Për krijimtarinë e Mehmet Kajtazit

Flori Bruqi, Prishtinë

Mehmet Kajtazi   lindi në vitin 1944 në Kllodernicë të Drenicës dhe punoi për shumë vite si arsimtar i gjuhës shqipe përpara se të bëhej gazetar dhe redaktor i prozës në shtëpinë botuese “Rilindja“. [1, 2].Vdië më 25 shtator 2020 në Zvicër. 

1. Estetika e Dokumentarizmit dhe “Laboratori i Faktit”

Shkrimtari dhe prozatori  Mehmet Kajtazi aplikoi një metodë unike që studiuesit e quajnë” laborator artistik” i përpunimit të ngjarjeve reale. Ai nuk u mjaftua me fiksionin e pastër; pjesa më e madhe e romaneve dhe tregimeve të tij bazohen në: [1]

Ngjarje të vërteta dhe dokumente: Shfrytëzimi i dëshmive arkivore ose rrëfimeve të gjalla nga terreni.

Personalitete historike: Portretizimi i figurave kyçe kombëtare, siç është rasti i romanit të tij monografik kushtuar heroinës Shote Galica.

Opusi letrar i Mehmet Kajtazit përbëhet kryesisht nga proza për të rritur, ku përfshihen romane, tregime dhe novela voluminoze. Ai njihet si një romancier i dalluar i fakteve dhe ngjarjeve reale, duke gërshetuar personalitetet dhe ndodhitë historike me elemente fiktive. [1, 2]

Veprat kryesore të tij përfshijnë romane dhe vëllime me tregime të botuara ndër vite, mes të cilave veçohen: [1, 2]

Nata në gur (1984), Plaku dhe urat (1986), Zemër e thyer (1987) dhe Fundi i legjendave (1990).

Shqiptarët në Goli Otok (1991), një nga veprat e tij më të njohura që trajton vuajtjet në këtë burg famëkeq.

Vepra të tjera si Kodra e pajtimit (1993), Ushtimë e Alboderit (1993), Shote Galica (1995), Minatorët (1995), Thikë në portokall (1995), Gjeli i katedrales (1996), Santa Ana (1998), Guri i dallëndyshes (1998), Lindja në qiell (2000), Udha I (2000), Ndezja e shiut (2001) dhe Një diell tjetër (2003)

Vepra letrare: Romani “Shqiptarët në Goli Otok” u botua në vitin 1991 botues, gazeta  “Dielli” më editor Jusuf Ferizin , në Zagreb. [1, 2].

Adaptimi skenik: Vepra është dramatizuar dhe shfaqur me titullin “Nata e fundit në Goli Otok” (për shembull, shfaqur nga Teatri Popullor i Prishtinës). [1, 2] në të cilën autori Trajton dramën, vuajtjet dhe qëndresën e shqiptarëve të burgosur në kampin famëkeq të Goli Otokut (Kroaci) gjatë periudhës së regjimit komunist (harku kohor 1949–1961). [1]

Autori  ka lëvruar gjerësisht zhanrin e reportazhit, duke qenë për rreth 30 vite gazetar dhe redaktor në të përditshmen “Rilindja”. Reportazhet e tij dallohen për gërshetimin e fakteve reale e historike me mjeshtërinë e rrëfimit letrar. [1, 2, 3]

Tematikat kryesore të reportazheve dhe shkrimeve të tij dokumentare përfshijnë:

Tema të aktualitetit dhe jetës shoqërore: Gjatë punës së tij në terren, ai pasqyroi jetën e vështirë të njerëzve të thjeshtë, ngjarjet e përditshme dhe sfidat e shqiptarëve të Kosovës nën regjimin e kohës. [1, 2]

Reportazhe me karakter historiko-dokumentar: Ai dokumentoi me përkushtim ngjarje të vërteta dhe figura të rëndësishme historike. Ndër temat më të fuqishme që ai hulumtoi dhe shndërroi në cikle shkrimesh e librash dokumentarë ishin:

“Shqiptarët në Goli-Otok”: Një punim i rëndësishëm hulumtues dhe reportazh dokumentar mbi vuajtjet e të burgosurve politikë shqiptarë në burgun famëkeq të Goli Otokut.

“Minatorët”: Shkrime kushtuar grevave, sakrificës dhe jetës së minatorëve të Trepçës, të cilët luajtën një rol kyç në kthesat politike të Kosovës.

“Kodra e Pajtimit”: Reportazhe dhe shkrime që ndiqnin nga afër lëvizjen e madhe të pajtimit të gjaqeve në Kosovë në fillim të viteve ’90, të udhëhequr nga Anton Çetta. [1, 2, 3]

Shkrimet dhe reportazhet e Mehmet Kajtazit u botuan rregullisht në gazeta dhe revista të ndryshme në gjuhën shqipe në Prishtinë (kryesisht te “Rilindja”), Tiranë, Shkup, Podgoricë dhe më vonë edhe në Zvicër, ku kaloi vitet e fundit të jetës. Shumë prej këtyre reportazheve dhe hulumtimeve shërbyen si bazë apo u shndërruan në romanet e tij të njohura historike dhe sociale. [1, 2, 3].

Studiuesit e letërsisë theksojnë që Mehmet Kajtazi ishte  një nga romancierët dhe gazetarët më të spikatur të letërsisë bashkëkohore shqipe në Dardani , i njohur veçanërisht për gërshetimin e fakteve historike me prozën artistike. [1, 2]

• Veprat kryesore: Opusi i tij letrar përfshin romane të njohura si “Nata në gur”, “Plaku dhe urat”, “Fundi i legjendave” dhe “Një diell tjetër”. [1]
• Tematika historike dhe kombëtare: Shkrimet e tij pasqyrojnë ngjarje të vërteta, figura të rëndësishme kombëtare si te romani “Shote Galica”, dhe përndjekjet politike te vepra “Shqiptarët në Goli Otok”. [1, 2].
• Suksesi skenik: Drama e tij “Nata e fundit në Goli-Otok”, e vënë në skenë nga Teatri Kombëtar i Kosovës, ka thyer rekorde me qindra repriza ndër vite. [1]

Etj.