruar. Shumë figura të rëndësishme që kanë shërbyer si politikanë, deputetë apo shtetformues kanë pasur prejardhje të plotë ose të pjesshme nga ky komunitet, duke u vetëdeklaruar gjithmonë si patriotë shqiptarë. [1, 2, 3, 4]
Për shkak të asimilimit të plotë dhe integrimit të natyrshëm në shoqërinë shqiptare, për disa figura prejardhja cincare mbetet pjesë e historisë së tyre familjare ose përmendet në debate publike e studime biografike:
Figura historike dhe shtetformues
Mihal Grameno: Patriot i shquar i Rilindjes Kombëtare, politikan, gazetar dhe luftëtar, i cili kishte prejardhje arumune (vllahe) nga zona e Korçës.
Kristo Dako: Ministër i Arsimit në qeveritë e hershme shqiptare (vitet 1920) dhe aktivist i shquar i lëvizjes kombëtare.
Gjergj Adhamidhi (Frashëri): I njohur si Adhamidh Bej, shërbeu si ministër i Financave në kohën e Princ Vidit (1914). Ai rridhte nga komuniteti vllah i Frashërit. [1]
Politikanë dhe zyrtarë të periudhës komuniste
Gjatë regjimit komunist në Shqipëri, disa eksponentë të lartë të Partisë së Punës kishin origjinë nga familje arumune të stabilizuara në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut: [1]
Liri Belishova: Anëtare e hershme e Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PPSH-së.
Fiqirete Shehu: Ish-anëtare e Komitetit Qendror dhe bashkëshortja e ish-kryeministrit Mehmet Shehu.
Pilo Peristeri: Kandidat i Byrosë Politike dhe drejtues i rëndësishëm i strukturave shtetërore e sindikale të kohës. [1]
Politikanë të periudhës së pluralizmit (Pas vitit 1990)
Në debatet politike të tranzicionit dhe shkrime të ndryshme publicistike (si ato mbi strukturën e elitave të reja), shpesh përmenden politikanë bashkëkohorë që kanë rrënjë familjare (nga ana e njërit prind apo prejardhje më të largët) nga ky komunitet: [1]
Genc Pollo: Ish-ministër i Arsimit, ish-zëvendëskryeministër dhe deputet i Partisë Demokratike për shumë legjislatura. [1, 2]
Albert Brojka: Ish-kryetar i Bashkisë së Tiranës (1996–2000) dhe ish-ministër, i cili rrjedh nga një familje me origjinë të njohur vllahe.
Valentino Mustaka: Politikan që ka udhëhequr specifikisht përfaqësimin politik të këtij komuniteti si kryetar i Partisë së Vllehëve të Shqipërisë (themeluar në vitin 2011). [1]
Shënim: Në diskursin publik shqiptar, emrat e disa udhëheqësve të lartë të shtetit (si p.sh. kryeministri Edi Rama nga linja e tij familjare Koleka) ndonjëherë lakohen apo përfliten nga oponentët ose studiuesit për lidhje të mundshme gjenealogjike me familje të vjetra arumune/ortodokse të jugut. Megjithatë, shumica e këtyre personaliteteve identifikohen plotësisht dhe vetëm si shqiptarë
Në historinë e kulturës dhe shkencës shqiptare, një numër i konsiderueshëm intelektualësh, shkrimtarësh dhe shkencëtarësh kanë pasur prejardhje të plotë ose të pjesshme cincare (arumune ose vllahe). Komuniteti arumun në Shqipëri ka qenë historikisht i integruar plotësisht, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në Rilindjen Kombëtare, formimin e shtetit dhe zhvillimin akademik. [1, 2]
Ndër figurat kryesore akademike dhe intelektuale me këtë prejardhje përmenden:
1. Akademikë dhe Shkencëtarë të Shquar
Aleks Buda (1910–1993): Historian i shquar dhe kryetari i parë i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Familja e tij e njohur nga Elbasani kishte rrënjë të vjetra arumune. I ati, Dhimitër Buda, kishte qenë pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit. [1, 2, 3]
Prof. Dr. Todi Dhama: Gjuhëtar, leksikolog dhe akademik i njohur, i cili ka dhënë një kontribut të madh në hartimin e fjalorëve të gjuhës shqipe dhe në studimet albanologjike
Sotir Kuneshka (1912–1992): Fizikan i njohur, akademik dhe një nga profesorët e parë e themeluesit e Fakultetit të Shkencave të Natyrës në Universitetin e Tiranës.
Kristo Frashëri (1920–2016): Ndonëse rridhte nga një familje me kontribut të madh shqiptar (degë e Frashërllinjve), në linjat e tij familjare (ashtu si te shumë familje të vjetra ortodokse të anës së Korçës, Përmetit e Dangëllisë) kishte ndërthurje dhe prejardhje të dokumentuar nga komuniteti vllah/arumun i zonës.
2. Intelektualë dhe Personalitete të Mëdha të Letërsisë e Shkencës
Shumë prej tyre kanë qenë filologë dhe studiues përpara se të krijoheshin institucionet formale akademike (si Akademia e Shkencave në vitin 1972): [1]
Lasgush Poradeci (Llazar Gusho, 1899–1987): Një nga poetët dhe lirikët më të mëdhenj shqiptarë, i cili kishte prejardhje cincare nga rrethi i Pogradecit. Ai studioi në Liceun Rumun të Manastirit dhe më pas në Bukuresht. [1, 2, 3]
Mitrush Kuteli (Dhimitër Pasko, 1907–1967): Shkrimtar, kritik letrar dhe ekonomist i shquar (doktor i shkencave ekonomike në Bukuresht). Familja e tij kishte prejardhje të pastër arumune nga fshatrat e rrethit të Pogradecit.
Gjergj Pekmezi (1872–1938): Gjuhëtar, albanolog dhe profesor i njohur në Universitetin e Vjenës, me prejardhje nga familjet arumune të zonës së Pogradecit/Tushemishtit.
Pse ka pasur kaq shumë akademikë me këtë prejardhje?
Qendrat e vjetra arumune në trojet shqiptare, si Voskopoja (ku në vitin 1750 u krijua “Akademia e Re”), Shipska dhe zonat përreth Korçës e Pogradecit, kanë qenë vatra të fuqishme të arsimit, shtypshkronjave dhe tregtisë në Ballkan. Ky komunitet ka pasur një traditë të hershme të shkollimit në gjuhët perëndimore apo në Rumani, çka lehtësoi nxjerrjen e elitave intelektuale që u shkrinë plotësisht me kulturën dhe kauzën kombëtare shqiptare
Prishtinë.10/27/2026.