Dom Fran Sopi, Pejë
Kur i kthehemi historisë së krishterimit në Dardani, nuk kemi të drejtë ta lexojmë të kaluarën vetëm me ndjeshmërinë e sotme. Duhet t’i afrohemi asaj me respekt ndaj burimit, me maturi shkencore dhe me atë përulësi që kërkon çdo e vërtetë historike. Për mua, si meshtar i Kishës Katolike “Shën Katarina e Aleksandrisë” në Pejë, studimi i kësaj trashëgimie nuk është vetëm një ushtrim akademik. Është një përpjekje për ta kuptuar më thellë tokën ku Kisha jonë Katolike jeton, lutet dhe dëshmon sot.
Në këtë drejtim, veprat e prof. dr. Zef Mirditës kanë një rëndësi të veçantë. Ai e studioi Dardaninë nëpërmjet epigrafisë, antroponimisë, historisë së religjioneve dhe dëshmive mbi përhapjen e krishterimit, duke treguar se kjo hapësirë nuk ka qenë fetarisht e njëtrajtshme. Përkundrazi, këtu janë ndërthurur tradita vendëse dardane, kulte romake, ndikime greke e orientale dhe, më pas, edhe krishterimi.¹
Pikërisht në këtë horizont e shoh edhe lidhjen ndërmjet Ulpianës dhe Dresnikut të Klinës. Në pamje të parë duken si dy tema të ndryshme. Ulpiana na çon drejt kujtesës së krishterë, ndërsa Dresniku drejt kulteve të botës romano-dardane. Në të vërtetë, të dyja janë pjesë të së njëjtës histori të madhe: historisë së transformimit religjioz të Dardanisë.
Ulpiana e Dardanisë antike zë një vend të rëndësishëm në studimet mbi krishterimin e hershëm. Në traditën kishtare ajo lidhet me Shën Florin dhe Shën Laurin, të kujtuar si dëshmitarë të hershëm të fesë së krishterë. Në studimet e prof. Zef Mirditës mbi përhapjen e krishterimit në Dardani, Ulpiana paraqitet si një nga pikat e rëndësishme të këtij procesi.²
Për mua, si meshtar, kujtesa e Shën Florit dhe Shën Laurit duhet trajtuar me një ndjenjë të dyfishtë: me nderim kishtar dhe me saktësi historike. Tradita e Kishës i ruan si martirë, por shkenca na kërkon të dallojmë qartë ndërmjet traditës martirologjike dhe dëshmisë së drejtpërdrejtë arkeologjike apo epigrafike. Ky dallim nuk e zvogëlon aspak vlerën e tyre. Përkundrazi, e mbron kujtesën e tyre nga ekzagjerimet dhe e vendos mbi atë që mund të dëshmohet me përgjegjësi.
Pikërisht për këtë arsye e konsideroj këtë parim shumë të rëndësishëm. Besimi nuk ka nevojë që historia të stoliset me pohime që burimi nuk i mban. E vërteta historike është vetë një shërbim ndaj së vërtetës së Hyjit. Nëse një gjë është traditë, duhet ta quajmë traditë. Nëse është mbishkrim, duhet ta quajmë mbishkrim. Nëse është hipotezë, duhet ta themi hapur se është hipotezë.
Kjo qasje na ndihmon ta kuptojmë më drejt edhe Dresnikun e Klinës. Në studimet e prof. Mirditës, Dardania perëndimore del si një territor i lidhur me botën romake përmes strukturave shoqërore, kulteve dhe materialit epigrafik.³ Dresniku është një nga ato pika ku guri na flet për botën e vjetër.
Kulti i Jupiterit, si hyjnia supreme e panteonit romak, përbën një nga dëshmitë e rëndësishme të këtij mjedisi religjioz. Në analizat e Mirditës, prania e kulteve romake në Dardani nuk shihet thjesht si import fetar, por si pjesë e një procesi më të gjerë të integrimit kulturor dhe administrativ.⁴
Ky fakt, për mua, ka rëndësi edhe për historinë e krishterimit. Ai na tregon se krishterimi nuk hyri në një tokë pa fe dhe pa struktura adhurimi. Ai u përhap në një botë ku besimi publik ishte i lidhur me qytetin, autoritetin, identitetin dhe rendin shoqëror.
Po aq domethënëse janë edhe të dhënat për kultet orientale. Prof. Zef Mirdita i trajton këto si pjesë të mozaikut religjioz të Dardanisë.⁵ Ato dëshmojnë se kjo hapësirë ishte e hapur ndaj lëvizjes së njerëzve dhe ideve. Ushtria, tregtia, administrata dhe kontaktet e shumta sillnin jo vetëm mallra dhe njerëz, por edhe besime. Kjo e bën Dardaninë një hapësirë shumë më dinamike nga sa mund ta imagjinojmë sot.
Në këtë kuptim, Dresniku nuk është vetëm një lokalitet i së kaluarës. Ai është një dëshmi se hapësira e sotme e Klinës ka qenë pjesë e proceseve të gjera të botës romake. Kur këto të dhëna vendosen përballë Ulpianës dhe kujtesës së krishterë të Florit e Laurit, para nesh shfaqet një panoramë më e plotë.
Në njërën anë kemi botën e kulteve; në anën tjetër shfaqet dëshmia e krishterë. Në njërën anë kemi altarët dhe dedikimet; në anën tjetër kemi kujtesën e atyre që tradita i ruajti si dëshmitarë të Krishtit.
Ulpianë, afër Prishtinës
Unë nuk e shoh këtë si një përballje të thjeshtë midis “botës së vjetër” dhe “botës së re”. Historia është më e ndërlikuar. Për një kohë të gjatë këto realitete bashkëjetuan. Krishterimi u përhap gradualisht dhe mori formë brenda një shoqërie që tashmë kishte tradita të rrënjosura religjioze.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e metodës së prof. Zef Mirditës. Ai na mëson të mos e thjeshtojmë Dardaninë.⁶ Nuk mund ta ndajmë antikitetin në kuti të pastra dhe të mbyllura. Kultet vendëse, romanizimi, ndikimet orientale dhe krishterimi janë procese që përplasen, bashkëjetojnë dhe ndryshojnë njëra-tjetrën.
Nga këndvështrimi im, kjo më çon edhe te një reflektim më i gjerë. Kisha nuk e fillon historinë e saj duke mohuar atë që i parapriu; ajo hyn në histori, e takon botën konkrete dhe, përmes dëshmisë së fesë, i jep asaj një horizont të ri. Në këtë pikë, figura e Florit dhe Laurit bëhet veçanërisht domethënëse.
Ata përfaqësojnë, në kujtesën e krishterë, dëshmitarin. Dresniku përfaqëson mjedisin. Ulpiana përfaqëson vendin ku krishterimi bëhet gradualisht më i dukshëm. Dardania përfaqëson hapësirën ku këto zhvillime marrin formë.
Si meshtar i Kishës Katolike “Shën Katarina e Aleksandrisë” në Pejë, e shoh këtë histori edhe si një thirrje për përgjegjësi. Ne nuk duhet ta përdorim antikitetin për të ushqyer krenari të zbrazët. Duhet ta studiojmë për ta kuptuar më mirë vetveten. Nëse kemi një mbishkrim pagan, ai është pjesë e historisë sonë. Nëse kemi një traditë martirologjike, edhe ajo është pjesë e historisë sonë. Nëse kemi një boshllëk dokumentar, duhet ta pranojmë. Ky qëndrim nuk e dobëson identitetin tonë; e bën atë më të pjekur.
Për mua, një nga mësimet më të bukura që mund të nxjerrim nga kjo temë është se feja dhe shkenca nuk duhet ta kenë frikë njëra-tjetrën. Shkenca kërkon provën; feja kërkon të vërtetën. Kur secila respekton kufijtë dhe misionin e vet, ato nuk bëhen armiq. Përkundrazi, mund ta ndihmojnë njëra-tjetrën.
Në këtë dritë, Ulpiana dhe Dresniku mund të quhen dy gurë të së njëjtës kujtesë dardane. Njëri na flet për zhvillimin e krishterimit; tjetri na flet për botën fetare që e parapriu dhe e shoqëroi atë.
Ndërmjet tyre qëndron njeriu: ai njeri i antikitetit që kërkonte Hyjin në mënyra të ndryshme, që ndërtonte altarë, që shkruante dedikime, që besonte dhe që, në një moment të historisë, u përball edhe me mesazhin e krishterë.
Në këtë pikë, kujtesa e Florit dhe Laurit merr për mua një kuptim të veçantë. Jo sepse duhet t’u shtojmë atyre gjëra që nuk i dimë, por sepse vetë fakti që Kisha i ruajti në kujtesën e saj tregon se dëshmia e tyre u konsiderua e rëndësishme.
Martiri nuk është njeri i së kaluarës vetëm sepse jetoi në antikitet. Martiri është gjithmonë pyetje për të tashmen.
Ai na pyet: sa vlen besimi ynë kur kërkon qëndrueshmëri? Sa vlen e vërteta për ne kur bëhet e kushtueshme? Sa jemi të gatshëm të mos e kthejmë fenë në dekor, por në mënyrë jetese, ashtu siç na ka porositur Krishti?
Pikërisht këtu historia bëhet edhe mesazh shpirtëror.
Në përfundim, nga studimet e prof. dr. Zef Mirditës kuptojmë se Dardania ka qenë një hapësirë e gjallë religjioze dhe kulturore. Ulpiana dhe Dresniku përfaqësojnë dy faqe të kësaj historie. Në njërën faqe kemi kujtesën e krishterimit të hershëm dhe zhvillimin e tij; në tjetrën kemi dëshmitë e botës romano-dardane, me kultet dhe format e saj të adhurimit.
Për mua, epilogu i këtij vështrimi është i qartë: historia duhet lexuar me besim, por jo pa kritikë; me dashuri për trashëgiminë, por jo pa saktësi; me respekt për Kishën, por gjithmonë edhe me respekt për burimin.
Sepse e vërteta nuk ka nevojë për zbukurim. Ajo ka nevojë vetëm për guximin që të thuhet drejt.
Dersnik, Klinë
Dhe kur e themi drejt, edhe gurët e Ulpianës, edhe gjurmët e Dresnikut, edhe kujtesa e Florit dhe Laurit fillojnë të na flasin më qartë për atë që Dardania ka qenë dhe për atë që ajo vazhdon të thotë për ne sot.
Fusnotat
¹ Zef Mirdita, Religjioni dhe kultet e dardanëve dhe Dardanisë në antikë, Zagreb, 2001.
² Zef Mirdita, “Das Christentum und seine Verbreitung in Dardanien”, Balcanica, IV, Beograd, 1973, f. 83–93.
³ Zef Mirdita, Studime Dardane, Prishtinë: Rilindja, 1979.
⁴ Zef Mirdita, Religjioni dhe kultet e dardanëve dhe Dardanisë në antikë, Zagreb, 2001, pjesët mbi kultet romake në Dardani.
⁵ Zef Mirdita, Religjioni dhe kultet e dardanëve dhe Dardanisë në antikë, Zagreb, 2001, trajtimi i kulteve orientale dhe i ndërthurjeve religjioze në Dardani.
⁶ Zef Mirdita, “Novitates epigraphicae e Dardania collectae”, Arheološki Vestnik, 31, Ljubljana, 1980, f. 189–201.
Literatura
Mirdita, Zef. “Das Christentum und seine Verbreitung in Dardanien.” Balcanica, IV, Beograd, 1973, f. 83–93.
Mirdita, Zef. Studime Dardane. Prishtinë: Rilindja, 1979.
Mirdita, Zef. “Novitates epigraphicae e Dardania collectae.” Arheološki Vestnik, 31, Ljubljana, 1980, f. 189–201.
Mirdita, Zef. Antroponimia e Dardanisë në kohën romake. Prishtinë: Rilindja, 1981.
Mirdita, Zef. Religjioni dhe kultet e dardanëve dhe Dardanisë në antikë. Zagreb, 2001.
Më 18 gusht 2026
