Kur mbeturinat politike, kërkojnë të rikthehen në pushtet!

____

Shteti ynë i ngjan një ndërtese, të cilën banorët e saj e kanë ndotur pa pushim për vite me radhë, por që tani janë mbledhur para hyrjes për të protestuar kundër erës së keqe.

Askush nuk e pranon përgjegjësinë për ndotjen, por secili e ka nga një kandidat për drejtor të pastrimit.

Në Prishtinë, kjo filozofi e ka gjetur një tjetër interpretues me ambicie për kryeministër.

Kryetari i kryeqytetit, Prapakthim Rama, duket se e ka zbuluar një metodë revolucionare për menaxhimin e mbeturinave:

Në vend që t’i largojë ato nga rrugët, dëshiron t’i nxjerrë mbeturinat politike të opozitës nga kontejnerët, t’i shpëlajë me pak ujë elektoral, t’i veshë me kostume të reja dhe t’i rreshtojë përballë Albin Kurtit.

Kështu, Prishtina mund të duket e re pa u pastruar fare. Mjafton që mbeturinave t’u ndërrohet ambalazhi dhe ato të paraqiten si alternativë qeverisëse.

Në fund të fundit, demokracia është e lirë. Edhe mbeturinat kanë të drejtë të organizohen politikisht. Problemi fillon kur nuk kënaqen më vetëm me kontejnerin, por kërkojnë edhe që t’ju dorëzohen çelësat e ndërtesës.

Por spektakli bëhet edhe më interesant kur nga rrugët kalojmë te institucionet. Sepse mbeturinat që shihen në trotuare janë vetëm pjesa më e dukshme e një ndotjeje shumë më të thellë: asaj që për vite me radhë është grumbulluar brenda institucioneve të drejtësisë.

Në një shtet normal, prokuroria duhet të jetë institucioni që nuk pyet se kujt i përket pushteti, por se kujt i përket përgjegjësia.

Në një shtet që përpiqet të dalë nga hija e së kaluarës, prokurori nuk duhet të jetë as shërbëtor i qeverisë, as rojtar i opozitës, as administrator i interesave të atyre që kanë ndërtuar rrjete ndikimi për dy dekada. Ai duhet të jetë shërbëtor i ligjit dhe vetëm i ligjit.

Por çfarë ndodh kur qytetari fillon të dyshojë se ligji ecën me shpejtësi të ndryshme, varësisht nga mbiemri, lidhjet politike apo pozita e të dyshuarit?

Atëherë prokuroria nuk është më vetëm objekt i kritikës publike. Ajo bëhet vetë pjesë e krizës së besimit.

Një qytetar mund ta durojë një rrugë të papastruar. Mund ta durojë edhe një politikan që premton më shumë sesa realizon. Por kur fillon të dyshojë se drejtësia nuk i trajton të gjithë njësoj, ai humb jo vetëm besimin te një institucion, por edhe bindjen se shteti është i përbashkët.

Dhe kjo është shumë më e rrezikshme sesa çdo grumbull mbeturinash në kryeqytet.

Sepse mbeturinat në rrugë i sheh kushdo. Ndërsa mbeturinat institucionale mund të qëndrojnë për vite të tëra të fshehura pas vulave, dosjeve, procedurave dhe deklaratave solemne për pavarësinë e drejtësisë.

Nëse një qytetar vjedh një bukë, shteti di ku ta kërkojë. Kur dyshohet se dikush ka vjedhur të ardhmen e një vendi, papritur mund të mos gjendet as adresa e përgjegjësisë.

Kjo nuk do të thotë se çdo prokuror është i korruptuar apo se çdo vendim i pafavorshëm dëshmon kapje politike. Do të thotë se një sistem që kërkon besim duhet ta meritojë atë përmes rezultateve, transparencës dhe trajtimit të barabartë të të gjithëve.

Pavarësia e drejtësisë nuk mund të shërbejë si mburojë kundër çdo pyetjeje. Ajo është garanci për zbatimin e ligjit, jo privilegj për t’i shpëtuar llogaridhënies.

Nëse prokuroria vendos se cilat dyshime meritojnë të hetohen, gjykatat duhet të vendosin, mbi bazën e provave dhe ligjit, nëse përgjegjësia është vërtetuar.

Por drejtësia nuk matet vetëm me vendimet që shpallen. Ajo matet edhe me kohën që nevojitet për t’i dhënë fund një procesi, me arsyetimin e vendimeve, me trajtimin e barabartë të palëve dhe me aftësinë e sistemit për të mos lejuar që zvarritja të shndërrohet në një formë të heshtur pandëshkueshmërie.

Nëse një dosje kalon nga një tavolinë në tjetrën derisa qytetari harron edhe arsyen pse kishte kërkuar drejtësi, atëherë procedura mund të jetë ende e rregullt në letër, por besimi publik është tashmë në repartin e urgjencës.

Dhe aty nuk mjafton një konferencë për shtyp për ta shpallur pacientin të shëndoshë.

Përgjegjësia nuk mund të jetë selektive. Nuk mund të ketë një drejtësi që është e pamëshirshme me të dobëtin dhe pafundësisht e durueshme me të fuqishmin.

As pushteti aktual nuk duhet të ketë privilegjin t’i diktojë drejtësisë kë të hetojë, as pushteti i vjetër nuk duhet të ketë të drejtën e pashkruar për ta penguar hetimin e vetvetes.

Në një republikë demokratike, askush nuk duhet të jetë aq i fuqishëm sa të mos hetohet dhe askush aq i pafuqishëm sa të mos dëgjohet.

Në këtë betejë për ndryshimin e shtetit, përpjekjet e ministres Donika Ardit Gërvalla për të shtyrë përpara reformimin dhe pastrimin e institucioneve meritojnë të vlerësohen aty ku mbështeten në hapa konkretë, rezultate dhe përpjekje të dëshmueshme.

Të përpiqesh të ndryshosh një sistem të vjetër nuk është e njëjta gjë si të marrësh në dorë një zyrë të zbrazët dhe të vendosësh emrin tënd në derë.

Një institucion mund ta ndryshojë udhëheqësin brenda një dite. Por zakonet e këqija, rrjetet e ndikimit, interesat e konsoliduara dhe rezistenca burokratike mund të mbijetojnë shumë më gjatë se çdo mandat politik.

Prandaj, sfida nuk është vetëm të emërosh njerëz të rinj. Sfida është të ndërtosh rregulla që nuk varen nga emrat, të vendosësh kritere të qarta profesionale, të garantosh llogaridhënie dhe të mos lejosh që institucionet të kthehen përsëri në prona private të partive.

Donika Gërvalla nuk duhet të gjykohet vetëm nga zhurma që krijojnë kundërshtarët e saj, por as të shpallet e pagabueshme vetëm sepse po përballet me kundërshtime. Duhet të gjykohet nga ajo që arrin të ndryshojë, nga pengesat që arrin t’i kapërcejë dhe nga standardet që vendos.

Megjithatë, është e arsyeshme të pritet rezistencë kur preken interesa të vjetra. Strukturat që janë mësuar me ndikim dhe privilegje nuk heqin dorë domosdoshmërisht nga to vetëm sepse ndryshon qeveria. Rezistenca mund të jetë e hapur, por mund të shfaqet edhe përmes zvarritjeve, procedurave të pafundme, interpretimeve selektive dhe një burokracie që papritur zbulon një pasion të jashtëzakonshëm për ngadalësinë.

Kur çdo hap përpara ndeshet me një pengesë të re, pyetja nuk është vetëm kush e ka fshesën në dorë. Pyetja është edhe kush e mban derën të mbyllur, kush i fsheh çelësat dhe kush përfiton nga fakti që papastërtia vazhdon të qëndrojë aty.

Për dy dekada, qytetarët kanë pasur arsye të kërkojnë llogari për kapjen politike, degradimin profesional dhe dobësimin e institucioneve publike. Por asnjë akuzë nuk duhet të zëvendësojë provën dhe asnjë reformë nuk duhet të shndërrohet në pretekst për hakmarrje politike.

Pastrimi i vërtetë nuk është zëvendësimi i njerëzve të një partie me njerëzit e një partie tjetër. Është çmontimi i mekanizmit që i lejon cilësdo parti ta kapë shtetin.

Në këtë kuptim, Donika Gërvalla meriton mbështetje për çdo përpjekje serioze që e afron drejtësinë me standardet profesionale dhe institucionet me interesin publik. Por mbështetja më e dobishme nuk është duartrokitja pa kushte. Është kërkesa që reformat të vazhdojnë, rezultatet të bëhen të matshme dhe askush të mos përjashtohet nga llogaridhënia.

Sepse shteti nuk pastrohet duke i ndërruar fotografitë nëpër zyra. Pastrohet kur fotografia e askujt nuk është më e rëndësishme se ligji.

Ndërkohë, në studiot televizive, riciklimi vazhdon me një efikasitet që do ta kishte zili çdo kompani moderne e menaxhimit të mbeturinave.

Politikanët e konsumuar hyjnë si ekspertë, dalin si analistë dhe, pas disa paraqitjeve publike, rikthehen në treg si shpëtimtarë kombëtarë.

Të parët na shpjegojnë se si duhet të qeveriset vendi. Të dytët na tregojnë se si duhej të ishte qeverisur. Askush nuk i pyet pse, kur e kishin shtetin në duart e tyre, nuk e shndërruan atë në shembullin që sot pretendojnë se dinë ta ndërtojnë.

Nëse një ish-zyrtar ka dështuar në detyrën e tij, ai ka të drejtë të flasë. Por publiku ka po aq të drejtë ta pyesë për rezultatet e mandatit të tij.

Liria e fjalës nuk është certifikatë pafajësie politike. Të kesh mikrofon nuk do të thotë se ke të drejtë të paraqitesh si mjek i një sëmundjeje, të cilën vetë ke ndihmuar ta përhapësh.

Dhe kur mediat harrojnë këtë dallim, ato rrezikojnë të bëhen jo vetëm vëzhguese të riciklimit politik, por edhe pjesë e mekanizmit që e mundëson atë.

Shteti nuk ka nevojë për një revolucion të kontejnerëve, ku mbeturinat e vjetra dalin me kostume të reja dhe pretendojnë se kanë lindur përsëri të pastra.

Ai ka nevojë për një drejtësi që heton pa frikë, gjykata që vendosin pa ndikime, prokurorë që mbajnë përgjegjësi për punën e tyre, media që pyesin pa dallime partiake dhe politikë që nuk e trajton shtetin si pronë familjare.

Prishtina ka nevojë për rrugë të pastra. Kosova ka nevojë edhe për institucione të pastra.

Por ndërsa mbeturinat e rrugëve mund të largohen me kamionë, mbeturinat e një sistemi të kapur kërkojnë ligj, prova, transparencë, vullnet politik dhe këmbëngulje institucionale.

Dhe këtu qëndron dallimi thelbësor: pastrimi i qytetit është detyrë e administratës, ndërsa pastrimi i shtetit është përgjegjësi e të gjithë institucioneve dhe e shoqërisë.

Në këtë republikë, mbeturinat nuk kanë frikë nga pastrimi. Kanë frikë vetëm se mos e humbin privilegjin për ta emëruar pastruesin.

Sepse qëllimi i tyre nuk është medoemos pastrimi i shtetit. Qëllimi është rikthimi në vendin nga ku mund ta ndotin sërish, kësaj radhe me një program të ri, një slogan të ri dhe një fotografi të retushuar.

Dhe nëse qytetarët nuk arrijnë ta dallojnë riciklimin nga ndryshimi, mbeturinat mund ta fitojnë edhe një mandat.

Jo sepse janë bërë më të mira, por sepse e kanë mësuar një të vërtetë të madhe të politikës sonë: