____
Në Kosovë ekziston një rregull i pashkruar politik, por që funksionon me një saktësi pothuajse matematikore:
Kur politikanët fillojnë të flasin shumë për parimet, shiko kalendarin.
Kur fillojnë të betohen për stabilitetin institucional, shiko kush po i numëron votat.
Kur fillojnë të flasin për Kushtetutën, shiko kush po përpiqet ta mbajë çelësin në dorë.
Dhe kur papritur të gjithë shfaqin një interes të jashtëzakonshëm për Presidencën, mos e shiko vetëm karrigen presidenciale.
Shiko çfarë mund të fshihet pas saj.
Sepse pas asaj karrigeje duket viti 2027.
Dhe 2027-ta mund të jetë një nga vitet më të rëndësishme për konfigurimin e ardhshëm institucional të Kosovës.
Pse?
Sepse atëherë përfundon mandati i pesë gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese: Nexhmi Rexhepi, Safet Hoxha, Bajram Ljatif, Radomir Laban dhe Remzije Istrefi-Peci.
Pesë gjyqtarë.
Nga nëntë gjithsej.
Pra, më shumë se gjysma e përbërjes së Gjykatës do të ndryshojë.
Dhe kur në një institucion që vendos përfundimisht për çështje kushtetuese ndryshon më shumë se gjysma e përbërjes, nuk kemi të bëjmë thjesht me një ndërrim emrash.
Kemi të bëjmë me një ndryshim të madh institucional.
Një ndryshim që kalendari e ka paralajmëruar shumë kohë më parë.
Prandaj pyetja nuk është vetëm:
Kush do të bëhet President?
Pyetja më interesante është:
Kush do të jetë President kur në vitin 2027 të fillojë ky ndryshim i madh institucional?
Dhe pikërisht këtu fillon historia që është shumë më interesante sesa vetë gara për karrigen presidenciale.
—
PDK-ja, LDK-ja DHE AAK-ja NUK PO LUFTOJNË VETËM PËR NJË KARRIGE
Le të jemi të sinqertë.
Është vështirë të besohet se PDK-ja, LDK-ja dhe AAK-ja e duan Presidencën vetëm për shkak të qilimit ceremonial, flamurit shtetëror, pritjeve protokollare dhe kafesë në zyrën presidenciale.
Nuk është fjala për qilimin.
As për flamurin.
As për fotografitë zyrtare.
Dhe, me shumë gjasë, as për kafenë.
Është fjala për pushtetin.
Sepse politika ka një veçori interesante:
Posti më i rëndësishëm nuk është domosdoshmërisht ai që ka më shumë kompetenca në letër.
Ndonjëherë posti më i vlefshëm është ai që mund të shërbejë si kundërpeshë ndaj dikujt që tashmë kontrollon pjesën më të madhe të pushtetit.
Nëse një forcë politike kontrollon Qeverinë dhe shumicën parlamentare, opozita natyrshëm kërkon një qendër tjetër të fuqisë institucionale.
Në gjuhën e politikologjisë kjo quhet:
balancë e pushtetit.
Në gjuhën e popullit:
“Mos ia jepni edhe këtë.”
Dhe, në politikë, kjo është ndoshta një nga fjalitë më të sinqerta që mund të dëgjosh.
—
GJYKATA KUSHTETUESE: VENDI KU SHKON POLITIKA KUR I MBAROJNË VOTAT
Gjykata Kushtetuese nuk është dekor i sistemit demokratik.
Ajo është një nga mekanizmat më të rëndësishëm për mbrojtjen e rendit kushtetues.
Kur një palë nuk mund ta ndryshojë një vendim në Kuvend, mund të kërkojë kontrollin e tij kushtetues.
Kur institucionet përplasen mes vete, Gjykata mund të bëhet arbitri.
Kur një shumicë parlamentare përballet me kufizimet kushtetuese të pushtetit të saj, Gjykata duhet të jetë në gjendje ta vendosë kufirin.
Kjo është arsyeja pse Gjykata Kushtetuese është kaq e rëndësishme.
Dhe pikërisht për këtë arsye duhet të jetë e pavarur.
Opozita ka të drejtë t’i përdorë instrumentet kushtetuese.
Kjo nuk është bllokim i demokracisë.
Kjo është demokraci.
Por ekziston një vijë që nuk duhet kaluar:
Gjykata mund të jetë kundërpeshë ndaj pushtetit.
Nuk mund të jetë zgjatim i opozitës.
Por as zgjatim i Qeverisë.
As i Presidentit.
As i shumicës parlamentare.
As i ndonjë partie.
Gjykata Kushtetuese duhet t’i përgjigjet vetëm një autoriteti:
Kushtetutës së Republikës.
Problemi është se në politikë të gjithë e duan një Gjykatë të pavarur.
Sidomos kur janë të sigurt se njerëzit e tyre do të jenë ata që do të quhen të pavarur.
—
DHE KËTU PRESIDENTI DEL NGA HIJA
Të vijmë te Presidenti.
Presidenti nuk i zgjedh i vetëm gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese.
Kjo duhet thënë qartë.
Por të thuash se Presidenti nuk ka asnjë rëndësi në këtë proces është po aq e pasaktë.
Presidenti është pjesë e arkitekturës kushtetuese të shtetit dhe ka rol në procedurat që lidhen me emërimin e gjyqtarëve.
Kuvendi, nga ana tjetër, ka rolin e tij kushtetues.
Pra, sistemi nuk është:
“Presidenti vendos.”
Por nuk është as:
“Presidenti nuk ka asnjë rol.”
Sistemi është më kompleks se kaq.
Dhe pikërisht për këtë arsye Presidenca fiton peshë të veçantë kur afrohet një vit në të cilin duhet të ndryshojë një pjesë kaq e madhe e përbërjes së Gjykatës Kushtetuese.
Jo sepse Presidenti mund t’i japë urdhra Gjykatës.
Jo sepse mund ta kontrollojë atë.
Por sepse është pjesë e një mekanizmi kushtetues që do të vihet në lëvizje në një moment veçanërisht të rëndësishëm.
Në politikë, nganjëherë nuk ke nevojë ta zotërosh një mekanizëm.
Mjafton të jesh një nga hallkat e tij.
—
ATËHERË, PSE E DO OPOZITA PRESIDENTIN KAQ SHUMË?
Kjo është pyetja që duhet bërë.
Dhe përgjigjja është më e thjeshtë nga sa duan të na bindin disa.
Nëse LVV vazhdon ta kontrollojë Qeverinë dhe shumicën parlamentare, opozita nuk ka asnjë interes t’ia japë asaj edhe Presidencën.
Kjo nuk është domosdoshmërisht komplot.
Është matematikë politike.
Në një demokraci, opozita nuk ekziston për t’ia dorëzuar shumicës të gjitha qendrat e fuqisë.
Ajo ekziston për ta kontrolluar shumicën.
Prandaj opozita dëshiron një President që mund të jetë kundërpeshë ndaj Qeverisë.
Deri këtu, gjithçka është normale.
Por pastaj vjen pyetja që bëhet më pak komode:
A dëshiron opozita një President të pavarur apo dëshiron Presidentin e vet?
Sepse këto janë dy gjëra krejtësisht të ndryshme.
Një President i pavarur është institucion.
Një President partiak është investim.
Dhe investimet politike zakonisht bëhen me pritjen e një kthimi.
—
POR EDHE LVV-JA MUND TË BËJË TË NJËJTËN LLOGARI
Tani ta kthejmë pasqyrën në anën tjetër.
Nëse LVV-ja ka Qeverinë dhe shumicën parlamentare, pse do ta dëshironte edhe Presidencën?
Përgjigjja është po aq e thjeshtë:
Sepse një President nga kampi kundërshtar mund ta shndërrojë bashkëjetesën institucionale në një luftë të përhershme politike.
Kjo nuk do të thotë se Presidenti duhet t’i bindet Qeverisë.
Përkundrazi.
Presidenti duhet të jetë i pavarur.
Por duhet të dallojmë kontrollin kushtetues nga sabotimi politik.
Nëse Presidenti e kontrollon Qeverinë kur ajo e shkel Kushtetutën, kjo është demokraci.
Nëse Presidenti përpiqet ta zëvendësojë Qeverinë, kjo është diçka tjetër.
E njëjta gjë vlen edhe për Kryeministrin.
Nëse Qeveria kërkon një President të pavarur, kredibil dhe institucional, kjo është legjitime.
Nëse kërkon një President që nuk i thotë kurrë “jo”, atëherë nuk po kërkon President.
Po kërkon:
një vulë presidenciale me dy këmbë.
Prandaj edhe kërkesa që Presidenti të jetë i paanshëm, kredibil dhe politikisht i papërdorur është e arsyeshme.
Por ky standard duhet të jetë i njëjtë për të gjithë.
Sepse Presidenti nuk duhet të jetë:
“i yni”.
As:
“i tyre”.
Presidenti duhet të jetë:
i shtetit.
—
2027: VITI KUR MUND TË NDRYSHOJNË MË SHUMË SE EMRAT
Le t’i vendosim të gjitha figurat mbi tabelën politike.
LVV-ja ka Qeverinë.
Opozita kërkon Presidencën.
Kuvendi ka kompetencat e veta kushtetuese.
Gjykata Kushtetuese përballet me një ndryshim të madh të përbërjes së saj.
Dhe kalendari, krejt indiferent ndaj deklaratave politike, thotë:
2027-ta po vjen.
Pesë mandate përfundojnë.
Pesë gjyqtarë të rinj duhet të zgjidhen.
Gjykata duhet të vazhdojë të funksionojë.
Dhe nëse institucionet politike nuk arrijnë ta përfundojnë procesin në kohë, problemi nuk do të jetë më vetëm politik.
Mund të bëhet edhe problem kushtetues.
Prandaj partitë politike e kanë të natyrshme të mendojnë për vitin 2027 qysh sot.
Sepse politika nuk luan vetëm ndeshjen e sotme.
Ajo llogarit edhe ndeshjen e ardhshme.
Madje nganjëherë e harron ndeshjen e sotme duke menduar për atë të pasnesërmen.
—
KUSH I MBAJTI ÇELËSAT?
Në një demokraci normale, pyetja nuk duhet të jetë:
“Kush do ta kontrollojë Gjykatën Kushtetuese?”
Pyetja duhet të jetë:
“Si ta ndërtojmë një sistem në të cilin askush nuk mund ta kontrollojë Gjykatën Kushtetuese?”
Këtu ndahet burrështetasi nga lojtari partiak.
Burrështetasi dëshiron një institucion që mund ta kontrollojë edhe atë.
Lojtari partiak dëshiron një institucion që kontrollon kundërshtarin e tij.
Burrështetasi thotë:
“Gjykata duhet të jetë e pavarur.”
Lojtari partiak thotë:
“Natyrisht. Vetëm sigurohuni që tanët të arrijnë atje të pavarur.”
Dhe këtu demokracia fillon të ngjajë me një treg shumë të çuditshëm.
Të gjithë shesin pavarësi.
Por secili dëshiron ta blejë për vete.
—
OPOZITA KA TË DREJTË TA KËRKOJË PRESIDENCËN
Kjo duhet thënë pa asnjë ekuivok.
Opozita ka të drejtë legjitime ta kërkojë Presidencën.
Ajo ka të drejtë të kërkojë një kundërpeshë institucionale ndaj shumicës.
Por duhet të përgjigjet në një pyetje shumë të thjeshtë:
Çfarë lloj Presidenti dëshiron?
Një President që mbron Kushtetutën?
Po.
Një President që mbron institucionet?
Po.
Një President që kontrollon pushtetin?
Po.
Një President që i thotë Qeverisë “jo” kur ajo e shkel Kushtetutën?
Patjetër.
Por një President që në mëngjes merr udhëzime nga selia e partisë dhe në mbrëmje ia lexon ato popullit me ton presidencial?
Jo.
Ky nuk është President.
Ky është:
një sekretar partie me flamurin e Republikës pas shpine.
—
DHE PRANDAJ PYETJA NUK ËSHTË VETËM: KUSH DO TË JETË PRESIDENT?
Ndoshta nuk duhet të pyesim vetëm:
Pse e do PDK-ja Presidencën?
Pse e do LDK-ja?
Pse e do AAK-ja?
Pse e do LVV-ja?
Duhet të bëjmë një pyetje shumë më të rëndësishme:
ÇFARË DO TË BËJË SECILA PALË ME PUSHTETIN NËSE E FITON ATË?
Sepse emrat ndryshojnë.
Qeveritë ndryshojnë.
Presidentët ndryshojnë.
Gjyqtarët ndryshojnë.
Por institucionet duhet të mbeten.
Dhe këtu qëndron problemi më i madh.
Sepse fjalia më e rrezikshme në politikë është ajo që askush nuk guxon ta thotë hapur:
“Institucioni është i mirë vetëm kur është i yni.”
Nëse mendojmë kështu, nuk kemi ndryshuar sistemin.
Kemi ndryshuar vetëm pronarin e çelësave.
—
2027: KARRIGA E PRESIDENTIT, GJYKATA KUSHTETUESE DHE ÇELËSAT E SHTETIT
Prandaj duhet të flasim pa sheqer politik.
Gara për Presidencën mund të mos jetë thjesht një garë për një post.
Ajo mund të jetë pjesë e një përplasjeje shumë më të madhe për balancën e ardhshme të pushtetit në Kosovë.
Por kjo nuk do të thotë se duhet të shpikim teori konspirative.
Nuk kemi prova për të thënë se ndonjë parti po e kërkon Presidencën me qëllim që ta “marrë nën kontroll” Gjykatën Kushtetuese.
Këtë nuk mund ta paraqesim si fakt.
Por kemi të drejtë të bëjmë një pyetje shumë më serioze:
Pse viti 2027 është kaq i rëndësishëm?
Sepse atëherë mund të përplasen disa procese me rëndësi të veçantë:
Presidenca.
Balanca institucionale.
Përbërja e re e Gjykatës Kushtetuese.
Dhe raporti i ardhshëm i forcave politike.
Kur në të njëjtën kohë ndryshojnë njerëzit, institucionet dhe raportet e pushtetit, politikanët nuk shikojnë vetëm sot.
Ata shikojnë disa vite përpara.
Prandaj, herën tjetër kur një politikan t’ju thotë:
— “Ne nuk e duam Presidencën për pushtet. E duam për stabilitet.”
Mos u grindni menjëherë me të.
Mos e akuzoni.
Mos i thoni se po gënjen.
Thjesht buzëqeshni dhe bëjini një pyetje krejtësisht të pafajshme:
“Shumë mirë. Por stabilitetin e kujt?”
Sepse në politikë ekziston një rregull i vogël, më i vjetër se të gjitha programet zgjedhore:
Kur dy palë luftojnë aq shumë për një çelës, dera është pothuajse gjithmonë më interesante se vetë çelësi.
Dhe ndoshta viti 2027 do të na tregojë diçka edhe më interesante:
Kush e ka parë gjithë këtë kohë derën — dhe kush vetëm çelësin.
