Abstract
The nineteenth century found the northern regions the most backward and isolated in the country. The Gege society had tribal organization and some tribes were religiously mixed with Catholics and Muslims. This mixture led Ottoman officials to conclude that tribal allegiance among Northern Albanians dominated religious affiliation.
During the years of Ottoman occupation, in exchange for their loyalty to the High Gate, Northern Albanian territories were left virtually semi-autonomous, with self-governing social regulation, right to keep guns and tax exemption.
Albanian patriots in the north of the country, determined to build a national identity and unify their tribes in the fight for autonomy, created committees, clubs and associations in cities such as: Shkodra, Skopje and Prizren, then Dibra, Gjakova, Peja, etc.
After the victory of the Young Turk revolution, where Northern Albanians, mainly Kosovo, played a crucial role, the constitutional right was exercised to open Albanian clubs and schools. At this time we have a massive turnout of northern intellectuals, as well as muslim and catholic clergy in The National Cultural Movement: national congresses of the alphabet, creation of patriotic and cultural clubs, opening of schools and drafting of textbooks. Demand for Albanian schools and the Latin alphabet was based on major anti-Ottoman uprisings in Kosovo, Malsia e Madhe, Mirdita and Dibra in the period 1910-1912.
Fjalë kyçe: Autoritetet osmane, Rilindja Kombëtare Shqiptare, shkollat shqipe, alfabeti shqip.
Hyrje
Në prag të zgjimit kombëtar shqiptar, të njohur më mirë si Rilindja Kombëtare, shoqëria shqiptare ishte e fragmentuar në katër vilajete: i Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe i Janinës dhe nga ana kulturore përbëhej nga dy krahina, Toskëri në jug dhe Gegëri në veri (Gawrych, 2006:31). Shoqërisë toske i mungonte organizimi fisnor, ishte më e integruar në sistemin perandorak dhe më e lidhur me botën e jashtme (Gawrych, 2006:33-41). Shoqëria gege ishte e përbërë nga fise, disa prej të cilëve ishin fetarisht të përzierë, katolikë dhe myslimanë. Kjo përzierje fetare e njerëzve me lidhje gjaku i çoi zyrtarët otomanë në përfundimin se besnikëria fisnore në mes malësorëve shqiptarë dominonte mbi përkatësinë fetare.
Sistemi mesjetar i miletit e kishte vënë shenjën e barazisë midis fesë dhe kombësisë. Osmanët e përdorën ndarjen e shqiptarëve në tri besime për t’ua mohuar atyre kombësinë, duke i quajtur “turq”, “rum” (grekë) dhe “latinë”, që u bë një nga faktorët që përcaktoi ritme të ngadalshme në procesin e emancipimit politik (Prifti, 2001:28). Shqiptarët kishin qenë më besnikët nga popujt që iu nënshtruan Perandorisë Osmane, ndoshta sepse sovraniteti turk nuk e kishte shkatërruar kurrë pavarësinë e tyre lokale dhe traditat e lashta vendëse (Gewhr, 1931:88). Qëndrimi i butë dhe dhënia e privilegjeve, bënë që mjaft krerë, sidomos në Kosovë, të mbeteshin për shumë kohë besnikë ndaj Abdyl Hamidit, megjithëse ai nuk pranoi asnjë nga kërkesat e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare (HHStA. PA. A. në AIH,Vj, F. 19, D. 32/2, V. 1900, fl. 99/1, 99/2).
Revolucioni që shpërtheu më 1908, dhe shënoi rrëzimin e Abdyl Hamitit II nga pushteti, nxori në dritë me efekte befasuese, shtypjen që u bëhej shqiptarëve, të cilët e interpretuan lirinë e shpallur me zë të lartë si të drejtën për hapjen e shkollave, botimin dhe shpërndarjen e gazetave dhe përgatitjen për një shtet autonom. Por, që në fillim të vitit 1909-s, kjo politikë qartësisht separatiste i irritoi xhonturqit që po përpiqeshin të impononin otomanizimin e vendit. Për t’u dhënë mbështetje ligjore veprave të tyre kriminale turqit e rinj, nga fundi i 1909-s, sollën në Parlament ligjin për ndalimin e shoqatave, shkollave dhe të shtypit në gjuhën shqipe, dhe aprovuan ligjin “Për ndjekjen e bandave” (Licursi, 2011:108-109).
Inkurajimi i zhvillimit të gjuhës shqipe dhe “shqiptarizmi” gradual i sistemit arsimor në krahinat shqiptare, tregoi kundërshtimin e shqiptarëve ndaj otomanizmit të dhunshëm dhe në të njëjtën kohë rikonfirmoi vendosmërinë e shqiptarëve për të ndërtuar një identitet të veçantë kombëtar shqiptar (Psilos,2000:190). Nga Lidhja e Prizrenit dhe deri në shpalljen e Pavarësisë, përfaqësues të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare parashtruan si kërkesa të ngutshme njohjen e kombësisë shqiptare dhe çështjen e shkollave shqipe, bashkimin e tokave shqiptare në një vilajet të vetëm, madje dhe formimin e një Shqipërie autonome (Historia e Popullit Shqiptar, II, 2002: 372). Idetë e Lidhjes së Prizrenit për shkollën shqipe u rimorën nga Lidhja e Pejës. Dega e Dibrës e Lidhjes diskutoi edhe për nevojën e lëvrimit dhe e ruajtjes së gjuhës shqipe, çeljen e shkollave shqipe dhe sigurimin e mjeteve shkollore” (Skëndi, 2000: 343-317).
Në këtë periudhë, në shoqërinë shqiptare po ndodhnin ndryshime. Elita myslimane shqiptare, e cila kishte përfituar shumë nga regjimi i Abdyl Hamidit në këmbim të besnikërisë së saj, u zëvendësua nga një elitë e re intelektuale-nacionaliste shqiptare, e cila bëri thirrje për reforma në dobi të gjithë shqiptarëve. Megjithatë, ndikimi i saj ishte më i madh në jug, kurse në veri ndikimi i Perandorisë Osmane kishte mbetur ende i fuqishëm. Një pjesë e ulemasë fetare besonte se Perandoria Osmane ishte e vetmja që mund t’i zgjidhte të gjitha problemet shqiptare. Në veçanti, kjo frymë ishte e theksuar në vilajetin e Kosovës, pjesën e Maqedonisë dhe të Shkodrës (Skëndi, 2000:316-317), ku njerëzit ishin orientuar në ruajtjen e privilegjeve të vjetra (HHSt.A. PA.A. në AIH, Vj.18-9-997) dhe nuk po ndiqnin zhvillimet politike në vend.
Zhvillimet arsimore në veri të vendit kanë tipare të përbashkëta me zhvillimet në jug, por edhe veçoritë dalluese. Në veri të vendit, zhvillimet arsimore ndodhën nën ndikimin dhe mbrojtjen austriake, si dhe me angazhimin e disa intelektualëve, kurse në jug ndikoi emigracioni shqiptar, i cili ndihmoi dhe financiarisht. Nga ana tjetër, zhvillimet arsimore në jug u shoqëruan me sakrifica të mëdha, pasi përveç pushtuesve turq, armike e betuar e arsimit shqip ishte Patriarkana Greke e Stambollit.
Zhvillimet arsimore në Shqipërinë e Veriut i kemi trajtuar në dy pjesë. Në pjesën e parë kemi trajtuar periudhën deri në triumfin e revolucionit xhonturk, kur shkolla shqipe ishte jashtë ligjit dhe në periudhën 1908-1912, kur shqiptarët e fituan me kushtetutë të drejtën e mësimit në gjuhën amtare, por në praktikë hasën në shumë vështirësi dhe pengesa.
Mësimi i gjuhës shqipe deri në vitin 1908
Veriu i vendit kishte disa qytete të rëndësishme si Shkodra dhe Shkupi, qendra vilajetesh, si dhe qytete të tjera të rëndësishme si: Prizreni, Peja, Gjakova, Dibra. Në këto qytete kishte shkolla turke, por edhe shkolla të huaja. Një qendër e zhvillimit të arsimit shqip u bë Shkodra, që ishte një pikë ndarëse e njëkohësisht lidhëse mes Shqipërisë dhe pjesës tjetër të botës.
Edhe pas dekretit të Gjylhanesë, i cili në fushën e arsimit parashikonte që sistemi arsimor të organizohej në shkolla shtetërore, trevat shqiptare nuk përfituan asgjë, pasi shkollimi bëhej sipas përkatësisë fetare vetëm në shkolla të huaja. Shkollat dhe mësimi i gjuhës shqipe ishin objekt i goditjeve të vazhdueshme nga ana e pushtuesit, ndërkohë që me kalimin e kohës edhe në trevat shqiptare “… u rrit nevoja për një arsim laik, shqip nga gjuha, kombëtar nga fryma dhe praktik për jetën” (
https://shqiperiaebashkuar.al/?p=21945). Në vitet ‘80 të shek. XIX mësimi i shqipes në jug të vendit bëhej fshehurazi në shkolla laike, kurse në veri nën mbrojtjen austro-hungareze u bë hapur. Përpjekjet e para të arsimimit në gjuhë amtare u dukën në Shkodër që në vitet 40 të shek XIX, ku mësonin deri në moshën 11-12 vjeçare fëmijët e familjeve të pasura. Shkolla të tilla private, të njohura që prej vitit 1836, të ngritura në lagje të ndryshme të qytetit, por kryesisht në ato katolike ishin: e Geg Kodhelit, Gjon Shkrumit, Zef Kamsit, Jak Krajës apo Jak Specit, siç njihej në popull prej ashpërsisë së tij në komunikim. Këto shkolla mbaheshin me ndihmat e vetë qytetarëve shkodranë, ndërsa mësuesit ishin vendas, ish tregtarë të falimentuar dhe intelektualë përparimtarë. Në këtë periudhë në shtresën e pasur të qytetarëve shkodranë shqipja filloi të përdoret dhe në korespondencat e tyre. Studiuesi Zija Shkodra rendit disa dokumente të tilla, si: korespondencën Çoba- Bianki 1865, letrën e Jak Biankit drejtuar firmës tregtare me të njejtin emër në Venedik 1865, letrën e Ejll Curanit për Jak Biankin në Shkodër 1865, testamentin shqip të një tregtari shkodran në 1867, letër nga Venediku e Stefan Biankit drejtuar tregtarit Ejll Çoba në Shkodër 1876, letër shqip e Gaspër Çobës në Korfuz drejtuar vëllait të vet në Shkodër 1874, letra të tregtarëve Gjokë Rraboshta, Reshit Hoti, Zef Luli, Pashko Kraja, Tereza Bianki e plot të tjerë. Me ndihmat e qytetarëve katolikë, por edhe me shpërblime financiare nga Austro- Hungaria, mbaheshin edhe tri shkolla femërore ku jepnin mësim tri mësuese shkodrane: Kushe Micja (1859), Tereza Bërdica (1862), Tina Nikë Gjergji (1869), (Kraja, 2013:12).
Ndërmjet katolikëve në veri, çështja e shkollave kishte gjetur njëfarë zgjidhje me anën e kulturprotektoriatit, që Austria e kishte fituar rreth tre shekuj më parë në Traktatin e Vjenës (1616) dhe pastaj e kishte përtërirë e zgjeruar me traktate e dekrete të mëvonshme që i jepte të drejtë të angazhohej në ndërtimin e riparimin e kishave katolike dhe të shkollave. Më 1848, Perandoria Habsburge futi gjuhën amtare shqipe në shkollat e saj (Shllaku,2002:64). Me qëllim që të dobësonte ndikimin kulturor italian që po rritej, dhe për të forcuar ndikimin e vet, Austro-Hungaria bëri “nacionalizimin” e shkollave katolike në Shqipëri, duke zëvendësuar në mjaft prej tyre gjuhën italiane me shqipen. Ndonëse në masë më të kufizuar, edhe Italia u detyrua ta vërë mësimin e shqipes në shkollat e saj në Shqipëri (Historia e arsimit,2003:137). Mësimi dhe librat shqip u përhapën edhe në viset e Kosovës, si në Prizren, në Gjakovë, në Pejë, në Ferizaj, në Drenicë etj. (Historia e arsimit, 2003: 161).
Programi kombëtar i Lidhjes kërkonte njohje zyrtare të gjuhës shqipe, përdorimin e saj në administratë dhe shkollat e Shqipërisë, dhe përdorimin e një pjese të të ardhurave të vendit për zhvillimin e arsimit. Në këtë periudhë, klerikët atdhetarë u mësuan gjuhën shqipe fëmijëve të familjeve myslimane në shkollat turke. Që në çerekun e fundit të shek.XIX, në lagje të ndryshme të qytetit të Shkodrës, në disa prej mejtepeve mësohej Mevludi në shqip (Kraja, 2013:13). Në fundin e viteve ‘60, Daut Boriçi, më vonë kryetar i Degës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për Shkodrën, botoi dy abetare shqipe me alfabet turko-arab, duke e quajtur si pikënisje për arsimimin e breznive të reja dhe duke e vënë turqishten në plan të dytë (Osmani-Kazazi, 2000:85-92). Pas shtypjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, idetë e saj për arsimin patën ndikim në Shqipërinë e Veriut, ku vazhdonte përpjekja për ruajtjen e autonomisë tradicionale dhe shkolla u pa si një mjet që i shërbente ruajtjes së identitetit kombëtar. Në këtë periudhë funksiononin në veri të vendit disa shkolla shqipe, si: në Dibër, Krujë, Troshan, Blinisht, Pllanë, Orosh, Milot, Rrëshen, Hajmel, Bushat, Lezhë, Rubik, Kallmet etj. (
https://shqiperiaebashkuar.al/?p=21945). Në këtë periudhë kemi shkolla shqipe të subvencionuara nga austriakët që nën maskën e shkollave fetare funksiononin prej një periudhe pak a shumë ta gjatë si në Prizren (Malkolm:2001:195). Në vitin 1898, në Prizren hapet një shkollë shqipe e tipit të Mësonjëtores së Korçës, më shumë me karakter laik, ku e vijonin mësimin djemtë dhe vajzat, në paralele të ndara dhe pos të krishterëve atë e ndiqnin edhe shqiptarët e besimit islam. Se kjo shkollë kishte karakter laik, dëshmon edhe kurrikula, që në fakt është e ngjashme me atë të ditëve të sotme (Boletini, 2015). Që nga viti 1892, Prizreni kishte një shkollë katolike për vajza (Boletini, 2015). Shkolla shqipe e Shkupit përmendet që nga viti 1893(Asani, 2018:188). Shënime të sigurta për shkollën e Zymit kemi vetëm nga viti 1880, kur paraqitet si shkollë e formuar me katër klase, në të cilën mësoheshin të gjitha lëndët e atëhershme, ndërsa në fund të vitit shkollor, nxënësit merrnin dëftesa (Mirdita, 1998:329-330). Në Dibër, shkolla shqipe u hap në vitin 1888 nga Said Najdeni dhe përveç elementeve të para të shkrim-këndimit me alfabetin e Stambollit, mësohet edhe diçka nga matematika, shkencat natyrore, bëhej mësim fetar, bisedohej për tema nga historia e kultura kombëtare (Bilali-Halluni,2015:51).
Përparimi në lëmin e shkrimit ndikoi që Shkodra të vijojë edhe traditën e hershme në fushën e veprimtarisë botuese. Në rang kombëtar, kjo veprimtari botuese deri në 1700 përmblidhet në 12 vepra, gjë që për kushtet e atëhershme përbënte një ngjarje me rëndësi, si në jetën kulturore dhe në atë arsimore të vendit. Kjo veprimtari pasohet me botimin e 11 veprave në shek. XVIII, dhe pasurohet ndjeshëm në shek. XIX me 81 vepra (Kraja, 2013:16).
Krijimi i shoqatave deri në revolucionin xhonturk ishte e ndaluar, pasi ato ishin bartëse të aspiratave për liri dhe i shërbenin rrritjes së vetëdijes kombëtare. Në Shkodër ishte formuar shoqëria gjuhësore dhe letrare si “Bashkimi” (1899), të cilën e drejtoi Prend Doçi, Abati i Mirditës. Kjo shoqëri formoi dhe abeceden e vet, duke marrë për bazë alfabetin latin që patën përdorur shkrimtarët shqiptarë të veriut. Qëllimi kryesore i kësaj Shoqërie ishte përhapja sa më shumë e gjuhës shqipe nëpërmjet shtypit të shkruar si dhe shtimi i botimit të librave nga fushat e ndryshme me alfabetin latin (Ukgjini, 2018). Në vitin 1901 u formua shoqëria tjetër, “Agimi”, e cila gjithashtu hartoi një akfabet të vetin. Në Kosovë gjërat shkuan më me vështirësi në hapjen e klubeve, për shkak të ndikimit të fanatikëve fetarë, të cilët e bënë të vështirë përhapjen e gazetave dhe revistave shqipe (AQSH, F. Ibrahim Temo, pa vit, D. 78, f. 5).
Zhvillimi i arsimit shqip në vitet 1908-1912
Revolucioni xhonturk dhe shpallja e kushtetutës krijuan kushte pak a shumëtë favorshme për zhvillimin e lëvizjes kombëtare shqiptare. Në rrethana të tilla, shqiptarët shpresonin se do të përmbushnin aspiratat e tyre dhe pothuajse të gjitha rrymat politike u bashkuan në mendimin se Lëvizja Kombëtare duhej të zhvillohej brenda regjimit xhonturk, duke përfituar prej lirive të njohura me kushtetutë. Shumica e veprimtarëve të lëvizjes kombëtare brenda e jashtë vendit dhe organet e shtypit atdhetar, e quanin të dobishme që shqiptarët të shfrytëzonin liritë që u dha kushtetuta për të zhvilluar në mënyrë legale lëvizjen kulturore kombëtare, për të hapur shkolla shqipe në tërë vendin dhe për të përhapur me të gjitha mjetet mësimin e gjuhës shqipe. Sipas një korrespodence të gazetës “Times”, “një entuziazëm që ndeshet në jug, nuk ishte në pjesën veriore të Shqipërisë, edhe pse lëvizja për arsimin shqip do të përhapej edhe atje”(Times, 25 Aug. 1908).
Në veri të vendit pati pak klube kulturore, të vendosur në qytetet kryesore. Formimi i klubit të Shkupit bëri jehonë të madhe në tërë Vilajetin e Kosovës. Për formimin e tij një ndihmë të çmueshme dha delegacioni i atdhetarëve të shquar të Shqipërisë së Jugut, i përbërë nga vëllezërit Topulli dhe Shahin Kolonja (HHStA, PA A, në AIH, Vj -155-1318). Konsulli austro-hungarez në Prizren vinte ne dukje se Gjakova, një nga qytetet e zonës së tij konsullore, ishte më përpara në pikëpamje të nivelit të ndërgjegjësimit kombëtar, çka rezultoi me formimin e klubit. Po ashtu, në shkurt të vitit 1909, u formua klubi “Bashkimi” i Mitrovicës me Ferhat Dragën në krye (HHStA PA A në AIH.Vj 18-5-519). Brenda një kohe të shkurtër do të themelohen edhe klube të tjera në qytetet shqiptare si: në Ohër, Strugë, Dibër, Kumanovë, Tetovë. Të gjitha këto klube kishin një rol të rëndësishëm në ngritjen e vetëdijësimit kombëtar të popullatës shqiptare. Në Shkodër, një grup i përbërë kryesisht nga katolikë, por që përmbante edhe disa myslimanë, formuan një klub me idenë për të krijuar një gazetë dhe për të zhvilluar propagandë për themelimin e shkollave shqipe. Në të gjitha klubet u mendua që të punohet për përhapjen e arsimit në popull. Xhonturqit nuk e mirëpritën formimin klubeve dhe, aty ku u jepej mundësia, u përpoqën të ndikonin mbi njerëzit që mbështesnin politikën e tyre. Turqit e rinj menjëherë pas fitores së revolucionit filluan fushatën kundër veprimtarive të klubeve kombëtare shqiptare dhe shkollave shqipe që ishin hapur së voni. Sipas raportit të konsullit austro-hungarez nga Selaniku “politika e xhonturqve shkonte në drejtimin e pengimit të ideve “separatiste” (HHStPA Pa A, në AIH, Vj -155-1318). Në raportin e konsullit austro-hungarez shkruhet edhe për udhëtimin e kryetarit të klubit “Bashkimi” Rexhep Hoxha në Ohër, Dibër, Prizren, Gjakovë, Pejë, Prishtinë dhe Shkup me qëllim që të formonte komitete të fshehta, të cilat do të zhvillonin ndjenjat kombëtare. Sipas Posfait “shqiptarët kërkojnë po ato të drejta që i gëzojnë edhe kombet e tjera të Perandorisë Osmane (Verli, 2018: 137).
Në fillim të shtatorit të vitit 1909, kur po zhvillohej ekspeditat ushtarake e Xhavit Pashës për “paqësimin” e shqiptarëve, filloi dhe fushata kundër shkollës shqipe dhe alfabetit kombëtar (Abdyli, Libri.1 2004: 270). Pas këtyre ekspeditave, Lëvizja Kombëtare Shqiptare njohu ngritje në shumë vise të Shqipërisë, sidomos në Shqipërinë Verilindore. Sipas shtypit shqiptar të kohës, thuhet se “Kuvendi i Llukës i kishte artikuluar disa kërkesa, që iu adresuan qeverisë osmane, ndër të cilat dhe kërkesat për mësimin e gjuhës shqipe dhe nëpunësit që do të dërgohen në Shqipëri të dinë gjuhën shqipe (Bashkimi i Kombit”, 1909). Po kështu, në emër të banorëve të Pejës, Prizrenit dhe të Mitrovicës, një komision i paraqiti kërkesën Komitetit Xhonturk të Selanikut”për krijimin e shkollave shqipe me shpenzimet e qeverisë së Stambollit” Myzyri,1996: 55).
Tregues i zhvillimit të arsimit shqip në veri është dhe nukmri gjithnjë në rritje i nxënësve që vazhduan Normalen e Elbasanit. Sipas raportit të konsullit Austro-Hungarez të Manastirit, në vitin 1910 Shkolla Normale kishte 163 nxënës, prej të cilëve 128 konviktorë. Këtu duhet përmendur se krahas viseve të tjera, një numër mjaft i madh i nxënësve u dërgua në këtë shkollë nga vilajeti (i atëhershëm) i Kosovës dhe për këtë u përkujdes atdhetari i madh Hasan bej Prishtina (Myzyri,1998: 222). Në vitin 1910, nga Kosova e vazhduan Shkollën Normale nga Peja dhe Kruja nga 1 nxënës, nga Shkodra, Prizreni dhe Presheva nga 2 nxënës; nga Gjakova dhe Mitrovica nga 3 nxënës; nga Shkupi 4 nxënës dhe nga Gjilani e Vuçiterna nga 5 nxënës; nga Dibra 7 nxënës (“Tomorri” 24.3.1910). Ndërsa gazeta “Bashkim’ i kombit” bën fjalë për 19 djem që po vinin në Normale nga Kosova e Struga (Stafa, 2015:106). Nxënësit kosovarë nuk erdhën në Normale të gjithë njëherësh, por në kohë të ndryshme, pothuaj gjatë gjithë vitit shkollor. Kur u çel Normalja, nga Kosova kishin arritur vetëm 7 nxënësit e parë (nga Prishtina, Prizreni, Peja, Gjakova, Mitrovica, Vuçiterna dhe nga Shkupi). Në janar u dërguan në Normale 5 nxënës të tjerë, tre nga Gjilani dhe dy nga Vuçiterna (Stafa, 2015:107). Në shkurt të vitit 1910 Hasan Prishtina dërgoi edhe 16 nxënës të tjerë nga Kosova dhe kishte deklaruar se: “munt të dërgoj edhe pesëdhjetë e gjashtë (56) të tjerë, sikur të jetë e sigurt se në Mësonjëtore t’Elbasanit ka vend për ta”. ( “Lirija”, Nr.75, Selanik, 13 shkurt 1910). Në personelin pedagogjik të Normales bënin pjesë njerëz të shquar në fushën e kulturës, ndër ta dhe Luigj Gurakuqi nga Shkodra, (Stafa, 2015:108) drejtori i parë i saj.
Zhvillimet që kishin ndodhur në dy dekadat e fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe, rritja e numrit të botimeve shqip dhe zhvillimi i proceseve të kulturës kombëtare në përgjithësi, e bënë domosdoshmëri përcaktimin e një alfabeti të vetëm. Për më tepër, rilindësit me të drejtë, mungesën e një alfabeti të vetëm të shqipes e konsideronin jo vetëm një problem gjuhësor e kulturor, por edhe një problem politik që pengonte bashkimin e shqiptarëve. Zgjidhja e alfabetit të njësuar të gjuhës shqipe duke qenë një nga problemet më të rëndësishëm politike të kohës u bë e mundur vetëm pas shpalljes së Kushtetutës më 1908. Kongresi i Manastirit i mbajtur më 14-22 nëntor 1908 zgjodhi alfabetin latin, që do të ndikonte në zhvillimin e shkrimit shqip dhe do të ndihmonte në unifikimin kulturor të kombit shqiptar. Zgjedhja e alfabetit latin kishte dhe një dimension të qartë politik dhe tregonte aspiratat perëndimore të shqiptarëve si komb. Në fakt, vetë kontrasti midis alfabetit latin dhe atij turk do ta bënte vetëdijen shqiptare të ishte ndryshe nga ajo e turqve” (Skëndi, 2000:341).
Në Kongres, si përfaqësues të “Bashkimit” ishin delegatë At Gjergj Fishta dhe Luigj Gurakuqi; për “Agimin” Dom Ndre Mjeda dhe Mati Logoreci. Por sesa ishin interesuar shtresat e gjera të popullit për këtë problem, del nga fakti që komiteti katolik i atjeshëm kishte vendosur të autorizojë Luigj Gurakuqin dhe Mati Logorecin, edhe si të deleguar të popullsisë katolike të këtij qarku dhe t’u sigurojë nga ana e bashkësisë shpenzimet e udhëtimit (Lloshi, 2018:105-106). Në Kongres iu la mjaft vend telegrameve të lexuara. U lexua një telegram përshëndetës nga Bib Doda prej Shkodre, që përmbante njëkohësisht edhe lutjen që si alfabet kombëtar të zgjidhej alfabeti i “Bashkimit”, i cili ishte më praktik në tregti dhe në marrëdhëniet me vendet e jashtme” (Lloshi, 2018:106-107).
Kongresi i Manastirit u zhvillua në mes debatesh të shumta. Ajo frymë debatesh reflektohej në të gjitha qarqet intelektuale shqiptare. Telegramet dhe letrat e ardhura nga Gegëria kërkonin të përzgjidhej alfabeti i Bashkimit, ndërsa telegramet dhe letrat e ardhura nga Toskëria kërkonin përdorimin e alfabetit të Stambollit.Në atë situatë, në ditën e tretë të punimeve Kongresi zgjodhi një komision prej 11 vetësh, të kryesuar nga At Gjergj Fishta, ku bënin pjesë njohësit më të mirë të gjuhës shqipe, përkrahës të alfabeteve të Stambollit, “Bashkimit”, “Agimit”, si dhe intelektualë të tjerë të shquar. Komisioni i zgjedhur përmes votimit, në zgjidhjen që do të bënte, iu desh të merrte parasysh gjithë ato letra dhe telegrame, që i kishin ardhur, të cilat paralajmëronin se po të mos vlerësoheshin kërkesat e njërës palë, apo tjetrës, do të shkaktohej pengesë e madhe në përparimin e kombit. Në përfundim të punës, me datën 20 nëntor 1908, Mithat Frashëri, në cilësinë e kryetarit të Kongresit të Manastirit, deklaroi se “çështja e alfabetit mori fund në një mënyrë që do të mbesin jo veç të gjithë të kënaqur, e për këtë shkak u zgjodhën dy abetë e të dy do të përdoren prej shqiptarëve: njëri është ai i Stambollit e tjetri një abe thjesht latine” (Osmani, :461-496), i mbështetur mbi Alfabetin e Bashkimit. Meqenëse të dy alfabetet qenë përdorur edhe në shkollat shqipe të hapura deri atëherë, u vendos me vota unanime të përdoreshin të dy alfabetet, me disa ndryshime, sipas nevojës së gjuhës. Për të siguruar unitetin kulturor të shqiptarëve, të dy alfabetet do të mësoheshin me detyrim në të gjitha shkollat e Shqipërisë. Por, u vendos që kushdo të ishte i lirë të përdorte atë alfabet që donte për shtypjen e librave. Pastaj brenda dy vjetëve, përpara se të mblidhej kongresi tjeter, do të kuptohej se cili alfabet do të përdoret më shumë dhe ky do të caktohej si alfabeti i vetëm kombëtar. Ndonëse Kongresi i Manastirit nuk vendosi për alfabetin e përbashkët, i hapi rrugë përzgjedhjes së tij me kalimin e kohës. Alfabeti thjesht latin i Bashkimit, duke qenë i papërzier e më homogjen nga karakteri i shkronjave, më i lehtë e më praktik për shtyp, u përhap gjithnjë e më shumë dhe nga fundi i Luftës së Parë Botërore u bë alfabeti i përbashkët e i vetëm për të gjithë shqiptarët, alfabeti i sotëm i gjuhës shqipe. (Qosja,2018). Alfabeti i shoqërisë “Bashkimi”, si vepër kolektive e intelektualëve gegë, duhet konsideruar edhe si kontribut i tyre i rëndësishëm në Rilindjen tonë Kombëtare.
Përderisa zona jugore dhe ajo veriperëndimore e Shqipërisë ishin në favor të alfabetit latin, pjesa verilindore e ndikuar nga xhonturqit dhe hoxhallarët fanatikë, nxisnin përdorimin e alfabetit me shkronja arabe” (Times,16 Apr. 1909). Problemin e grafisë xhonturqit e paraqitën si çështje të shqiptarëve, si të drejtë të shqiptarëve të besimit mysliman që duhet të vendosin vetë për gërmat që duhet të përdorin. Të bindur se, nëpërmjet xhemijetit, shqiptarët e besimit mysliman do t’i mbronin shkronjat turko-arabe, në përvjetorin e parë të shpalljes së kushtetutës Turke, më 23 korrik 1909 filloi punën kongresi i Dibrës, (Shtjefni, Loka, 2012:103-104), ku qe bërë një lëshim, duke e lënë shkrimin e shqipes me alfabetin që do të zgjidhte secili sipas dëshirës. Për ta vënë në zbatim këtë vendim, pas Kongresit të Dibrës, xhonturqit organizuan demonstrata në qytete të ndryshme të Shqipërisë në favor të alfabetit turk, duke bërë përpjekjen e fundit për të ushqyer përçarjen në mes të shqiptarëve” (Skëndi, 2000:343-344). Megjithatë, projekti për futjen e alfabetit turk në shkollat shqipe nuk u realizua dhe çështja e alfabetit u bë shkas për fillimin e një konflikti të hapur midis xhonturqve dhe shqiptarëve.
Futja në përdorim e alfabetit latin nuk kaloi pa probleme, sidomos në veri të vendit, ku paria konservatore dhe ulemat turkoshake kishin ndikim më të madh. Megjithëse disa shkolla në vilajetin e Kosovës filluan të përdorin alfabetin latin, disa nga prijësit fetarë, të nxitur nga komiteti i xhonturqve në Selanik, e quanin këtë alfabet “të pa fe” dhe kërkonin përdorimin e alfabetit arab si faktor bashkimi për tërë Perandorinë Osmane (Malcolm, 2011:249). Platformën e luftës së tyre kundër arsimit dhe alfabetit kombëtar shqiptar dhe, përgjithësisht, kundër kulturës shqiptare, Turqit e Rinj u mbështetën në tezën se “vendimi i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për alfabetin kombëtar me shkronja latine shprehte tendencat e fshehta për arritjen e pavarësisë së plotë të Shqipërisë”, që sipas tyre “ishte rezultat i agjitacionit të diasporës shqiptare dhe vepër e nxitur nga intrigat e shteteve të krishtera, në radhë të parë të Austro-Hungarisë” ( AIH, Vjet-19-21-878, 1909).
Turqit e rinj bënë për vete një pjesë të klerit mysliman, duke e nxitur ta shkruajnë gjuhën shqipe me alfabetin arabo-osman. Një pakicë e myslimanëve shkodranë ishin të pakënaqur me krijimin e klubit shqiptar dhe përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe që do të përdornin alfabetin latin. Kjo gjendje ishte dhe në Kosovë, ku shteti osman ndërhyri publikisht. Valiu i Kosovës, bashkë me deputetin Said Efendia kishte mbajtur mitingje në Sjenicë, Ferizaj, Gjakovë, Prishtinë, Shkup, Pejë, Gostivar, Dibër, Tetovë, Preshevë e gjetiu me qëllim bindje dhe heqje dorë nga shkrimi latin. Ndërkohë simpatizuesit e shkronjave turko-arabe nga klubi i Aksarajt “Mahfel” dërguan njëfarë Arif Hiqmeti, kinse gazetar, nga fshati Llojan i Kumanovës ta studiojë gjendjen dhe të kontaktojë me parinë muslimane për të krijuar besimin se “shkronjat turko- arabe janë shkronjat e Zotit dhe ai di vetëm ato t’i lexojë, kurse shkronjat gjahure Zoti nuk i pranon dhe i dërgon të gjithë në xhehnem” (Mustafa, 2018:96).
Edhe shumë gazetarë të paguar shkruanin se gjoja “tek arnautët myslimanë dominon një pakënaqësi dhe urrejtje e madhe ndaj germave ” të kaurëve”. Në shumë qytete, si në Kaçanik, Shkup, Pejë, Shkodër etj. dominon një pakënaqësi (Mustafa, 2018:93). Në mbështetje të xhonturqve dolën serbët, përmes një organizate “të serbëve otomanë”, të themeluar në Shkup me pëlqimin e xhonturqve, që i kishte degët e veta në të gjithë Kosovën dhe Maqedoninë. Në vitin 1910, kjo organizatë iu bashkua një fushate të fuqishme të xhonturqve kundër përdorimit tëalfabetit latin nga shqiptarët (Malcolm, 2011: 253).
Pas interpelancës së deputetëve në Parlament dhe demarsheve të Hasan Prishtinës te Ministri i Arsimit, qeveria e Stambollit kumtoi zyrtarisht se e konsideronte çështjen e alfabetit si problem të brendshëm të shqiptarëve, por ndërkohë arriti urdhëresa që “mësimi i gjuhës shqipe në shkollat private dhe shtetërore të zhvillohej vetëm me alfabetin turk”. Në telegramin e dërguar Valiut të Kosovës, Ministri i Arsimit kishte theksuar se “telegrami i mëparshëm, për mospërzierjen në çështjen e alfabetit, ishte dërguar ngase qeveria me këtë donte të mësonte disponimin e popullit, dhe se vendimi i ri pasoi në mbështetje të vullnetit të shprehur nga vetë shqiptarët” (The Times, Aug 05, 1910).
Hasan Prishtina, ithtar i shkronjave latine, ka dërguar nga Shkupi telegramin ku thuhej se ”Vilajeti Kosovës ka nevojë për 10 mësues të gjuhës shqipe. Të gjithë ata që dëshirojnë ta kryejnë këtë shërbim le t’i drejtohen klubit “ Bashkimi”, kurse në Stamboll klubit “Sabah. Nga një dokument tjetër, që mban datën 3 shkurt (II), 1910 nr. 234, marrim njoftime për nxënësit e Idaijes së Shkupit, ku një pjesë e madhe e tyre kanë përfillë latinishten. Në dokumentin që mbanë datën e 10 shkurtit 1910 nr. 87 mësojmë edhe për reagimin e valiut të Shkupit, i cili i ka dërguar telegram Ministrisë së Arsimit në Stamboll duke u kanosur se “të gjithë ato shkolla që mësojnë me shkronja latine do të mbyllen”. Pastaj në dokument përshkruhen edhe masat që i kishte ndërmarr pushteti i vendit ndaj idhtarëve të shkronjave latine. Nga ky dokument kuptojmë masat represive të pushtetarëve turq. Ata e pushuan nga puna mësuesin e gjuhës shqipe, Bedri Efendiu (Pejani), pastaj komandantin e xhandarmerisë Sheli, sepse djali i tij ishte përkrahës i shkronjave latine dhe ishte larguar nga shkolla e Idadies, po ashtu, ishte larguar nga puna edhe një nëpunës dogane. Dhe të gjithë atyre që u kishin gjetur libra me shkrim latin, i kishin gjobitur me një rrogë. Edhe një mjek i komunës ishte larguar nga puna, sepse emrat dhe diagnoza e të sëmurëve kishte qenë të shkruar me shkronja latine. Klubit të këtushëm (e ka fjalën për klubin e Shkupit) i ishte hequr tabela e mbishkrimit pse kishte qenë e shkruar me shkronja latine.” (Mustafa, 2018:94-95).
Shtypja e kryengritjes shqiptare të Kosovës në vitin 1910 u pasua me luftën kundër kulturës dhe gjuhës shqipe, duke mbyllur klubet e hapura shqiptare nën pretekstin se ishin “vatra të revoltës” dhe me burgosjen dhe ndalimin e prijësve, redaktorëve dhe gazetarëve të gazetave shqipe. Me urdhër të Portës së Lartë u mbyllën shoqëritë dhe klubet shqiptare, u ndaluan librat dhe gazetat në shqip dhe u mbyllën shkollat në gjuhën shqipe. Në ato kushte, shkollat shqipe punuan në kushte ilegale Skëndi (Skëndi, 2000:350).
Në kryengritjen e vitit 1911, drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare hartuan kërkesat për autonominë e Shqipërisë në katër vilajetet e banuara me shqiptarë, pika 2 e të cilave ishte: Gjuha shqipe të jetë gjuhë zyrtare në të katër vilajetet dhe kjo gjuhë të përdoret si gjuhë e mësimit në shkolla, zyra dhe gjykata”. Në mars të vitit 1911, një qarkore e Ministrisë së Brendshme në Stamboll kërkonte riçeljen e shkollave, sikundër dhe çeljen e shkollave të reja dhe përdorimin e alfabetit latin (Skëndi, 2000:350). Por përpjekjet përçarëse të xhonturqve vazhduan edhe më tej, duke e trajtuar problemin e arsimit shqip dhe të alfabetit latin si të dëmshme për fenë myslimane dhe të rrezikshme për interesat e Perandorisë. Si në fillim, edhe gjatë zhvillimit të kryengritjes shqiptare të vitit 1912, u paraqitën kërkesa në lidhje me arsimin dhe shkollën shqipe. Kërkesa të tilla u shprehën nga kryengritësit e Malësisë së Gjakovës, të Hasit, të Mitrivicës, Dibrës, Junikut etj. (Myzyri, 1996:362-363).
Në bisedimet midis kryengritësve shqiptarë të përfaqësuar nga Hasan Prishtina dhe autoriteteve osmane, çështjet arsimore zinin mjaft vend. Nga 14 kërkesat e Hasan Prishtinës drejtuar delegacionit osman në bisedime, pesë ishin për shkollat dhe në pikën 4 shkruhet: ”Nëpunësit të dinë gjuhën e të njohin zakonet e vendit”, ndërsa në pikën 6: “Të bëhet mësimi i gjuhës së vendit në shkollat private dhe të shtetit” (Shqipëria në dokumentet austro-hungareze IV, 2012:331).
Me rritjen e kërcënimit të shteteve ballkanike, delegacioni shqiptar bëri lëshime. Sidoqoftë, marrëveshja shqiptaro-osmane nuk u zbatua, pasi shumë shpejt pas nënshkrimit të saj filloi lufta dhe trojet shqiptare u pushtuan nga aleatët ballkanikë me synimin e qartë për t’i ndarë midis tyre.
Përfundime
Lëvizja për arsimin dhe alfabetin shqip në Shqipërinë e Veriut ka veçoritë e saj që vijnë prej specifikave të zhvillimit. Shqipëria e Veriut ishte më pak e integruar në strukturat e pushtetit osman dhe krahinat e ndryshme të saj gëzonin njëfarë autonomie, kështu që ndihej më pak ndikimi i atij pushteti. Por trevat veriore ishin më pak të integruara edhe me njëra-tjetrën dhe me botën e jashtme. Paria tradicionale ishte e lidhur me administratën osmane dhe kërkonte të mbronte privilegjet e saj. Numri i të shkolluarve jashtë vendit ishte më i vogël se në jug. Në ato kushte, lëvizja arsimore vjen më shumë si kërkesë e elitave klerikale katolike dhe myslimane dhe e pak intelektualëve laikë, që me ndihmën austro-hungareze u angazhuan në shkollimin shqip. Pozitiv është fakti se edhe në veri të vendit pati një lëvizje arsimore dhe kulturore kombëtare që erdhi duke u zgjeruar gradualisht dhe kërkesat për shkollë dhe alfabet shqip u vunë në themel të kryengritjeve të mëdha antiosmane që u zhvilluan në veri të vendit, kryesisht në Kosovë dhe Malësinë e Madhe. Lëvizja Kulturore Kombëtare u unifikua në procesin e zhvillimit të saj dhe Shqipëria e Veriut ka kontributin e saj, i cili duhet të gjej pasqyrim më të mirë në studimet për zhvillimin e arsimit kombëtar.
Burimet arkivore
– HHStA, PA A, në AIH-Haus und Hof Staats Archiv, Wien, Politiches Archiv, Albanien –Koleksioni i dokumenteve të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë në Arkivin e Institutit të Historisë.
Botime dokumentare
– Shqipëria në dokumentet austro-hungareze (1912), vëllimi IV, përgatiti Ana Lalaj, Eriketa Kambo, Sonila Boçi, Instituti i Historisë, Tiranë 2012.
– Hasan Prishtina, Përmbledhje dokumentesh 1908-1934, përgatitur nga Kujtim Nuro dhe Nezir Bata, Tiranë 8 Nëntori 1982.
Literaturë historiografike
– Abdyli, Ramiz Lëvizja Kombëtare Shqiptare, Libri 1, Instituti i Historisë Prishtinë 2004.
– Asani, Skënder, Ramaj, Albert, Didenko, Natasha. Familjet katolike në Shkup, Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve &Acta non Verba, Shkup 2018.
– Bilali-Halluni, Eranda. Arsimi publik parauniversitar, risi në procesin e zhvillimeve demokratike në Shqipëri: disertacion, Fakulteti i Shkencave Sociale, Tiranë 2015.
– Boletini, Elfije. Shkolla e Prizrenit, nisma e emancipimit të shqiptarëve të Kosovës (Dokument), Telegraf, 18 gusht 2015.
– Gazeta “Tomorri” 24 mars 1910.
– Gewehr, Wesley Marsh. The Rise of Nationalism in the Balkans, 1800-1930, H. Holt, 1931, University of Michigan.
– Hahn. Johann Georg von. Albanesische Studien, Jena: Friedrich Mauke 1854.
– Hanioglu, M. Sukru, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908, Oxford University Press, 2000.
– Historia e Popullit Shqiptar, II, Akademia e Shkencave Tiranë, Toena 2002.
– Historia e arsimit dhe mendimit pedagogjik shqiptar, Vëll. I, (Tiranë: Instituti i Studimeve Pedagogjike, 2003.
– Kraja, Blendi. Lëvizja arsimore dhe kulturore në Shkodër në vitet 1912-1920, disertacion, Fakulteti i Histori-Filologjisë, Tiranë 2013.
– Licursi, Emiddio Pietro. The Consolidation of Albanian and Turkish National Identities in the Late Ottoman Empire, 1878-1913, Department of History, Columbia University 2011.
– Lloshi, Xhevat. Raportimet për Kongresin e Manastirit,110 vjet alfabet shqip, aktivitete të mbajtura me 21 dhe 22. 11. 2018 në Shkup dhe në Manastir. Shkupi, vëll. 23, 2018
– Malkolm, Noel. Kosova, një histori e shkurtër, Koha-Shtëpia e Librit, Prishtinë-Tiranë 2001.
– Macedonia.” Times”, London, England, 25 Aug. 1908: 3. The Times Digital Archive. Web. 16 Sept. 2016.
– Mirdita, Zef. Krishtenizmi ndwr shqiptarw, Misioni Katolik Shqiptar në Zvicwr, Prizren-Zagreb 1998.
– Mustafa, Avzi. Propaganda serbe kundër alfabetit të gjuhës shqipe, 110 vjet alphabet shqip, aktivitete të mbajtura me 21 dhe 22. 11. 2018 në Shkup dhe në Manastir. Shkupi, vëll. 23, 2018.
– Myzyri, Hysni. Arsimi Kombëtar Shqiptar (1908-1912), Enti i teksteve dhe mjeteve mësimore të Kosovës, Prishtinë 1996.
– Osmani, Tomorr. Udha e shkronjave shqipe: histori e alfabetit, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, 2008.
– Prifti, Kristaq. Diversiteti fetar dhe uniteti kombëtar i shqiptarëve,” Studime Historike, Nr.1-2 (2001).
– Psilos, Christopher. The Young Turk revolution and the Macedonian Question 1908-1912, PhD thesis, University of Leeds, 2000.
– Qosja, Rexhep. Kongresi i Manastirit, marrëveshje e madhe kombëtare, gazeta “Shqip, 16.11.2008.
– Rameti, Besnik, Bakiu, Isamet. Klubi Bashkimi, promotor i zgjimit kombëtar, 110 vjet alfabet shqip, aktivitete të mbajtura me 21 dhe 22. 11. 2018 në Shkup dhe në Manastir. Shkupi 23, 2018.
– Revista “Bashkimi i Kombit”, nr. 12, Manastir 26, vjeshta e trete 1909, “Kërkimet e shqiptarëve të Veriut”.
– Skëndi, Stavri. Zgjimi Kombëtar Shqiptar 1878-1912, Tiranë, Phoenix 2000.
– Stafa, Florenca. Lëvizja për arsim kombëtar në Elbasan në fund të shek. XIX dhe fillim të shek. XX, disertacion, Fakulteti i Historisë dhe Filologjisë, Tiranë 2015.
– Shtjefni, Angjelin, Loka, Nikollë. Imzot Nikollë Kaçorri, burrështetas shqiptar në altarin e Atdheut, botimet “Emal”, 2012.
– The Young Turks and the Mutineers. “Times” (London, England) 16 Apr. 1909: 3. The Times Digital Archive. web. 15 Sept. 2016.
– Ukgjini, Dom Nik. Bashkimi, historia e një “shoqnie” dhe e fjalorit të saj,
Shqiptarja.com, 11 nëntor 2018.
– Verli, Marenglen, Informacione nga arkivat e Austro-Hungarisë për Kongresin e Manastirit, 110 vjet alfabet shqip, aktivitete të mbajtura me 21 dhe 22. 11. 2018 në Shkup dhe në Manastir. Shkupi 23, 2018.
