Agim Vuniqi, Vashington
____
Pse debati për 250 mijë leje qëndrimi dhe 85 mijë vende pune duhet të shndërrohet në debat për politika ekonomike, migrim qarkullues dhe zhvillim kombëtar.
Debati i fundit ndërmjet deputetes së LDK-së, Hykmete Bajrami, dhe kryeministrit Albin Kurti, lidhur me punësimin dhe emigracionin, shtron një çështje që meriton trajtim shumë më të gjerë sesa përplasja e zakonshme politike.
Bajrami kundërshton pretendimin e kryeministrit për 85 mijë vende të reja pune, duke iu referuar mbi 250 mijë lejeve të qëndrimit të lëshuara për qytetarët e Kosovës në vendet e Bashkimit Evropian gjatë viteve 2020–2025.
Sipas të dhënave të publikuara nga Instituti GAP, bazuar në statistikat evropiane, gjatë kësaj periudhe janë lëshuar rreth 254 mijë leje qëndrimi. Mirëpo, këto përfshijnë punësimin, bashkimin familjar, studimet dhe kategori të tjera. Nuk mund të interpretohen automatikisht si 254 mijë vende pune të humbura në Kosovë.
Po ashtu, pretendimi për 85 mijë vende të reja pune duhet vlerësuar përmes statistikave të punësimit neto, pjesëmarrjes në tregun e punës dhe cilësisë së vendeve të punës.
Punësimi dhe emigracioni nuk janë domosdoshmërisht dukuri që përjashtojnë njëra-tjetrën. Një ekonomi mund të krijojë vende pune dhe njëkohësisht të përjetojë emigracion, sidomos kur ekzistojnë diferenca të mëdha pagash ndërmjet vendeve.
Historia ekonomike evropiane e dëshmon këtë.
Italia, Spanja dhe Portugalia kanë përjetuar valë të mëdha emigracioni drejt vendeve më të zhvilluara, përfshirë Zvicrën, Gjermaninë dhe Francën. Italia ishte anëtare themeluese e integrimit ekonomik evropian, ndërsa Spanja dhe Portugalia iu bashkuan Komunitetit Ekonomik Evropian më 1986. Emigracioni i tyre kishte filluar shumë më herët.
Për shumë familje, puna jashtë vendit krijoi mundësi kursimi, arsimimi dhe investimi. Por këto përfitime nuk ishin automatike; ato u ndërthurën me industrializimin, investimet dhe politikat ekonomike vendore.
Kosova mund të nxjerrë mësime nga kjo përvojë, pa e romantizuar largimin e qytetarëve.
Liberalizimi i vizave, i cili hyri në fuqi më 1 janar 2024, ka zgjeruar lirinë e udhëtimit të qytetarëve të Kosovës në zonën Schengen. Megjithatë, qëndrimi pa vizë deri në 90 ditë brenda 180 ditëve nuk jep automatikisht të drejtën e punësimit. Për këtë nevojiten autorizimet përkatëse.
Pikërisht këtu fillon përgjegjësia e politikës shtetërore.
Kosova duhet të negociojë marrëveshje bilaterale me Gjermaninë, Zvicrën, Austrinë dhe shtete të tjera për programe të rregulluara punësimi të përkohshëm, për shembull katërmujor ose nëntëmujor, sipas nevojave të sektorëve ekonomikë dhe legjislacionit të vendeve pritëse.
Këto programe do të mundësonin që qytetarët të punonin ligjërisht, të përfitonin mbrojtje sociale, të kursenin kapital dhe të ktheheshin në Kosovë me përvojë profesionale.
Gjermania tashmë ka një mekanizëm të veçantë punësimi për qytetarët e Ballkanit Perëndimor, i cili mund të shërbejë si pikënisje për negociata më të strukturuara.
Por një politikë e tillë nuk duhet të përfundojë me dërgimin e punëtorëve jashtë vendit.
Qeveria mund të krijojë një program kombëtar për rikthimin e kapitalit dhe të dijes, përmes të cilit punëtorët që kthehen të kenë qasje në kredi zhvillimore, bashkëfinancim për ndërmarrje të vogla, njohje të aftësive të fituara jashtë dhe lehtësira për investime prodhuese.
Kjo do të ishte veçanërisht e rëndësishme për ndërtimtarinë, përpunimin industrial, bujqësinë, teknologjinë dhe shërbimet profesionale.
Diaspora tashmë përbën një burim të jashtëzakonshëm financiar. Sipas të dhënave të raportuara nga Banka Qendrore e Kosovës, remitancat gjatë vitit 2025 arritën rreth 1.42 miliardë euro.
Mirëpo, një pjesë e madhe e këtyre mjeteve shkon për konsum familjar. Sfida është që një pjesë e kursimeve të diasporës të orientohet, përmes instrumenteve vullnetare dhe të besueshme, drejt prodhimit, teknologjisë dhe krijimit të vendeve të qëndrueshme të punës.
Kjo nuk do të thotë se emigracioni nuk ka pasoja negative.
Largimi i të rinjve, mjekëve, inxhinierëve dhe punëtorëve të kualifikuar dobëson potencialin prodhues dhe demografik të vendit. Edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar ka paralajmëruar se emigracioni dhe pjesëmarrja e ulët në tregun e punës përbëjnë sfida serioze për zhvillimin afatgjatë të Kosovës.
Prandaj, politika e duhur nuk është as ta paraqesë emigracionin si sukses të pakushtëzuar, as ta trajtojë çdo largim si dëshmi të dështimit qeveritar.
Ajo duhet të synojë një ekonomi ku qytetari ka mundësi reale të jetojë dhe të punojë dinjitetshëm në Kosovë, por edhe lirinë të fitojë përvojë ndërkombëtare pa e shkëputur përfundimisht lidhjen ekonomike me vendlindjen.
Në këtë kuptim, debati ndërmjet pozitës dhe opozitës do të ishte shumë më i dobishëm po të përqendrohej në pyetje konkrete: Sa vende pune të qëndrueshme janë krijuar? Sa profesionistë janë larguar? Sa prej tyre kthehen? Sa kapital investohet në prodhim? Dhe çfarë marrëveshjesh ndërkombëtare mund ta kthejnë migrimin në një proces me përfitim të ndërsjellë?
Kosova nuk mund ta ndalë globalizimin e tregut të punës, por mund të ndikojë në mënyrën se si përfiton prej tij.
Në vend që emigracioni të shndërrohet në armë të përditshme të polemikës partiake, ai duhet të bëhet pjesë e një strategjie kombëtare zhvillimore.
Sepse suksesi ekonomik i një shteti nuk matet vetëm me numrin e qytetarëve që largohen apo me numrin e vendeve të punës që shpallen të krijuara. Ai matet me aftësinë e institucioneve për t’u ofruar qytetarëve mirëqenie, mundësi zgjedhjeje dhe perspektivë afatgjatë.
Dhe, mbi të gjitha, me aftësinë për ta shndërruar përvojën e diasporës nga një histori e largimit në një histori të zhvillimit të Kosovës.
Zgjidhje pra do t’ishte edhe krijimi një Agjencie për Mobilitetin dhe Rikthimin Profesional, e cila do të lidhte punëdhënësit evropianë, institucionet kosovare dhe ndërmarrësit e kthyer, me objektiva të matshëm për punësimin të përkohshëm, transferimin e aftësive dhe investimet në Kosovë.
