Përgjigje mirënjohjeje për Prof. Rifat Nikçin dhe për Portalin Drini
I nderuari Prof. Rifat Nikçi,
i nderuari Portal Drini,
të dashur miq, bashkëveprimtarë dhe lexues të nderuar,
Shkrimi i Prof. Rifat Nikçit nuk është vetëm kujtim.
Është dëshmi.
Është kthim në kohë.
Është plagë e hapur e një pranvere që nuk u mbyll kurrë në kujtesën tonë kombëtare.
Ai shkrim na kthen te rrënja e një kohe kur fjala shqipe ishte e ndjekur, kur studenti shqiptar ishte i përgjuar, kur mendimi kombëtar quhej rrezik, dhe kur çdo hap drejt lirisë paguhej me përndjekje, burg, dhunë e sakrificë.
Pranvera e vitit 1981 nuk ishte vetëm protestë.
Ishte shpërthim i ndërgjegjes shqiptare.
Ishte zëri i rinisë.
Ishte revolta e studentit.
Ishte kushtrimi i gjakut.
Ishte fillimi i një epoke që do ta çonte Kosovën, hap pas hapi, nga demonstrata te burgu, nga burgu te ilegalia, nga ilegalia te UÇK-ja, dhe nga UÇK-ja te liria.
I. Betimi i shtatorit 1977 te Mësuesi Isa Demaj
Në kujtesën tonë, emri i Mësuesit Isa Demaj nuk është vetëm emër mësuesi.
Është figurë edukimi.
Është frymë.
Është ndërgjegje.
Është betim.
Është rrugë.
Në shtator të vitit 1977, grupi ynë mori atë frymë si amanet dhe si besë. Në atë rreth të betuar te Mësuesi Isa Demaj ishim:
Riza Demaj,
Ibrahim Sylë Nikçi,
dhe unë, Sak Muji.
Ky betim nuk ishte fjalë e thënë lehtë.
Ishte lidhje shpirtërore me rrugën kombëtare.
Ishte zotim se shqiptari nuk duhej të rritej i përkulur.
Ishte bindje se Kosova nuk mund të mbetej përgjithmonë nën robëri.
Ishte amanet që dija, fjala, besa dhe veprimi të bashkoheshin në shërbim të kombit.
Mësuesi Isa Demaj për ne nuk ishte vetëm njeri i shkollës.
Ishte njeri i ndërgjegjes.
Ishte mësues i shpirtit shqiptar.
Ishte ai që na lidhi me idenë se liria nuk vjen pa vetëdije, pa dije, pa guxim dhe pa sakrificë.
Prandaj, kur themi “Të betuar te Mësuesi Isa Demaj”, nuk po flasim për një titull të bukur.
Po flasim për një rrënjë.
Për një fillim.
Për një betim të vitit 1977 që nuk u shua as në vitin 1981, as në burgje, as në përndjekje, as në vitet e rënda që erdhën më pas.
II. Ibrahim Sylë Nikçi – simbol i Rugovës dhe i betimit tonë
Në atë rreth ishte edhe Ibrahim Sylë Nikçi, djali i Sylë Mehmetit, bir i Rugovës dhe simbol i një trungu të pastër atdhetar.
Ibrahimi nuk ishte njeri i zhurmës.
Ishte njeri i qëndrimit.
Njeri i besës.
Njeri i lidhur me shokët, me idealin dhe me rrugën që kërkonte Kosovën me dinjitet.
Ai ishte me ne që nga fillimi, në frymë, në bindje dhe në betimin e shtatorit 1977 te Mësuesi Isa Demaj.
Sot ai na mungon fizikisht, por në kujtesën tonë është më i pranishëm se kurrë. Sepse njerëzit që lidhen me ideal nuk largohen nga historia. Ata hyjnë më thellë në të.
Ibrahim Sylë Nikçi mbetet për ne simbol i Rugovës, i urtisë, i besnikërisë dhe i asaj rruge që nuk kërkonte lavdi personale, por liri kombëtare.
III. Abdullah Tahiri – bashkëveprimtar në aksione dhe veprimtari
Pas këtij rrethi të parë, në rrugën tonë erdhi edhe Abdullah Tahiri.
Duhet thënë me saktësi dhe me nder:
Abdullah Tahiri veproi me ne në aksione dhe veprimtari, por nuk ishte i betuar te Mësuesi Isa Demaj në atë rreth të shtatorit 1977.
Kjo nuk ia zvogëlon aspak vlerën.
Përkundrazi, e vendos në vendin e tij të vërtetë.
Ai ishte bashkëveprimtar.
Ishte njeri i fjalës.
Ishte njeri i guximit.
Ishte pjesë e rrugës sonë në kohë të rënda.
Historia duhet të shkruhet me nder, por edhe me saktësi. Prandaj e them qartë: betimi i parë te Mësuesi Isa Demaj ishte me Rizën, Ibrahimin dhe mua, ndërsa Abdullah Tahiri na u bashkua në veprimtari, në aksione dhe në frymën e asaj rruge kombëtare.
Dhe për këtë, ai meriton nderim të plotë.
IV. Ali Lajçi – martiri i Pranverës së madhe studentore
Më pas vjen figura e madhe e Ali Lajçit, martirit të Pranverës së madhe studentore.
Aliu nuk ishte vetëm pjesëmarrës.
Ishte prijës.
Ishte ballë.
Ishte njeri që nuk e shikonte historinë nga larg, por hynte në të me trup, me fjalë, me guxim dhe me shpirt.
Nga 11 marsi deri më 26 mars 1981, Ali Lajçi printe në atë frymë studentore që po ziente në Prishtinë, në Universitet, në konvikte, në rrugë, në zemra dhe në mendjet e rinisë shqiptare.
Më 26 mars 1981, edhe ne u burgosëm.
Por Pranvera nuk u ndal.
Burgu mund ta mbyllë trupin,
por nuk e mbyll dot idenë.
Mund ta ndalë një njeri,
por nuk e ndal dot një popull që është zgjuar.
Ali Lajçi mbetet në kujtesën tonë si martir i asaj Pranvere, si prijës i ballit, si figurë e qëndresës studentore dhe si njeri që e kishte Kosovën në shpirt, Rugovën në gjak dhe lirinë në ballë.
V. 26 Marsi 1981 – dita kur u burgosëm, por Pranvera nuk u burgos
Më 26 mars 1981, pushteti mendoi se me burgosje do ta ndalte shpërthimin studentor.
Por gaboi rëndë.
Sepse ajo Pranverë nuk ishte vetëm e disa emrave.
Nuk ishte vetëm e një grupi.
Nuk ishte vetëm e një salle, një konvikti a një rruge.
Ajo Pranverë ishte e Kosovës.
U përhap në Prishtinë.
U përhap në qytete.
U përhap në fshatra.
U përhap në familje.
U përhap në mendjen dhe zemrën e shqiptarëve.
Besa, jehona e saj shkoi edhe përtej Kosovës, në Shqipëri, në Malësi të Madhe dhe kudo ku kishte gjak shqiptar që e ndiente dhimbjen e robërisë.
Studentët nuk dolën për zhurmë.
Dolën për dinjitet.
Nuk dolën për aventurë.
Dolën sepse Kosova ishte e mbytur në heshtje.
Nuk dolën për ta prishur rendin.
Dolën sepse rendi i robërisë ishte padrejtësi.
Më 26 mars mund të jenë mbyllur dyer burgjesh pas nesh, por një derë e madhe u hap në historinë shqiptare: dera e një vetëdijeje që nuk do të ndalej më.
VI. Pranvera e vitit 1981 – nga demonstrata te liria
Pranvera e vitit 1981 nuk lindi nga një ditë e vetme.
Ajo ishte grumbullim i gjatë i dhimbjes, padrejtësisë, përbuzjes, robërisë dhe ëndrrës për liri.
Ishte një rrugë që kaloi nëpër:
demonstrata,
përndjekje,
burgje,
ilegale,
sakrifica familjare,
rrahje,
dënime,
mërgim,
heshtje të detyruar,
dhe në fund, nëpër luftën çlirimtare.
Ajo Pranverë ishte parathënie e madhe e historisë që do të vinte. Ajo e mbajti ndezur zjarrin që më vonë do të shpërthente në forma të tjera të rezistencës, deri te UÇK-ja dhe liria e Kosovës.
Prandaj, kur flasim për 1981-shin, nuk flasim vetëm për një vit.
Flasim për një prag historik.
Flasim për fillimin e një rruge të gjatë.
Flasim për një brez që nuk u pajtua me robërinë.
VII. Rugova në ballë të kujtesës
Rugova nuk ishte vetëm vend i maleve të larta.
Ishte vend i shpirtit të lartë.
Vend i ujit të ftohtë të gurrave.
Vend i gurit të rëndë.
Vend i besës së vjetër.
Vend ku njeriu rritej me ndjenjën se shpinën duhet ta mbajë drejt.
Prandaj nuk është çudi që djemtë e Rugovës të gjendeshin në ballë të protestës, të burgut, të idealit dhe të kujtesës.
Kur përmendet Ali Lajçi, përmendet balli i asaj Pranvere.
Kur përmendet Riza Demaj, përmendet dëshmia e gjallë.
Kur përmendet Ibrahim Sylë Nikçi, përmendet simboli i Rugovës dhe betimi i vjetër.
Kur përmendet Abdullah Tahiri, përmendet bashkëveprimtari i aksioneve dhe veprimtarive.
Kur përmendet Sak Muji, përmendet një pjesë e asaj rruge të gjatë të burgut, përndjekjes dhe kujtesës.
VIII. Ata që na mungojnë dhe ne që mbetëm me amanet
Sot, kur flasim për këtë grupë, zemra ndalet te ata që nuk janë më në mesin tonë.
Na mungon Ibrahim Sylë Nikçi.
Na mungon Abdullah Tahiri.
Na mungon Ali Lajçi.
Ata nuk janë më pranë nesh në sofrë, në bisedë, në ecje a në kujtime të gjalla, por janë të pranishëm në çdo fjalë që thuhet për Pranverën e vitit 1981, në çdo përmendje të burgjeve, në çdo rrëfim për rrugën studentore dhe në çdo kujtim për Mësuesin Isa Demaj.
Sot, si të gjallë, gjendemi ende Riza Demaj dhe unë, Sak Muji.
Por të jesh i gjallë pas atyre kohëve nuk është vetëm fat.
Është përgjegjësi.
Kush mbetet gjallë nga një brez i përndjekur, nuk mbetet vetëm për vete.
Mbetet për të folur.
Mbetet për të dëshmuar.
Mbetet për të mos lejuar që kujtesa të zbehet.
Mbetet për t’ua treguar brezave se liria nuk nisi në ditën kur u shpall, por shumë më herët, në zemrat e atyre që e deshën para se ta shihnin.
Unë, Sak Muji, si ish i burgosur politik i viteve 1981–1990, e ndiej për detyrë që të them: ne nuk kemi të drejtë ta lëmë në heshtje atë brez.
IX. Etapat e sakta të grupës sonë
Për hir të kujtesës dhe saktësisë historike, dua t’i vendos qartë etapat:
1. Shtatori 1977
Në rrethin e betuar te Mësuesi Isa Demaj ishim:
Riza Demaj,
Ibrahim Sylë Nikçi,
dhe unë, Sak Muji.
2. Më pas, në veprimtari dhe aksione
Me ne erdhi dhe veproi Abdullah Tahiri, si bashkëveprimtar i nderuar, por jo si pjesë e betimit fillestar te Mësuesi Isa Demaj.
3. Pranvera e vitit 1981
Në ballë të Pranverës së madhe studentore doli Ali Lajçi, prijës, martir dhe figurë e paharruar e asaj periudhe.
4. Nga 11 marsi deri më 26 mars 1981
Fryma studentore u rrit, u përhap dhe mori formën e një lëvizjeje që nuk mund të ndalej më.
5. Më 26 mars 1981
Ne u burgosëm, por Pranvera nuk u burgos.
6. Pas burgosjeve
Pranvera u përhap më tej, në Kosovë e përtej saj, duke u bërë pjesë e ndërgjegjes së gjithë shqiptarisë.
Kjo është rrjedha që duhet të mbetet e qartë.
Pa e zmadhuar askënd padrejtësisht.
Pa e zvogëluar askënd.
Pa e ngatërruar historinë.
Me nder, por edhe me saktësi.
X. Nga Pranvera 1981 te plagët e sotme të kombit
Kur i kujtoj ato demonstrata, nganjëherë më duket sikur po i shoh sot.
Sepse forma ndryshon, por dhimbja e kombit mbetet e njëjtë sa herë preket toka, dinjiteti, sovraniteti dhe kujtesa shqiptare.
Atëherë protestonim kundër robërisë dhe padrejtësisë.
Sot, kur dëgjojmë shqetësime për tokat shqiptare, për pasuritë kombëtare, për ishuj, bregdet, Sazan, prona e territore që trajtohen si mall tregu, natyrshëm na zgjohet e njëjta plagë.
Nuk po e them këtë për të bërë krahasime të lehta, por për të kujtuar një parim të madh:
Toka e kombit nuk është plaçkë pushteti.
Atdheu nuk është pronë e përkohshme e qeverive.
Ajo që është e brezave, nuk mund të shitet me mendësi pazari.
Prandaj demonstratat e dikurshme dhe shqetësimet e sotme lidhen në një pikë: te ndjenja se shqiptari nuk duhet të heshtë kur i preket dinjiteti, toka dhe e ardhmja.
XI. Për Prof. Rifat Nikçin
Prof. Rifat Nikçi,
Shkrimi juaj është i çmuar sepse nuk e trajton Pranverën 1981 si fotografi të ngrirë, por si rrjedhë të gjallë, si lumë kujtimesh, si dëshmi dhe si përgjegjësi.
Ju falënderoj për këtë rikthim në kohë.
Për këtë dëshmi.
Për këtë kujdes ndaj kujtesës.
Për këtë përpjekje që emrat, ngjarjet dhe fryma e asaj kohe të mos mbulohen nga pluhuri i harresës.
Pranvera e vitit 1981 nuk është vetëm histori e kaluar.
Është gur themeli i vetëdijes sonë kombëtare.
Dhe për aq kohë sa flasim për të me nder, me saktësi dhe me përgjegjësi, ajo Pranverë vazhdon të jetojë.
XII. Përmbyllje
Ne nuk po kërkojmë lavdi personale.
Po kërkojmë kujtesë të drejtë.
Nuk po kërkojmë emra për t’u dukur.
Po kërkojmë të mos humbet e vërteta.
Nuk po kërkojmë të shkruhet historia sipas dëshirës sonë.
Po kërkojmë të shkruhet me saktësi, me nder dhe me përgjegjësi.
Sepse historia e Pranverës 1981 nuk është pronë e askujt.
Ajo është pasuri e kombit.
Në atë histori kishte betime.
Kishte shokë.
Kishte veprimtarë.
Kishte prijës.
Kishte burgje.
Kishte gjak.
Kishte dhimbje.
Kishte guxim.
Kishte rini që nuk pranoi të jetonte e përkulur.
Dhe mes asaj historie qëndron edhe grupi ynë:
Riza Demaj,
Ibrahim Sylë Nikçi,
Sak Muji,
të betuar te Mësuesi Isa Demaj në shtator 1977;
Abdullah Tahiri,
bashkëveprimtar në aksione dhe veprimtari;
dhe Ali Lajçi,
martiri e prijësi i Pranverës së madhe studentore 1981.
Lavdi atyre që nuk janë më në mesin tonë.
Respekt për ata që mbetën gjallë për të dëshmuar.
Nderim për Prof. Rifat Nikçin dhe Portalin Drini.
Lavdi Pranverës së vitit 1981.
Lavdi Kosovës dhe gjithë shqiptarisë që nuk u përkul.
— Sak Muji
Ish i burgosur politik, 1981–1990
