Dom Fran Sopi, Pejë
Në kremten e sotme të Shën Pjetrit dhe Shën Palit, ndërgjegjja ime meshtarake ndalet me një përmallim të veçantë te pohimi i Shën Palit në Letrën drejtuar Romakëve: “Nga Jeruzalemi e përreth, deri në Ilirik, e kam përhapur plotësisht Ungjillin e Krishtit” (Rom 15,19). Kjo frazë biblike nuk është vetëm një dëshmi e shtrirjes apostolike të Palit, as thjesht një shënim gjeografik mbi udhëtimet e tij misionare. Ajo hap një horizont shpirtëror, historik dhe kulturor, në të cilin Ungjilli del nga Jeruzalemi, përshkon botën greko-romake dhe prek hapësirën ilire, pra edhe rrënjët e hershme të kujtesës sonë shqiptare.
Shën Pali shtegtoi në një udhë të gjatë misionare, të mbushur me lodhje, rreziqe, përndjekje, burgime, udhëtime detare dhe përballje të vështira. Mirëpo kjo udhë nuk ishte thjesht lëvizje fizike nga një vend në tjetrin; ishte shtegtim i hirit, kalim nga kufijtë e një bote të ngushtë drejt universalitetit të shpëtimit në Krishtin. Pali nuk ecte për të pushtuar hapësira, por për të ndriçuar ndërgjegje. Ai nuk bartte një ide politike, as një projekt perandorak; ai bartte zjarrin e Ungjillit.
Kur e lexoj dhe meditoj këtë varg profetik, unë, si meshtar i Kishës së Shën Katarinës në Pejë, e shoh në të një program të thellë shpirtëror. Çdo thirrje meshtarake ka një “Jeruzalem” prej nga niset, një “Damask” ku tronditet dhe ripërtërihet, një “Ilirik” ku dërgohet dhe një “Romë” ku dëshmon deri në fund. Jeruzalemi është burimi i fesë; Damasku është kthimi i brendshëm; Iliriku është fusha e misionit; Roma është dëshmia e flijimit. Këto vende nuk janë vetëm pika në hartë, por shenja të udhës së çdo njeriu të thirrur nga Hyji.
Për Shën Palin, Jeruzalemi ishte vendi i rrënjës biblike dhe i kujtesës së Ligjit. Iliriku, përkundrazi, shënonte kufirin e hapur, hapësirën ku Ungjilli duhej të dilte përtej qendrave të njohura dhe të prekte popuj të tjerë. Për këtë arsye, shprehja “deri në Ilirik” ka një domethënie të veçantë edhe për ne shqiptarët. Ajo na kujton se hapësirat tona, të njohura më vonë në historinë iliro-arbërore, nuk ishin jashtë rrjedhave të mëdha shpirtërore të krishterimit të hershëm.
Në këtë kuptim, Iliriku nuk është vetëm një emër i lashtë gjeografik. Ai është pjesë e një kujtese që lidhet me trojet ku sot jetojnë shqiptarët: me Shqipërinë, Kosovën dhe hapësirat e tjera të trashëgimisë sonë historike. Përmendja e tij në horizontin apostolik të Palit na fton ta shohim historinë tonë jo si periferi të harruar, por si pjesë të një udhe më të gjerë, ku feja, kultura dhe identiteti janë ndërthurur nëpër shekuj.
Shën Pali shfaqet këtu si apostulli i udhës. Ai nuk është njeri i rehatisë, por i misionit. Ai nuk e kuptoi Ungjillin si pasuri për ta mbajtur për vete, por si amanet për t’ua dhuruar të tjerëve. Që nga rruga e Damaskut, ku drita e rrëzoi për ta ngritur, ai e kuptoi se njeriu i thirrur nga Hyji nuk jeton më vetëm për veten. Ai bëhet fjalë, dëshmi, shërbim dhe udhë për të tjerët.
Nga këndvështrimi im meshtarak, ky është një nga mësimet themelore të Shën Palit: meshtaria nuk është stacion, por shtegtim. Ajo nuk është vetëm shërbesë në altar, por dalje drejt njeriut. Nuk është vetëm liturgji brenda kishës, por edhe prani pranë plagëve të popullit, pranë familjeve, të rinjve, të sëmurëve, të varfërve, të zhgënjyerve dhe atyre që e kanë humbur shpresën. Meshtari është gjithmonë i thirrur të ecë nga burimi i fesë drejt periferive të shpirtit njerëzor.
Në këtë dritë, Via Egnatia merr një domethënie të veçantë. Ajo nuk ishte vetëm rrugë ushtarake, tregtare dhe administrative e Perandorisë Romake. Ajo ishte një arterie që lidhte brigjet e Adriatikut me botën lindore të perandorisë; një udhë ku kalonin ushtri, tregtarë, udhëtarë, filozofë, administratorë dhe misionarë. Në një lexim shpirtëror, ajo mund të shihet edhe si një damar i historisë, ku lëviznin jo vetëm interesa politike, por edhe ide, kultura, besime dhe lajme shpëtimi.
Për ne, Via Egnatia nuk është thjesht kujtim arkeologjik. Ajo lidhet me hapësirat e Shqipërisë së sotme, me Durrësin e lashtë, me Apoloninë, me Elbasanin, me Ohërin dhe me rrugët që hapnin komunikimin ndërmjet Perëndimit dhe Lindjes. Në këtë horizont, Via Egnatia mund të shihet si një prej korridoreve historike përmes të cilave bota ilire, arbërore dhe më vonë shqiptare hyri në komunikim me qytetërimin mesdhetar, me kulturën romake dhe me krishterimin e hershëm.
Kur Shën Pali përmend Ilirikun dhe kur ne meditojmë mbi Via Egnatia-n, nuk mund të mos mendojmë edhe për fatin historik të shqiptarëve në Shqipëri dhe Kosovë. Këto hapësira, të prekura herët nga rrjedhat e qytetërimit dhe të fesë, kanë kaluar më pas nëpër sprova të rënda: sundimin e gjatë osman, rrënimet shpirtërore e kulturore të shekujve të pushtimit, përçarjet shoqërore, varfërinë, shpërnguljet, dhunën politike dhe përpjekjen e vazhdueshme për ta ruajtur identitetin kombëtar e fetar.
Në Shqipëri, pas shekujve të sundimit osman, erdhi një tjetër kataklizëm historike: komunizmi ateist. Ai nuk goditi vetëm strukturat shoqërore dhe politike, por u përpoq të shuante vetë kujtesën fetare. Kishat u mbyllën, kleri u burgos, u vra, u përndoq dhe u poshtërua; feja u shpall armike, ndërsa ndërgjegjja njerëzore u vu nën kontrollin e frikës. Në atë errësirë, shumë meshtarë, rregulltarë, rregulltare dhe besimtarë e ruajtën fenë si një kandil të fshehur në katakombet e shpirtit.
Në Kosovë, drama historike mori një formë tjetër. Pas rënies së Perandorisë Osmane dhe copëtimeve politike të fillimshekullit XX, Kosova mbeti nën trysni të vazhdueshme nga pushtetet serbe dhe jugosllave. Në periudhën jugosllavo-komuniste dhe, më vonë, nën okupimin serb, shqiptarët e Kosovës përjetuan dhunë shtetërore, diskriminim, përjashtim, burgosje, dëbime, shtypje të identitetit kombëtar dhe kufizim të të drejtave themelore. Kjo histori e rëndë arriti kulmin në vitet 1998–1999, kur Kosova kaloi nëpër tragjedinë e luftës, masakrave, dëbimit masiv dhe dhimbjes kolektive.
Megjithatë, as në Shqipëri dhe as në Kosovë, drita e fesë dhe e identitetit nuk u shua plotësisht. Ajo mbeti në familje, në kujtesën e të moshuarve, në lutjet e fshehta, në sakrificat e klerit, në varret e martirëve dhe në kambanat që heshtën përkohësisht, por nuk u harruan kurrë. Në Kosovë, kjo dritë u ruajt edhe nëpër famulli, në shtëpi, në shkolla, në odat shqiptare dhe në ndërgjegjen e një populli që kërkonte liri, dinjitet dhe paqe.
Këtu Shën Pali, Iliriku dhe Via Egnatia lidhen me një mesazh të madh për ne. Rruga e Ungjillit nuk ka qenë kurrë rrugë pa kryq. Ashtu si Pali kaloi përndjekje, burgime dhe rreziqe për ta shpallur Krishtin, edhe populli ynë kaloi nëpër udhë të dhimbshme për ta ruajtur shpirtin, gjuhën, fenë dhe dinjitetin. Historia shqiptare, sidomos në Shqipëri dhe Kosovë, është histori plagësh, por edhe qëndrese; histori errësire, por edhe drite që nuk pranoi të fiket.
Në këtë kuptim, misioni meshtarak nuk mund të jetë i shkëputur nga historia e popullit. Meshtari nuk jeton jashtë dhimbjeve të kohës. Ai është i thirrur të lexojë shenjat e historisë, të mbajë gjallë kujtesën dhe të mos lejojë që vuajtjet të kthehen në urrejtje, por as të humbasin në harresë. Ai duhet të jetë njeri i pajtimit, por jo i amnezisë; njeri i paqes, por jo i heshtjes para padrejtësisë; njeri i faljes, por edhe i së vërtetës.
Shën Pali e kuptoi se Ungjilli duhet të flasë në çdo kulturë dhe në çdo kohë. Ai dinte t’u fliste hebrenjve për premtimin, grekëve për urtinë, romakëve për qytetarinë, të dobëtve për hirin dhe mëkatarëve për mëshirën. Kjo është edhe detyra e meshtarit sot: ta shpallë të njëjtin Krisht në një botë të ndryshuar, me gjuhë të kuptueshme, me zemër të hapur dhe me besnikëri ndaj së vërtetës.
Në ditën e Shën Pjetrit dhe Shën Palit, këta dy apostuj shfaqen si dy shtylla të së njëjtës Kishë. Pjetri është themeli, kujtesa e bashkimit, shkëmbi i besimit. Pali është udha, misioni, fjala që del drejt kombeve. Pjetri na mëson të qëndrojmë; Pali na mëson të ecim. Pjetri na kujton pendimin dhe mëshirën; Pali na kujton guximin dhe zjarrin apostolik. Pa Pjetrin, rrezikojmë të humbasim rrënjën; pa Palin, rrezikojmë të humbasim misionin.
Kjo harmoni më ka shoqëruar personalisht edhe në formimin tim shpirtëror. Që nga katekizmi fillor, pastaj në Gjimnazin Klasik në Pazin dhe më vonë në Universitetin Teologjik në Gjakovo të Kroacisë, Shën Pjetri dhe Shën Pali më janë shfaqur jo vetëm si figura biblike, por edhe si modele të jetës meshtarake. Në ta, si pasardhës i martirëve të Karadakut, kam parë përvujtërinë që ngrihet pas rënies, guximin që lind pas kthimit, besnikërinë që maturohet në sprova dhe misionin që nuk lejon rehati shpirtërore.
Shën Pjetri dhe Shën Pali , pikturim në Basilikën e Shenjt
Në ditën e shugurimit tim meshtarak në Binçë, para pesëdhjetë e dy vjetësh, shembëlltyra e Shën Palit pati për mua një tingull të veçantë. Meshtari, në atë çast, e kupton se nuk i përket më vetëm vetes. Jeta e tij bëhet shërbim i Krishtit dhe i popullit. Aty fjala e Palit merr peshë të re: “Mjerë unë nëse nuk e predikoj Ungjillin.” Predikimi, megjithatë, nuk është vetëm fjalë e thënë nga amboni. Ai është jetë, prani, dëgjim, ngushëllim, falje, qëndresë dhe dashuri konkrete.
Sot, “Iliriku” nuk është vetëm një hapësirë e lashtë historike. Ai është çdo vend ku njeriu pret dritë. Është një familje e lodhur nga grindjet, një i ri i humbur në zhurmën e kohës, një i moshuar i harruar, një i varfër i pambrojtur, një besimtar i plagosur, një popull që kërkon drejtësi, një shoqëri që ka nevojë për pajtim. Iliriku i sotëm është edhe Shqipëria që ende mban plagët e ateizmit komunist, edhe Kosova që ende bart kujtesën e okupimit, luftës dhe dhimbjes së madhe njerëzore.
Prandaj, të flasësh për Shën Palin drejt Ilirikut do të thotë të flasësh edhe për thirrjen tonë për ta çuar dritën aty ku historia ka lënë plagë. Do të thotë të mos e ndajmë fenë nga kujtesa, as kujtesën nga përgjegjësia. Do të thotë ta kuptojmë se Ungjilli nuk është strehë për t’u mbyllur nga bota, por dritë për t’u futur në errësirat e saj.
Në këtë dritë, Via Egnatia bëhet figurë e madhe e jetës dhe e misionit. Ajo na kujton se historia është rrugë; se popujt ecin nëpër dhimbje e shpresë; se gurët, urat dhe qytetet nuk ruajnë vetëm gjurmë perandorish, por edhe gjurmë takimesh shpirtërore. Nëse dikur kjo rrugë lidhte territore, sot ajo mund të na mësojë të lidhim kujtesën me besimin, historinë me përgjegjësinë dhe vuajtjen me shpresën.
Në fund, ky meditim më çon te një bindje e thjeshtë: rruga e Shën Palit drejt Ilirikut nuk ka përfunduar. Ajo vazhdon sa herë një meshtar shërben me përvujtëri, sa herë një familje fal, sa herë një i ri zgjedh të mos e shesë ndërgjegjen, sa herë një popull e ruan shpirtin nga urrejtja, harresa dhe përçarja. Rruga vazhdon, sepse Ungjilli vazhdon të kërkojë zemra të hapura.
Mesazhi përmbyllës i kësaj dite është ky: të mos kemi frikë nga rruga, të mos trembemi nga lodhja, të mos dorëzohemi para errësirës dhe të mos e mbajmë dritën vetëm për vete. Si Pjetri, të dimë të kthehemi te Krishti kur rrëzohemi. Si Pali, të dimë të nisemi përsëri kur Krishti na dërgon. Si popull, të dimë ta ruajmë kujtesën pa u robëruar nga urrejtja; ta kërkojmë drejtësinë pa e humbur mëshirën; ta duam lirinë pa e harruar përgjegjësinë.
Sepse njeriu, meshtari dhe populli nuk mbahen mend vetëm për rrugët që kanë kaluar, por për dritën që kanë lënë pas. Shën Pali la dritën e Fjalës. Shën Pjetri la dëshminë e besimit. Via Egnatia la gjurmën e udhës. Shqipëria dhe Kosova, me plagët dhe qëndresën e tyre, dëshmojnë se edhe pas sundimeve, ideologjive, burgjeve, dëbimeve dhe dhimbjeve, shpirti mund të ringrihet.
Prandaj, rruga jonë le të bëhet altar, fjala jonë le të bëhet dritë dhe jeta jonë le të bëhet dëshmi e Ungjillit që vazhdon të ecë: nga Jeruzalemi deri në Ilirik, nga Iliriku në Shqipëri e Kosovë, dhe prej këtyre trojeve deri në zemrën e çdo njeriu që kërkon Zotin, të vërtetën, lirinë dhe paqen.
