Unë nis nga një pikë e thjeshtë, por vendimtare: shkenca, në kuptimin e saj të pastër pozitiv, nuk njeh asnjë “Zot” si entitet të verifikueshëm, të matshëm apo të provueshëm. Ajo nuk e mohon dhe nuk e pohon në mënyrë metafizike; ajo thjesht nuk e gjen në fushën e saj të studimit. Në këtë kuptim, “Zoti” nuk është autoritet shkencor, por objekt i studimit të religjionit, i antropologjisë dhe i historisë së ideve. Ai ekziston si fenomen kulturor, si përjetim njerëzor, si strukturë mendimi — jo si fakt laboratorik.
Vetë fjala religjion, që rrjedh nga latinishtja religio dhe shpesh lidhet etimologjikisht me idenë e “lidhjes” apo “ajo që lidh”, përputhet në mënyrë domethënëse me natyrën e vetë fenomenit që përshkruan. Në këtë kuptim, religjioni nuk është as “Zoti” si entitet më vete, as njeriu si subjekt i izoluar, por një hapësirë ndërmjetëse që i bashkon këto dy pole: botën materiale dhe atë që njerëzimi e koncepton si hyjnore apo transcendente. Ai është një urë simbolike dhe psikologjike midis përvojës së brendshme njerëzore dhe projeksionit të idealit të së shenjtës. Rrjedhimisht, çdo formë e imagjinimit të hyjnores, në momentin që kalon përmes gjuhës, kulturës dhe mendjes njerëzore, bart domosdoshmërisht një element interpretimi subjektiv — dhe në këtë kuptim, mund të thuhet se çdo pamje e hyjnores është gjithmonë e ndërmjetësuar, pra e “filtruar” përmes ndërgjegjes njerëzore që e koncepton atë.
Në të njëjtën mënyrë, asnjë tekst i shenjtë nuk mund të trajtohet nga shkenca si i zbuluar në kuptimin hyjnor të fjalës. Bibla, Kurani dhe tekstet e tjera të shenjta janë produkte të historisë njerëzore: të gjuhës, të përvojës kolektive, të konflikteve, të pushtetit dhe të frymëzimeve shpirtërore të kohës së tyre. Kjo nuk ua heq rëndësinë kulturore; përkundrazi, i vendos ato në vendin e tyre të vërtetë: si pasqyrime të mendjes njerëzore në periudha të caktuara historike.
Prej kësaj rrjedh një e vërtetë më e gjerë: çdo fe është, në thelb, një produkt i kulturës së vet. Ajo nuk lind jashtë popullit, por brenda tij. Krishterimi, islami, budizmi apo çdo sistem tjetër besimi janë formuar në kontekste specifike historike dhe shoqërore, duke reflektuar botën e atyre grupeve etnike që i krijuan dhe i përhapën.
Dhe nëse shikojmë më thellë në kohë, shohim një model edhe më të qartë: në epokat e hershme, feja nuk ishte universale, por etnike. Çdo popull kishte kozmosin e vet shpirtëror. Ilirët, romakët, grekët, keltët, nordikët, persianët, indusët, kinezët dhe japanët kishin sisteme besimi që ishin të lidhura ngushtë me gjuhën, me tokën, me mënyrën e jetesës dhe me strukturën shoqërore të tyre. Feja ishte një shtresë e kulturës, jo një institucion i ndarë prej saj.
Në këtë botëkuptim, morali nuk vinte i shkëputur nga qielli, por formohej në mënyrë të njëjtë në shumë fusha njëkohësisht: në të drejtën zakonore, në epikën popullore, në besimin fetar e në fush të tjera. E njëjta ide për nderin, drejtësinë, mikpritjen apo hakmarrjen shfaqej në ligj, në këngë dhe në mit. Hyjnitë nuk ishin të huaja për gjuhën e popullit — ato flisnin atë gjuhë, mbanin emra të asaj gjuhe dhe mishëronin botën e saj. Kjo shihet madje edhe në vetë religjionet që sot pretendojnë universalitet: Krishterimi i ka vendet e shenjta brenda kufijve të Izraelit, Islamizmi brenda kufijve të Arabisë.
Mitet dhe legjendat nuk janë vetëm letërsi popullore. Ato janë arkiva simbolike të një bote të brendshme kolektive dhe mënyra se si një popull e ka shpjeguar vetveten para se të ekzistonin shkencat moderne. Në këtë kuptim, antropologjia moderne e mbështet idenë e religjionit si produkt kulturor, duke e parë atë si strukturë shoqërore që lind nga nevoja për kuptim, rend dhe kohezion.
Në të njëjtën kohë, arkeologjia nuk zbulon një fe të vetme botërore në lashtësi, por një shumësi sistemesh lokale simbolike dhe rituale, çka tregon se pluraliteti fetar është gjendja origjinale e njerëzimit, jo përjashtimi i tij.
Po ashtu, gjuhësia historike e lidh mitin me gjuhën, duke treguar se emrat e hyjnive, termat ritualë dhe vetë struktura e rrëfimeve mitologjike evoluojnë brenda komuniteteve gjuhësore dhe nuk janë entitete të pavarura nga to. Feja, në këtë kuptim, flet gjithmonë në gjuhën e popullit që e krijon.
Ndërsa psikologjia e fesë e shpjegon përjetimin e së shenjtës si strukturë mendore universale, jo si provë të një objekti të jashtëm të verifikueshëm. Përvoja e “hyjnores” mund të jetë reale si përjetim, por interpretimi i saj ndryshon sipas kulturës (etnisë), kohës dhe sistemit simbolik ku ajo vendoset.
Më tej, sinkretizmi historik tregon se fetë nuk lindin si blloqe të pastra dhe të pandryshueshme, por si shtresime dhe transformime të vazhdueshme, ku elemente të vjetra lokale bashkohen, përshtaten ose riformulohen në sisteme të reja universale. Kjo dëshmon se historia e fesë është histori e adaptimit, jo e shpalljeve të izoluara nga konteksti.
Ndryshimi i madh ndodh më vonë, kur besimet fillojnë të kalojnë kufijtë etnikë dhe të shndërrohen në religjione universale. Konvertimi masiv i popujve — si përhapja e budizmit në Lindjen e Largët, e krishterimit në Mesdhe dhe Evropë, dhe e islamit më vonë — është një fenomen historik relativisht i vonshëm në shkallën e historisë njerëzore. Për mijëra e mijëra vite më parë, feja ishte e pandashme nga identiteti etnik; ajo ishte njësoj si gjuha, veshja, zakonet, muzika dhe e drejta: trashëgohej nga prindërit tek fëmijët brez pas brezi.
Kur këto shtresa të ndryshme kulturore fillojnë të përzihen, lindin tensione të pashmangshme. Ligje dhe sisteme të ndryshme morale vendosen përballë njëra-tjetrës: një sistem juridik modern mund të bazohet në burgim, ndërsa tekste të vjetra fetare mund të parashtrojnë ndëshkime fizike (p.sh. prerje dore); një shoqëri moderne kërkon uniformitet institucional dhe neutralitet publik, ndërsa traditat fetare shpesh kërkojnë rregullim të hollësishëm të jetës së përditshme (p.sh. burqa etj.). Ky është konflikti i epokave të ndryshme të mendimit, jo domosdoshmërisht i së vërtetës absolute.
Në këtë pikë lind pyetja thelbësore: a është më e qëndrueshme një shoqëri që importon vazhdimisht modele të huaja kulturore e shpirtërore, apo një shoqëri që rikthehet tek shtresat e saj më të hershme të identitetit?
Unë nuk e shoh këtë si një refuzim të botës, por si një kërkesë për koherencë historike. Asnjë kulturë nuk mund të kuptohet pa rrënjët e saj. Edhe vetë fjala “Zot”, në hapësirën tonë gjuhësore, bart një vjetërsi të thellë indoevropiane dhe ekzistonte shumë përpara përhapjes së religjioneve monoteiste. Kjo sugjeron se ideja e të shenjtës nuk erdhi si import i vonshëm, por si vazhdimësi e një perceptimi shumë më të lashtë të botës.
Në të njëjtën mënyrë, shumë nga elementët e besimeve popullore të ruajtura deri sot — festat ciklike të vitit, ritualet familjare, besimet mbi natyrën, legjendat dhe epika — nuk janë të shkëputura nga e kaluara, por janë jehona të një sistemi më të hershëm botëkuptimor që ka mbijetuar në forma të fragmentuara. Ato lidhen ngushtë apo janë të gërshetuara plotësisht me besimin e lashtë ilir.
Kështu, historia nuk është një vijë e drejtë zëvendësimesh, por një shtresim i gjatë ku e vjetra nuk zhduket plotësisht, por transformohet dhe mbijeton. Pra ardhja e feve monoteiste në truallin tonë nuk është aspak evoluim siç pretendojnë disa por asimilim kulturor në dëm të kulturës tonë dhe në favor të një kulture të huaj.
