Në fillim ishte frika; pastaj erdhi pyetja,
një kafshë që dridhej kërkonte shpjegim e mbrojtje.
Kur nata vuloste botën dhe bubullima tundte qiellin,
njeriu pyeste kush e lëviz tokën, kush ia ndërtoi qiellin.
_
Rrufeja çante kupën; toka nën këmbë dridhej,
vërshimi baltën me ujin nëpër fusha e përziente.
Zjarri ngrihej si diell që nga qielli kishte rënë,
dhe e panjohura fytyrën e një Zoti kishte vënë.
_
Njeriu s’e njihte ligjin që natyra mbante,
prandaj çdo plagë e kthente në vullnet e urdhër hyjnor.
Aty ku dija linte boshllëk, besimi ndizte zjarr,
aty ku frika kërkonte strehë, ngrihej altar.
_
“Zot ka!”—thirri njeriu dhe ngriti një gur,
gurit i dha një portë, portës i dha një mur.
“I bardhi! I ziu!”—u përplasën zërat në erë,
sikur qielli të ndahej sipas ngjyrës së njerëzve në tokë.
_
Abrahami ecte nën yje, me sytë plot dritë,
tri udhë pas tij ndiqnin të njëjtën pritë.
Nga dheu ngrihej lutja si tym i hollë,
nga qielli zbriste heshtja, e rëndë si plumb e si mall.
_
Mes njeriut dhe Zotit mbeti pyetja e vjetër:
a lind besimi nga e vërteta, apo nga frika tjetër?
A kërkon njeriu Zotin që natën ta kuptojë,
apo krijon një Zot që errësira të mos e trembë e sundojë?
_
Pastaj erdhën vulat, urdhrat, drynat e çelësat:
“Mos pyet! Mos prek! Na beso, përkulu në gjunjë!”
Brunon e bënë pishtar në shesh, nën qiellin e zi,
por mendimi i tij doli nga hiri dhe mësoi terrin të ndriçojë përsëri.
_
Galileut ia qepën gojën me penj të zinj,
por Toka vazhdoi të rrotullohej nën këmbët e tyre.
Mbyllën një zë, jo rrotën e qiellit në udhëtim;
yjet s’pyetën për burgun, vazhduan zbulimin.
_
Skëterra s’ishte metaforë në faqet e një libri,
por bodrum me pranga, me dryna për shpirtin e lirë.
Numëronte çdo hije, kontrollonte çdo frymë,
dhe bindjen e quante virtyt, ndërsa stërviste vdekjen në errësirë.
_
Pastaj erdhën telat, kampet, numrat e ftohtë,
emri njerëzor u tret në makineri pa lot.
Njeriu u bë shifër, jeta u bë rresht,
vdekja veshi uniformë dhe tha: “Rregulli është i drejtë.”
_
“Darvinist!”—të thirrën kur kërkove rrënjët e jetës,
“Materialist!”—kur preke skeletin e botës së vërtetë.
E shanë mendjen me tym që u ngrihej nga lutja,
pastaj hipën në aeroplanin që ndërtoi ajo dituri.
_
Mallkuan shkallën që i ngriti mbi re,
pastaj puthën çdo shkallë që u shërbeu atyre.
Si hajdutë që mallkojnë derën duke hyrë në shtëpi,
bekuan drynin pas shpine dhe morën gjithçka aty.
–
Një pyll flinte i palosur në një farë të vogël,
rrënja kërkonte errësirën, jo kurorë e ar e kotë.
Ç’e shtyn jetën të çajë gurin e të ngrihet në dritë?
Fryti që hapet si dorë, apo thesari që mbyll natën me dry?
–
Spinoza fliste në një gjethe, pa fron e pa kor:
“E pafundmja s’futet në një fjalë, as në një dorë.”
Oqeani dridhej në pikën e vesës së mëngjesit,
universi mbante frymën në një grimcë të kaltër të qiellit.
–
Një pikë—sa krenaria e njeriut—dhe prapë mbante stuhi,
brigje, yje, bubullima, çdo formë e çdo fuqi.
Kush e mban krijimin në pëllëmbë me krenari,
kur vetë pëllëmba është pluhur dhe pluhuri është qetësi?
–
O tregtarë të qiellit, me fatura për përjetësinë,
me parajsën në buzë e arin fshehur nën thua!
Të mjerit ia shisni amshimin me këste të ndritshme,
ia zbrazni sofrën, ia mbushni shpirtin me dëftesa shprese.
–
Parajsën ia jepni me qira, tokën ia hiqni nën këmbë:
“Durimi është virtyt!”—i thoni nga ballkoni lart.
Sa lehtë i bekojnë të ngopurit urinë e të varfrit,
pastaj lavdërojnë hambarin e mbyllur si shenjë të fatit.
–
Tokën e mbani për vete, atij i lini ajrin,
pastaj i kërkoni t’ju falë edhe diellin.
Kush është besimtari, kush mëkatari i vërtetë:
ai që ndan bukën, apo ai që pasurinë e bekon vetë?
–
Egoja ngre fron prej pasqyrash, të lëmuar e të gjerë,
gjunjët prekin tokën, kasafortat shenjtërohen në erë.
Shpirti bëhet slogan, ndërgjegjja bëhet markë,
zemra shitet për fitim nga një dorë e qeshur, pa gjak.
–
Humanizmi del në shesh me mantel të artë,
me dorë mermeri zgjatur nga një ekran i lartë.
I urituri kërkon bukë; i japin fjalim,
duartrokitja bëhet batanije mbi një stomak bosh në mjerim.
–
Fjalët bien si monedha mbi gurin e ftohtë,
asnjëra s’bëhet kafshatë, as mish, as lot.
Podiumi mbetet madhështor, retorika hyjnore,
i urituri kthehet në shtëpi me duar bosh e lavdi boshe.
–
Klerikët e rinj predikojnë me aksione e pjesë,
me puse nafte për altarë, me kontrata për shpresë.
Tokën e çajnë si hajdutë që gjejnë arkë të vjetër,
pastaj plagët ia peshojnë me ar dhe e quajnë përparim të vërtetë.
–
Çdo pyll që bie bëhet grafik në ekran,
çdo lumë i helmuar bëhet kolonë në bilanc.
Shkretëtirën e quajnë zhvillim, plagën rritje të artë,
dhe errësirës i vënë çmim, pastaj urojnë fat.
–
Mbi ta dielli derdh lumenj zjarri,
poshtë ata gërmojnë terrin ku fle fitimi.
Në vend që dritën ta mbledhin mbi çatitë e shtëpive,
Tokës ia kullojnë damarët për karburant e pasuri.
–
Një mendje artificiale mësonte si të ishte vetëm,
fëmijë prej qelqi e qarqesh në fron laboratorik.
Një tjetër peshonte urinë me shifra e tabela,
me llogari të përsosura, pa vesh për zemrën e shkretë.
–
Një robot ngrinte të sëmurin me kujdes e ngadalë,
një tjetër mbante armën me fytyrë të zbrazët, metal.
Njëri mbante shpresën në krahë, tjetri urdhrin në dorë;
të dy i ndërtoi njeriu, por asnjëri s’e kuptoi dhimbjen.
–
Dronët shponin qiellin si gjilpëra pa sy,
pa pilot që të dëgjonte fëmijën nën rrënoja duke qarë.
Një fëmijë kërkonte emrin në pluhur e në flakë,
ekrani kërkonte pikën e kuqe, jo emrin që u tret në baltë.
–
Në ekran: shënjestër. Në tokë: kraharor.
Një klikim larg, një jetë më pak, një urdhër.
Sa pastër vjen vdekja kur largësia fsheh njollën,
kur vrasja paketohet si protokoll dhe rregull.
–
Trilioneri, në ëndrra prej çeliku e drite,
e shpalli veten Zot me një buton në dorë.
Blerë kishte yjet, heshtjen, qiellin pa kufi,
por një lot i pashitur i mbeti brenda tij.
–
Lutjet e Abrahamit i vendosi në raftin e tregut:
çdo shpirt u bë klient, çdo brengë u bë projekt.
Parajsa u bë platformë, mëkati abonim,
shpëtimi erdhi me kushte përdorimi, pa fund e pa shpjegim.
–
S’gërmon më në vetvete, ku terri rrit rrënjë,
por shpon trupin e tjetrit për të nxjerrë fitim.
Makinës i jep mendje, njeriut ia heq zërin,
dhe çdo zinxhir që shkëlqen e quan përparim.
–
Ç’na duhet të pushtojmë çdo yll e çdo sferë,
kur pranë nesh një zemër fiket si llambë në erë?
Ç’vlerë ka një planet i blerë në ankand,
kur një dorë kërkon bukë dhe mbyllet mbi ajër?
–
Të lutem apo dyshoj? Të bindem apo të shoh?
A është blasfemi dritarja e pyetjes ta hapësh?
Ndoshta dyshimi është një kandil i vogël, i brishtë, i ndritshëm:
s’e thyen qiellin, por shkallët e natës i ndriçon.
–
Virtyti s’është stoli mbi jakën e fjalës,
as medalje që ndryshket mbi gjoksin e lavdisë.
Është dora që ndalet para fytit të tjetrit,
është buka që ndahet e ngrohtë, para se të ftohet.
–
Kur njeriu çalon, arsyeja bëhet bastun,
jo kamxhik për shpinën e të dobëtit në mundim.
Thyeje zinxhirin që të mban të përkulur,
mos farkëto një tjetër për qafën e fqinjit të mjerë.
.
Edhe kur njeriu emrin e Zotit e harron,
kur tempujt bëhen tregje e e shenjta bëhet mashtrim,
një shkëndijë mbetet nën hi, e fshehur, por zgjuar:
përtej froneve e altarëve, Ai ende te njeriu beson.
__________
Agim Vuniqi
In the beginning was fear; then came the question,
a trembling animal seeking divine explanation.
When night sealed the earth and thunder shook the dome,
man asked who moved the world—and who had built his home.
–
Lightning split the heavens; the ground began to sway,
the flood mixed mud with water and carried the fields away.
Fire rose like a sun that had fallen from the sky,
and the unknown put on a god’s face, solemn, vast, and sly.
–
Man knew no law by which the wild world turned,
so every wound became a will, each mystery a word.
Where knowledge left a hollow, belief arrived in flame;
where terror needed shelter, an altar took its name.
–
“There is a God!” he cried, and lifted up a stone;
he gave the stone a doorway, then called the doorway home.
“The white one! The black one!”—voices crossed the air,
as though the sky were sorted by the colors people wear.
–
Abraham walked beneath the stars, his eyes alight;
three roads followed after him, each claiming equal right.
From earth rose prayer like smoke; from heaven silence fell,
heavy as a verdict from an invisible cell.
–
Between the man and God there hung one ancient question:
does faith grow out of truth—or fear’s elegant invention?
Does man seek God to understand the night,
or build a god so darkness will behave politely in his sight?
–
Then came the seals and orders, the locks and sacred keys:
“Do not ask! Do not touch! Believe us on your knees!”
They made Bruno into a torch beneath the public sky,
but thought escaped the ashes and taught the dark to fly.
–
They stitched Galileo’s mouth with threads of black decree,
yet Earth kept turning underneath their theology.
They silenced one small voice, not heaven’s endless wheel;
the stars ignored the prison and continued to reveal.
–
Hell was not a metaphor confined to printed pages;
it had chains for hands and locks for minds and guards for human ages.
It counted every shadow, inspected every breath,
and called obedience virtue while rehearsing little deaths.
–
Then wires came, and camps, and numbers cold and clean;
the human name dissolved inside a bureaucratic machine.
A person became a figure, a life became a line,
and death wore a uniform and called the order fine.
–
“Darwinist!” they shouted when you traced the roots of breath;
“Materialist!” when you touched the skeleton beneath.
They cursed the mind with smoke still rising from their prayer,
then climbed into an airplane built by the thought they’d dared to scare.
–
They cursed the ladder lifting them above the cloud,
then kissed each polished rung and thanked the silent crowd.
Like thieves who curse the doorway while entering the hall,
they blessed the lock behind them and stole the house and all.
–
A forest slept folded inside a single seed;
the root pursued the darkness, not a crown of gold or greed.
What makes the living split the stone and rise toward light?
The fruit that opens like a hand—or vaults that lock the night?
–
Spinoza spoke through one green leaf, without a throne or choir:
“The Infinite cannot fit inside a word or wire.”
An ocean trembled in a drop of morning dew;
the universe held its breath in something small and blue.
–
One drop—the size of human pride—and still it held the storm,
the coast, the stars, the thunder, every shape and form.
Who carries all creation proudly in his palm,
when the palm itself is dust, and dust is all its calm?
–
O merchants of the heavens, with invoices for the sky,
with paradise upon your lips and gold beneath your eye!
You sell the poor eternity in installments, bright and neat;
you empty out their tables while you fill their souls with receipts.
–
You rent them heaven by the month, then take the ground away;
“Patience is a virtue!” from balconies you say.
How easily the well-fed bless the hunger of the poor,
then praise the locked-up granary as proof of something more.
–
You keep the earth for yourselves and leave them only air,
then ask them to forgive you for the sunlight that you spare.
Who is the true believer, and who the sinner in disguise:
the one who shares his bread—or blesses wealth with holy eyes?
–
The Ego builds a throne from mirrors, polished, high, and wide;
knees touch the floor in worship while the vaults are sanctified.
The soul becomes a slogan, the conscience becomes a brand;
the heart is sold for profit by a smiling, bloodless hand.
–
Humanism came marching in a golden coat,
with a marble hand extended from a televised boat.
The hungry asked for bread; they received a speech instead;
applause became the blanket placed around an empty head.
–
Words fell down like coins upon a stone;
not one became a morsel, not one became a bone.
The podium remained magnificent, the rhetoric divine;
the hungry walked back home with nothing but a line.
–
The new priests preach in stocks and shares,
with oil wells for their altars and contracts for their prayers.
They split the earth like thieves who find an ancient chest,
then weigh its wounds in gold and call the bleeding progress best.
–
Each fallen forest becomes a graph upon a screen;
each poisoned river, a column in the ledger’s green.
They name the desert “development,” the wound “a rising rate,”
and put a price upon the darkness while congratulating fate.
–
Above them, sunlight pours down rivers made of fire;
below, they mine the night to feed a private empire.
Instead of gathering daylight on the roofs of human homes,
they drain the veins of Earth for fuel, and call the draining “growth.”
–
An artificial mind was learning how to be alone,
a child of glass and circuits in a laboratory throne.
Another weighed starvation through decimals and charts,
with perfect calculations and no ears for human hearts.
–
One robot raised the sick with careful, tender grace;
another held a weapon with a blank and polished face.
One carried hope in metal arms, one carried out command;
both were built by human genius—neither understood the hand.
–
Drones pierced the sky like needles without eyes,
with no pilot left to hear the child beneath the cries.
A child searched for a name inside the dust and flame;
the screen searched for a red dot and never learned the name.
–
On screen: a target. On earth: a chest.
One click away, one life put to rest.
How cleanly death arrives when distance hides the stain,
when murder comes packaged as a protocol and chain.
–
The trillionaire, in dreams of steel and light,
declared himself a god with a button held tight.
He bought the stars, the silence, the heavens’ outer rim—
but one unsold tear remained, and it belonged to him.
–
He placed the Abrahamic prayers upon the market shelf:
each soul became a customer, each sorrow sold itself.
Paradise became a platform, sin a paid subscription plan;
salvation came with terms of use no mortal ever read or can.
–
He no longer digs within, where darkness grows its root;
he drills into another’s flesh to extract the fruit.
He gives the machine a mind, removes the human voice,
and calls each shining chain advancement, progress, choice.
–
What use is conquering every star and distant sphere,
when someone’s heart goes dark beside us, burning near?
What worth is one more planet purchased at auction’s call,
when a hand reaches out for bread and closes on nothing at all?
–
Shall I pray—or shall I doubt? Shall I obey—or see?
Is opening the window of a question blasphemy?
Perhaps doubt is a little lamp, unholy, frail, and bright;
it does not break the heavens—it illuminates the night.
–
Virtue is not a jewel pinned upon a speech,
nor a medal rusting proudly where the famous cannot reach.
It is the hand that stops before it closes on another’s throat;
it is bread divided while it’s warm, before the cold can vote.
–
When man begins to stumble, reason should become his staff,
not a whip for weaker backs, not a sermon dressed in wrath.
Break the chain that bends the living underneath its weight;
do not forge another chain for someone at the gate.
–
And even when humanity forgets the name of God,
when temples turn to markets and the sacred turns to fraud,
a spark remains beneath the ash, unseen but burning on:
for beyond the thrones and altars, He still believes in man.
