Nafi  Çegrani, Çegran

VATGJET  E  MIA

Poezi 

PROLOG DHIMBJEJE PËR KOSOVËN

Kur fjala bëhet dëshmi…

Ka çaste në jetën e njeriut
kur fjala nuk është më fjalë.

Ajo ngrihet ngadalë
nga heshtja e thellë e shpirtit,
si një dritë e vonuar
që kërkon të mos shuhet.

Bëhet kujtesë.

Bëhet përgjegjësi.

Bëhet një dëshmi
që nuk i drejtohet vetëm kohës sonë,
por edhe atyre syve
që do të na kërkojnë një ditë
në faqet e historisë.

Sepse historia shkruhet me data,
me vula, me traktate,
me emra mbretërish e kufijsh.

Por jeta e njeriut
nuk shkruhet me data.

Ajo shkruhet me lot.

Me bukën e ndarë në heshtje.

Me duart e nënës
që presin në prag.

Me një fëmijë
që pyet pse.

Me një plak
që shikon larg
dhe nuk e mbaron dot fjalinë.

Dhe ai e dinte:

asnjë statistikë
nuk mund ta zëvendësojë një lot.

Asnjë dokument
nuk mund ta zëvendësojë një kujtim të jetuar.

Asnjë arkiv
nuk e mban të plotë
atë që ruan zemra.

Në ato vite
Kosova jetonte mes pyetjes
dhe pritjes.

E ardhmja dukej larg,
por ishte gjithnjë aty,
në sytë e njerëzve.

Shoqëria lëvizte.

Breza të rinj
trokitnin në dyert e kohës.

Mendimet përplaseshin
si lumenj në pranverë.

Dhe nën gjithë atë zhurmë
qëndronte një dëshirë e thjeshtë,
e lashtë sa vetë njeriu:

të jetohej me dinjitet.

Të kishte shkollë
për fëmijën.

Punë
për duart.

Siguri
për familjen.

Bukë
pa frikë.

Fjalë
pa pranga.

Dritë
pa leje.

Dhe mbi të gjitha:

të mund të quaje
vendin tënd
me zërin tënd.

Bardhi e shihte këtë dëshirë
në sytë e njerëzve.

Nuk ishte vetëm politikë.

Ishte etja e njeriut
për një jetë normale.

Për të mos u zgjuar
me frikën e së nesërmes.

Për të mos mësuar fëmijët
si të heshtin
para se të mësojnë të flasin.

Për të mos e fshehur
të vërtetën
në fund të sirtarit.

Sepse njeriu mund të mësohet
me shumë gjëra,

por shpirti
nuk mësohet kurrë
me mungesën e lirisë.

Pena e gazetarit
dukej e lehtë në dorë.

Por ai e dinte
se ajo mbante peshën
e një kohe të tërë.

Një fjalë e shkruar
mund të zgjonte një kujtim.

Një fjali
mund të hapte një plagë.

Një emër
mund të kthente nga harresa
një njeri që koha
kishte dashur ta varroste.

Prandaj shkruante.

Jo vetëm për ngjarjet.

Shkruante për njerëzit.

Për fytyrat.

Për zërat.

Për duart e lodhura.

Për heshtjet e gjata
që ndonjëherë flisnin
më shumë se mijëra fjalë.

Shkruante
që koha të mos mund
të thoshte:

“Kjo nuk ka ndodhur.”

Pastaj kujtonte gjyshin.

Gjithnjë gjyshin.

Atë zërin e vjetër
pranë oxhakut,
kur nata mblidhej rreth shtëpisë
dhe flaka e zjarrit
ndriçonte vetëm pak
nga fytyra e tij.

Ai zë nuk fliste shumë.

Por çdo fjalë
kishte peshë.

Dhe një ditë
Bardhi e kuptoi:

disa fjalë nuk thuhen
për t’u dëgjuar.

Thuhen
për t’u trashëguar.

Sepse fjala e thënë
me ndërgjegje
nuk vdes.

Ajo mund të flejë
nën pluhurin e viteve,

mund të humbasë
mes zhurmës së kohës,

por një ditë
zgjohet.

Dhe kur zgjohet,
bëhet kujtesë.

Bëhet amanet.

Bëhet dëshmi.

Që atëherë
ai filloi të mbante shënime.

Jo vetëm për atë që ndodhte.

Por për atë që ndiente njeriu
kur ndodhte.

Sepse midis ngjarjes
dhe njeriut
ka një humnerë
që vetëm fjala e ndershme
mund ta kapërcejë.

Ai shkruante emra.

Mbante mend fytyra.

Ruante biseda.

Ruante edhe heshtjet.

Sepse e dinte
se një ditë
dikush do të pyeste:

Çfarë ndodhi me njeriun
në atë kohë?

Dhe përgjigjja
nuk mund të gjendej
vetëm në arkiva.

Duhej kërkuar
në shpirt.

O Kosovë,

ti nuk je vetëm tokë.

Nuk je vetëm kufi
në hartën e botës.

Nuk je vetëm emër
në librat e historisë.

Ti je një kujtim
që nuk pranoi të vdesë.

Je buka
që del nga ara
e lagur me djersën e brezave.

Je kënga
që nëna ia mëson birit
pa e ditur
se po i mëson edhe historinë.

Je guri
që ka dëgjuar hapa
dhe nuk i ka harruar.

Je rruga
që ka parë të ikurit
dhe ka pritur kthimin e tyre.

Je pragu
ku nënat kanë numëruar
netët.

Je fjala
që është thënë me zë të ulët
kur koha kërkonte heshtje.

Je zëri
që nuk u pajtua kurrë
me harresën.

Ke njohur dimra
që dukej sikur nuk do të mbaronin.

Ke parë qiellin
të rëndohej mbi shtëpitë.

Ke parë njerëzit
të largoheshin me dhimbjen
e fshehur në sy.

Ke humbur bij.

Ke mbajtur zi.

Ke qarë
pa zhurmë.

Por çuditërisht,

në thellësinë tënde
ka mbetur gjithnjë
një farë pranvere.

Sepse ti e ke ditur
atë sekret të vjetër të jetës:

çdo tokë që mbjell kujtesën
e gjen një ditë
rrugën e lirisë.

Nuk të mbajti vetëm forca.

Të mbajti kujtesa.

Të mbajti nëna
që nuk harroi.

Të mbajti plaku
që tregoi.

Të mbajti fëmija
që pyeti.

Të mbajti mësuesi
që hapi një libër.

Të mbajti bujku
që mbolli tokën
edhe kur e ardhmja
dukej e pasigurt.

Të mbajti njeriu
që nuk kishte tjetër armë
veç ndërgjegjes së tij.

Dhe ndoshta kjo është
forma më e heshtur
e qëndresës:

të vazhdosh të jetosh
pa lejuar që dhimbja
të ta vrasë shpirtin.

Prandaj, Kosovë,

mos e mat veten
vetëm me plagët.

Shiko edhe dritën
që ka dalë prej tyre.

Shiko fëmijën
që hap një libër.

Shiko dorën
që mbjell një farë.

Shiko të riun
që kërkon të ardhmen.

Shiko nënën
që këndon.

Shiko plakun
që ende tregon.

Aty je ti.

Jo vetëm në atë që ke humbur,

por në atë që
ke zgjedhur të mos humbasësh.

Dhe kur dielli ngrihet
mbi bjeshkët e tua,

kur mjegulla tërhiqet
nga shpatet,

kur një kambanë e largët
zgjon mëngjesin,

dhe një fëmijë
shfleton faqen e parë
të një libri,

diku në thellësi të tokës
zgjohet një zë.

Ndoshta është zëri i gjyshit.

Ndoshta i nënës.

Ndoshta i një brezi
që nuk arriti ta shohë
ditën e vet.

Por zëri thotë:

Mos harro.

Dhe fjala kalon
nga goja në gojë,

nga zemra në zemër,

nga brezi në brez,

derisa bëhet këngë.

Derisa bëhet kujtesë.

Derisa bëhet dritë.

Sepse një popull
nuk jeton vetëm
nga ajo që ka.

Jeton edhe nga ajo
që kujton.

Dhe një komb
nuk mbijeton vetëm
sepse i reziston kohës.

Mbijeton
sepse ruan brenda vetes
një arsye për të ardhur.

Një ëndërr.

Një të vërtetë.

Një liri
që ende nuk është shterur.

Prandaj kjo fjalë
nuk është vetëm poezi.

Është dëshmi.

Kjo dhimbje
nuk është vetëm vajtim.

Është kujtesë.

Kjo heshtje
nuk është dorëzim.

Është frymëmarrja e gjatë
e një shpirti
që ende kërkon të vërtetën.

Dhe Kosova,

sa herë që bie,

ngrihet përsëri
jo sepse nuk njeh dhimbjen,

por sepse ka mësuar
të mos i bindet asaj.

Ajo ecën.

Me plagët e veta.

Me kujtimet e veta.

Me të vdekurit e vet
në kujtesë.

Me të gjallët
në dritë.

Dhe për sa kohë
një fëmijë do të pyesë,

një nënë do të kujtojë,

një plak do të tregojë,

një dorë do të mbjellë,

një njeri do të kërkojë të vërtetën,

dhe një shpirt
do të kërkojë lirinë,

Kosova do të flasë.

Sepse toka që ka rrënjë të thella
nuk zhduket nga era.

Ajo përkulet.

Ajo dridhet.

Ajo plagoset.

Por pastaj,

ngadalë,

nga errësira e saj
nxjerr një degë të re.

Dhe mbi atë degë
lind një mëngjes.

Ky është amaneti i saj.

Ky është zëri i saj.

Kjo është dëshmia.

Dhe fjala,

kur lind nga e vërteta,

nuk vdes.

Ajo bëhet dritë.

Ajo bëhet kujtesë.

Ajo bëhet liri.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ÇEGRANI – SHPIRT I PAEPUR

Hyrje në ciklin poetik për vendlindjen

Çegran,
tokë e heshtur nën qiellin tim,
sa herë mbyll sytë larg teje,
ti më hap portat e kujtesës.

Nuk di nëse jam unë
që kthehem tek ti,
apo ti që vjen pas meje
nëpër udhët e mërgimit.

Në Zenicë,
në netët kur shpirti kërkonte një dritare,
unë shihja Çegranin.

Shihja rrugicat e ngushta,
arat e lodhura nga parmenda,
gjurmët e kuajve mbi dheun e lagur,
shtëpitë që mbaheshin pas tokës
siç mbahet njeriu pas shpresës.

Dhe shihja nënën.

Gjithmonë nënën.

Me duart e thata,
me rrudhat e mbledhura në ballë
si një hartë e fshehtë e vuajtjes,
thërrime buke në pëllëmbë
dhe një botë të tërë fëmijësh
përpara syve.

Ajo e ndante kafshatën
me një drejtësi që vetëm nënat e njohin.

Një copë për djalin,
një copë për vajzën,
një copë për të voglin…

Dhe për vete?

Asgjë.

Veç një pikë loti
që i mbetej në qepallë
dhe nuk binte.

Ndoshta sepse edhe loti
e kishte mësuar të duronte.

Njeriu i Çegranit
e di rrugën e Diellit.

E di kur lind mbi male,
e di kur përkulet mbi ara,
e di kur mbrëmja
i mbulon shtëpitë me një hije të gjatë.

E di se buka
nuk vjen vetëm nga qielli.

Buka vjen nga toka,
nga djersa,
nga duart e çara,
nga thundrat e kuajve
që hapnin plagë mbi dhe
që nesër të bëhej grurë.

Këtu toka
nuk ka qenë kurrë vetëm tokë.

Ka qenë nënë.

Ka qenë dëshmitare.

Ka mbajtur në gjirin e saj
farën dhe varrin,
djersën dhe lotin,
këngën dhe heshtjen.

Në të kanë rënë hapat
e brezave që nuk patën shumë,
por patën duar.

Dhe me ato duar
ndërtuan jetën.

Çegrani ka njohur varfërinë.

Por varfëria
nuk e mësoi të përkulej.

E mësoi të qëndronte.

Njerëzit e tij
luftonin për kafshatën e bukës
si të ishte një copë diell.

Në dimër,
drutë numëroheshin.

Në verë,
kokrrat e grurit.

Në vjeshtë,
shpresa.

Dhe në pranverë
njeriu përsëri dilte në arë.

Sepse toka nuk pyet
sa herë je rrëzuar.

Ajo kërkon farën.

Dhe njeriu e mbillte.

Me duar.

Me djersë.

Me besim.

Ndonjëherë
edhe me lot.

Pastaj erdhi koha
që rrugët e Çegranit
u zgjatën deri në mërgim.

Djemtë morën udhët.

Vajzat mbetën me mallin.

Nënat mbetën te dera.

Baballarët heshtën.

Dhe shtëpitë
filluan të dëgjojnë hapa
që nuk vinin.

Mërgimi është një tokë
që nuk të njeh.

Ti ecën mbi të,
por zemra nuk lëshon rrënjë.

Prandaj, sa herë njeriu largohet,
vendlindja rritet brenda tij.

Sa më larg Çegranit,
aq më afër bëhet Çegrani.

Sepse vendlindja
nuk matet me kilometra.

Matet me dhimbjen
që merr me vete.

Nëna Mahije…

Emri yt më vjen
si një kambanë e largët
nga oborri i fëmijërisë.

Ti nuk ishe vetëm nënë.

Ishe shtëpia.

Ishe pragu.

Ishe buka mbi sofrën e varfër.

Ishe dora që bekonte
kur unë nisesha.

Dhe kur më pe
pas asaj kohe të rëndë,
sytë e tu folën
para se goja të mund të pyeste.

Nuk më pyete:

“Çfarë të kanë bërë?”

Nëna e di.

Nëna e lexon dhimbjen
në fytyrën e fëmijës
edhe kur fëmija hesht.

Ti u ktheve në Çegran
me një plagë që nuk shihej.

Dhe e mbajte brenda vetes
deri në fund.

Ka dhimbje
që nuk bërtasin.

Ka dhimbje
që bëhen heshtje.

Dhe ka nëna
që vdesin pak nga pak
duke e mbajtur dhimbjen
që fëmijët të mund të jetojnë.

Dhe ishte Qamja.

Gruaja që u bë
një ushtri e tërë.

Kur koha mendoi
se shtëpia do të shembej,
ajo u bë mur.

Kur mungoi krahu i burrit,
ajo u bë krah.

Kur erdhi frika,
ajo u bë guxim.

Kur u afrua uria,
ajo kërkoi bukën.

Kur erdhi vetmia,
ajo ndezi zjarrin.

Ajo nuk kishte shpata.

Kishte duar.

Nuk kishte ushtri.

Kishte zemër.

Dhe me ato duar
mbajti shtëpinë.

Me atë zemër
mbajti familjen.

Ndoshta kjo është
forma më e heshtur e heroizmit:

të zgjohesh çdo mëngjes
kur jeta të ka lodhur,
të ndezësh zjarrin,
të ndash bukën
dhe t’u thuash fëmijëve:

“Do të bëhet mirë.”

Edhe kur vetë
nuk e di nëse do të bëhet.

Çegran…

Sa shumë heshtje
ka në emrin tënd.

Heshtje të njerëzve
që punuan dhe nuk u përmendën.

Heshtje të nënave
që pritën.

Heshtje të burrave
që u nisën larg.

Heshtje të fëmijëve
që u rritën para kohe.

Por nën atë heshtje
ka një zë.

Një zë që nuk vdes.

Është zëri i tokës.

Është zëri i kujtesës.

Është zëri i atij njeriu
që pyet:

Pse duhet të vuajë njeriu
për të fituar të drejtën
për të jetuar?

Pse duhet të largohet
për të kuptuar vlerën e shtëpisë?

Pse duhet të humbasë
që të mësojë të kujtojë?

Dhe toka nuk përgjigjet.

Ajo vetëm mbin.

Çdo pranverë.

Si një e vërtetë
që nuk pranon të vdesë.

Kam parë shumë rrugë,
por rruga e Çegranit
më ka mbetur në shpirt.

Kam parë qytete
me drita të mëdha,
por drita e një kandili
në shtëpinë e nënës
më është dukur më e madhe.

Kam parë detra,
por askund
nuk kam parë një det
më të thellë se kujtesa.

Sepse njeriu
mund ta kalojë kufirin.

Mund ta ndërrojë gjuhën e rrugës.

Mund të jetojë larg.

Por nuk mund të largohet
nga fëmijëria e vet.

Ajo ecën me të.

Si një hije.

Si një këngë.

Si një lutje.

Si Çegrani.

Dhe unë e di:

Fati nuk është gjithmonë
ajo që na jep jeta.

Ndonjëherë
fati është ajo që bëjmë
me atë që na dha jeta.

Prandaj njeriu i Çegranit
nuk është vetëm njeriu i vuajtjes.

Është njeriu i qëndresës.

Njeriu që bie
dhe ngrihet.

Njeriu që humb
dhe kërkon.

Njeriu që largohet
dhe kthehet.

Njeriu që ka njohur errësirën
por nuk e ka harruar Diellin.

Në këtë tokë
kam mësuar se liria
nuk është fjalë.

Është frymë.

Është bukë pa frikë.

Është fëmija që fle
pa dëgjuar shqetësimin e prindit.

Është ara që mbillet
pa pyetur qielli
nëse nesër do të ketë stuhi.

Është e drejta
për ta dashur vendin tënd
pa pasur nevojë të kërkosh falje.

Dhe ndoshta liria
është pikërisht kjo:

të mundesh të thuash të vërtetën
dhe të mos kesh frikë
nga jehona e saj.

Prandaj, Çegran,

mos më kërko të të harroj.

Unë nuk mundem.

Sepse ti je në duart e mia.

Je në rrudhat e nënës.

Je në bukën e ndarë në sofrën e varfër.

Je në aromën e tokës së lëruar.

Je në gjurmët e kuajve
mbi arat e vjetra.

Je në këngën e burrave
që u nisën larg.

Je në lotin e grave
që mbetën duke pritur.

Je në fëmijët
që sot kërkojnë një të ardhme
më të mirë se e djeshmja.

Je në mua.

Dhe përderisa unë kujtoj,
ti je gjallë.

Një ditë
do të kthehem përsëri.

Ndoshta me flokë të thinjur.

Ndoshta me më shumë heshtje
se fjalë.

Do të zbres ngadalë
në rrugën e vjetër.

Do të prek tokën.

Dhe do të dëgjoj.

Ndoshta toka
do të më njohë.

Ndoshta do të më thotë:

“Ku ishe?”

Dhe unë do t’i përgjigjem:

“Larg trupërisht.

Por kurrë larg teje.”

Sepse njeriu
mund të largohet nga vendlindja,

por vendlindja
nuk largohet kurrë nga njeriu.

Ajo bëhet kujtesë.

Bëhet plagë.

Bëhet këngë.

Bëhet dritë.

Bëhet rrugë.

Dhe në fund të rrugës,

kur stuhitë e kohës
të kenë kaluar mbi ne,

kur uraganet e historisë
të kenë pushuar,

kur fëmijët tanë
të kërkojnë të dinë
nga kemi ardhur,

ne do t’u themi:

Këtu është Çegrani.

Këtu është toka jonë.

Këtu kanë mbijetuar të parët tanë.

Këtu është buka që u fitua me djersë.

Këtu është loti që nuk ra.

Këtu është kujtesa që nuk u shua.

Dhe nëse një ditë
do të na pyesin:

“Çfarë ju mbajti gjallë?”

do të themi:

Toka.

Nëna.

Kujtesa.

Qëndresa.

Shpresa.

Dhe mbi të gjitha,

shpirti i paepur i Çegranit.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NË QELINË E BURGUT KUJTOJA NËNËN

(Kushtuar Nënës Mahije)

Gjersa rrija i heshtur,
lidhur në pranga në qelinë e ftohtë të burgut,
kujtoja Nënën.

Në terrin e mureve të lagështa
më dilte fytyra e saj e zbehtë,
me rrudha mbi ballë
si brazda të një toke të djegur nga hallet,
dhe sytë e përlotur
që bartnin dhimbjen e një bote të tërë.

Shikoja lotin e saj
të përzier me ngjyrat e qiellit të mugët,
tek rrokullisej ngadalë
si dallgë e humbur deti nëpër brigje vetmie.

 

Dhe sa më shumë e kujtoja,
aq më tepër zemra më bëhej plagë.
Në sytë e mi mbetej portreti i saj —
një ikonë e gjallë malli,
një pikturë shpirti
që nuk e tret as koha,
as hekuri i prangave,
as nata e gjatë e burgut.

O Nënë…
A e dëgjon zërin tim
nëpër këto korridore të akullta?

Kur pagjumësia më rëndon mbi qepalla
dhe nata më bëhet më e zezë se ferri,
unë shoh fytyrën tënde si në ëndërr
dhe të thërras i zgjuar,
të thërras në heshtje,
si fëmija që humbet rrugën në stuhi.

Pse ditët pa ty
më duken sa një jetë e tërë?
Pse javët rrjedhin si vite
e muajt si shekuj të ngrirë?

Mos vallë malli për Ty,
o Nënë,
e ka kthyer kohën në dhimbje?

Më mungon fjala jote e ëmbël,
ajo fjalë që ma qetësonte shpirtin
si era e pranverës mbi fushat e lodhura.

Më mungon shikimi yt,
i thellë si deti,
ku gjithnjë gjeja prehimin tim.

Edhe tani,
kur përballem me mizoritë e skëterrës së burgut,
me kujtimin tënd ngrohem.

Ti që më rrite me vuajtje e kafshatë të kursyer,
me duar të çara nga puna
dhe me zemër të madhe sa qielli —
ti ishe malli im më i shenjtë
dhe mbetesh krenaria ime e përjetshme.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

FËMIJNËT E MI DHE VITE TË PADUKSHME

 

Shpresa dhe Letka – fëmijëria e rrëmbyer

Shpresa dhe Letka nuk patën një fëmijëri të zakonshme.

Ato u rritën para kohe.

Në vend të lodrave, mbajtën brengat.

Në vend të ëndrrave, mbajtën përgjegjësitë.

Por nuk u ankuan.

Ato e kuptuan se familja duhej të mbahej në këmbë.

Dhe u bënë pjesë e asaj lufte të heshtur për mbijetesë.

Sot, kur i shoh, e kuptoj se jeta nuk i theu.

I kaliti.

 

Djali që u bë burrë para kohe

Më dhemb ende ta kujtoj.

Një fëmijë që sapo kishte mbaruar shkollën tetëvjeçare mori rrugën e mërgimit.

Rijeka nuk ishte ëndrra e tij.

Ishte detyrimi i jetës.

Ai nuk shkoi të kërkonte pasuri.

Shkoi të ndihmonte familjen.

Shkoi që në shtëpi të mos mungonte buka.

Në atë ditë, një fëmijëri përfundoi.

Dhe filloi barra e një burri.

 

Shkupi – qyteti i heshtjes dhe i përbuzjes

Shkupi ishte njëkohësisht vendi i jetës dhe vendi i dhimbjes.

Nëpër trotuaret e tij ecnin fëmijët e mi.

Kokëulur.

Jo nga turpi.

Por nga pesha e paragjykimeve.

Fjalët e padrejta janë plagë që nuk shihen.

Por ato mbeten gjatë në shpirt.

Megjithatë, edhe ato plagë u shndërruan në forcë.

 

Zenica – burgu ku koha u ndal

Në Zenicë humba ndjesinë e kohës.

Dita bëhej muaj.

Muaji bëhej vit.

Viti bëhej një jetë e tërë.

Por mendimet e mia nuk i burgosi askush.

Ato fluturonin çdo ditë drejt familjes.

Në qelinë time jetonin fytyrat e tyre.

Dhe aty mësoja çdo ditë të duroja.

 

A qan burri?

Po.

Burri qan.

Qan kur sheh të vuajnë fëmijët.

Qan kur lotët e nënës së tij i shndërrohen në heshtje.

Qan kur gruaja e tij lufton e vetme.

Qan kur nuk mund të përqafojë familjen.

Loti i burrit nuk është dobësi.

Është dashuri.

Është ndërgjegje.

Është dinjitet.

 

Dita e bardhë

Qamja kishte të drejtë.

Dita e bardhë erdhi.

Jo si mrekulli.

Por si fryt i durimit.

Si fryt i sakrificës.

Si fryt i dashurisë.

Shpresa dhe Letka buzëqeshin sot.

Dhe çdo buzëqeshje e tyre është një fitore mbi padrejtësinë.

 

 

 

Cikli: MALLI I VENITUR

(nga përvoja e burgut – një udhëtim nëpër heshtje)

I. QELIA (Mbyllja e Dritës)

Gjersa rrija vetmitar
në qelinë e Zenicës,
një dritë e hollë varej në tavan—
si një shpirt i gozhduar në harresë.

Muret nuk flisnin.
Heshtja kishte zë.
Dhe ajo më thërriste me emrin tim
që po venitej.

 

II. DRITA E LODHUR (Frymëmarrja e Shpresës)

Frymëmarrja më gufonte në deje
si një shpresë e rraskapitur.

Ajo dridhej si flakë e fundit
në një botë pa mëngjes.

Drita nuk ndriçonte—
ajo vetëm dëshmonte
se errësira kishte fituar kohë.

 

III. MUNGESA E QIELLIT (Ndërprerja e Universit)

Qielli nuk vinte më.
As yjet.
As lindja e diellit.

Koha ishte thyer në mes
si një pasqyrë e rënë.

Dhe unë mbeta
në një copëz nate
që nuk mbaronte.

 

IV. VARGU I HUMBUR (Identiteti i Shkrirë)

Unë—
një varg i mbetur në një ditar tjetër,
një letër e zverdhur
që s’e lexon më askush.

Emri im u tret
si bojë në ujë,
dhe kujtesa
u bë një vend pa adresë.

 

V. NATË E RRJEDHSHME (Koha që Pikon)

Nata rridhte e zezë
nëpër plasaritje,
si një plagë që nuk mbyllet.

Dëshirat lindnin në tavan
dhe vdisnin pa zë—
si zogj që nuk gjejnë qiell.

 

VI. SHPIRTI NË STREHË (Vetmia e Thellë)

Shpirti kërkonte strehë
nën hijet e veta.

Era vinte nga jashtë
si një kujtim i largët,
që nuk më përkiste më.

Unë isha brenda vetes
si në një burg tjetër.

 

VII. PRAGU I SHPËTIMIT (Paradoksi i Dritës)

Jam udhëtar i etur
në një botë të mbyllur,
ku fundi i dritës
është fillimi i shpëtimit.

Dhe ndoshta—
ajo që quajmë humbje
është vetëm një derë
që hapet nga brenda.

 

VIII. VJESHTA E BRENDSHME (Rënia e Njeriut)

Vjeshta ra brenda meje
pa zhurmë.

U bëra trung i vjetër,
i zhveshur prej lirie,
që pret diellin—
dhe mëson të jetojë pa të.

 

IX. MURET E PADUKSHME (Skëterra e Heshtur)

Mbi shpirtin tim u ngritën mure
që nuk shihen,
por nuk thyhen.

Drita nuk hynte.
Errësira nuk dilte.
Dhe unë mbeta mes tyre—
dëshmitar i vetvetes.

 

X. COPËZA E MALIT (Kujtesa si Shpëtim)

Në kujtesë mbajta një copë mali,
një frymë të ftohtë lirie.

Ajo ishte e vetmja dritare
që nuk mund ta mbyllnin.

Sepse kujtesa
është forma më e fundit e lirisë.

 

XI. HESHTJA E FUNDIT (Shpresa që Nuk Flet)

Shikimi tretet
te ajo vrimë e vogël në tavan,
ku shpresa nuk flet më.

Ajo nuk këndon pranverën.
Nuk thërret më emra.

Vetëm rri—
si një dritë që nuk fiket,
por as nuk ndriçon më.

 

 

 

 

Përtej errësirës

I mbyllur në qeli, në heshtjen e gurit,
ku nata kishte mbërthyer sytë e mi,
një poç i drobitur mbi tavan
dridhej si shpirt i lodhur,
një rreze e vetme,
që luftonte me terrin e pafund,
sikur edhe ajo
ta dinte se shpresat kaq lehtë shuhen.

Lart në mur, një dritare e vogël,
e mbërthyer me çufra hekuri –
ajo ishte qielli im i mbyllur,
një copë horizont i burgosur,
ku as fryma s’guxonte të hynte.

Betoni i ftohtë më mbështillte,
akulli i vetmisë më kafshonte,
ëndrrat kishin marrë udhë me erën,
shpresat qenë tretur
në rrugë pa kthim.

Në dejtë e mi digjte prushi i mallit,
ndërsa pyesja veten me qetësi:
“Pse rënkon kështu, shpirt i lodhur?
Çfarë të mungon, veç lirisë?”

Qaja për fëmijët e mi,
për sytë e tyre që kërkonin kthimin tim,
për këmbët e tyre zbathur
nëpër trotuaret e Shkupit,
për shpresën e tyre të pastër
që unë do të vija nesër,
ndërsa vitet më shuanin
pas hekurave të padukshëm.

Ah, ky mall që më digjte si flakë,
ky mall që nuk shuhej kurrë!
Në errësirën e burgut,
ku drita e njeriut venitet,
më mbeti vetëm një ëndërr –
ajo dritë e dridhur në tavan,
që i ngjante shpirtit tim.

Dhe një ditë…
poçi i vogël u bë diell,
dritarja e hekurt u kthye në horizont,
era solli përsëri zërat e fëmijëve.
Në sytë e tyre u rilinda,
në përqafimin e tyre gjeta lirinë.

Përtej heshtjes,
përtej errësirës,
shpirti nuk shuhet –
ai ngrihet përsëri
si kënga e një dite të re.

 

 

 

 

(Elegji për babain trim)

Në Zabllaçen e Shumadisë,
natën kur heshti fjala,
në roje ndenji një djalë i ri,
me armën dhe me zemrën vala.

Tradhti i sollën në dorë,
fishekë pa zë, pa zjarr,
por zemra s’i njihte dorë,
kur ndershmëria bën varr.

Refreni
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Tek, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.

Majori Pavle nën hije,
kurth të fshehtë ndërtoi,
por trimi s’bie për hije,
kur nderin e mban me zjarr në gojë.

Shokët të dhanë fishekë,
por ti kishe më shumë – besën,
e në atë natë të frikshme e qek,
veprën që përjetëson heshtjen.

Refreni (përsëritet)
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Tek, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.

Tani që ti nuk je më këtu,
por je në qiell a në mal,
unë të ndjej në çdo krismë, në stuhi,
kur e drejta kërkon një fjalë.

Në gjakun që s’u shit kurrë,
në burrat që s’u përkulën dot,
ti je zëri që vjen në murmurë,
si një këngë që s’vdes asnjëherë në mot.

Refreni (i fundit)
O Tek, o baba, roje në erë,
me plumbin e drejtësisë në gji,
e vrave pabesinë pa mëshirë,
për ta lënë të lirë një brez të ri.
O Teki, o shpirt që nuk u shua,
në çdo krismë të vërtetës je ti,
në çdo zemër që nuk druhet nga rruga,
je ti, baba – dhe do jesh përjetësi.

 

 

 

 

 

 

 

 

NETËT  PA HËNË

1.
Teksa boshatisja gotat,
plot me natë e vetmi,
pashë se vdekja
e dehja qenë një – të lindura bashkë.
Në ato çaste, veç një varg për të kënduar,
s’dëshirova tjetër
veç të vdisja i ri.

Mendova për të gjithë ata që ëndërrojnë,
të përlotur e tretur botëve pa emër.
Ngrohtësinë e bashkimit ata kërkojnë
– nata… dhe varret e shokëve të vdekur.

I dehur, humba këmishën, orën, këpucët,
në qytetin e panjohur
si udhëtar pa cak.
Fëmijë dhe qen të rrugës më ndaluan,
skaj zabeli, në rrugë, i qetë fjeta e ëndërrova.

Yjet xixëllonin në qiellin pa mëshirë,
pastaj disa pika shiu
ranë në sytë e mi.
Të ngrohta, më bënë të qaja.

2.
Këndoja, si dru i mpirë
mbi dheun e pikëllimit.
Në atë natë, rrugëve,
kur në gotë desha të gjej
barin që shëron e fal harresë –
ose një gjumë të qetë.
Por kuptova: shpëtim
nuk ka as në varr, as në fund.

Gotë pas gote i zbrazja –
lehtë, siç soset marrezia,
siç shuhen iluzionet e mia të marra.
Mandej u shkriva rrugëve
si qen i braktisur,
vetëm ca çaste të hidhura
mbetën të varrosura.

Kjo natë më fal një lloj kënaqësie
teksa shoh veten të ndotur,
të ndarë nga ata që turpërohen
nga vetë prania ime,
që kanë shpirtin dhe ndërgjegjen
të zhytura në baltë.

Po të dija të piqesha në jetë
si fruti që bie, kur nuk ka më çfarë të japë,
– atëherë do të ishte
si të shijoja jetën për herë të dytë.

3.
Ruaj disa fjalë që më shërojnë si bar.
U nisa në errësirë që veç vetes të vuaja,
si poetin që e vyshk veç dhimbja e huaj.

Thashë me vete: “I lumtur jam –
edhe ferrin në jetë e kam parë.”
Zjarret e fikura më falën flakë të reja,
asnjëherë s’u shuan kur desha t’i shuaj.
Besova se ishin shuar –
por hiri i tyre më dogji sërish.

4.
Dhe kështu, i ri dhe i thyer,
ëndërroj të vdes.
Me një këngë të çmendura shkoi rinia.
E tjetri, si unë,
mos ndoshta do të ndjekë gjurmët e mia?

S’mundem më të këndoj – as të hesht nuk di.
Si gjethe në vjeshtën e shëmtuar po bëhem,
dhe lodhja më shtyn
ta ndjek përsëri këngën e harruar.

Për vete flas, për lot, për endje, kujtime…
dhe s’jam i humbur veç unë,
por edhe ata të meridianëve,
që struken në këngën time.

5.
Vargu i tij do të ulërijë,
për ta madhëruar,
më vonë, i çmendur si Van Goghu,
do të presë
I humbur, pa shpresë,
do të kërkojë pak etje…
Kështu do të vdesë –
të nesërmen do të harrohet.
Për ne nuk do të ketë më lot për të falur,
se koha shkel mbi lule,
pa ndalur kurrë në këtë jetë rrëmujash e rrëmeti…

6.
Këngën e tij, vala ia thotë valës tjetër
Pastaj vjen një ditë,
plot diell.
Qyteti zgjohet –
m,e agime të bardha

S’do të shohë më netët e zeza,
as hënën  e pehnitur,
as këngët  e haruara që i kanë  bartur kohët e liga.

 

 

 

Kujtimi i fëmijëve të mi

( Për  babain e rrëmbyer  )

Po,
e vështirë është jeta pa baba –
e rëndë, e pakapshme,
si një erë që të përplas pa mëshirë.

Ata ishin ende fëmijë –
me çanta të vogla shpine,
dhe ëndrra që sapo nisnin
të marrin formë
në horizontin e paqartë të së ardhmes.

Por papritur,
hapat e tyre nisën të ndjekin hijet,
jo dritën.
Sytë u endeshin trotuareve të ftohtë të qytetit
me pallate shumëkatëshe,
ku çdo dritare u dukej
si një sy që i shikonte me keqardhje.

E rrëmbyen…
e nxorën prej gjiut të ngrohtë të shtëpisë
dhe e hodhën në një drejtim pa emër –
larg… shumë larg…
Sikur e përpiu nata.
Sikur u bë një yll që u shua para kohe.

Që nga ajo ditë,
fëmijët mbetën të humbur.
Të pakrah.
Të pambrojtur.
Jo vetëm sepse mungonte zëri i tij,
por sepse ai ishte mburoja e tyre,
kështjella e sigurisë
në një botë shpesh armiqësore ndaj të vegjëlve.

Ai ishte heroi i heshtur –
që nuk fliste shumë,
por me një shikim, me një përqafim,
u jepte gjithë botën.

Tani,
dhimbja e mallit i ndjek
si një dritë e peshëshme,
si një shpresë që lëviz nën lëkurë,
por që nuk ndizet kurrë.

Ata ende enden rrugëve
me një shpresë të vogël
e të pashpresë –
se ndoshta një ditë,
nga ndonjë qoshe e botës,
do ta dëgjojnë zërin e tij,
do ta shohin sërish figurën e njohur
që i priste me duar hapur.

Por jo.
Ai është tani kujtim.
Një fotografi që nuk flet,
një aromë që vjen vetëm në ëndërr.

Dhe me të,
u shuan buzëqeshjet e tyre të pafajshme,
hareja që mbush fëmijërinë,
gëzimi që mbeti vetëm
si një tingull i largët në kujtesë.

Po,
e vështirë është jeta pa baba –
shumë më e vështirë sesa ç’e dinim
kur ishim fëmijë,
e mendonim se bota kishte gjithmonë
një dorë që na priste
në fund të çdo rënieje.

Nuk mbaj mend ditën kur ai iku –
jo se s’e ndjeva,
por sepse çdo ditë më pas
është bërë kujtim i zymtë,
që më gërryen kujtesën.

Dikush – një forcë e errët,
e pamëshirshme –
na e rrëmbeu babain.
E morën dhe e tretën
përtej atyre nëntë malesh e gryka,
përtej fushave që sot më duken të huaja,
përtej çdo gjuhe
që mund ta thërrasë.

Oh, baba, ku je?
Kthehu baba!

Mbeti vetëm mungesa jote –
si një mur i madh në shpirtin tim,
dhe një mall që s’rresht së më shkunduri.
Një valë e ngrohtë,
që të përplas pastaj
në brigjet e ftohta të realitetit:
nuk je më.

Na mësoje të ecnim drejt
edhe kur rruga ishte gurë.
Tani,
e gjithë bota më duket pak më e ftohtë,
si një shtëpi pa çati.

Unë jam rritur,
por në shpirt
kam mbetur ai fëmijë
që kërkon zërin e babait,
për ta dëgjuar edhe vetëm një herë të vetme.

Oh,
sa shumë do të jepja për ta përqafuar edhe një herë…
për ta ndjerë erën e tij,
për ta parë në derë,
duke buzëqeshur,
si dikur –
si heroi ynë i heshtur.

I kujtoj ato çaste,
kur sytë tanë vraponin
trotuareve të qytetit që na dukej sterrë.
Ishin ende fëmijë,
por nxitonim pas një njeriu
që në hije ngjante me të –
fytyra që mund të na thoshte:

“Ku jeni, fëmijët e mi?
U lodha e kam qarë për ju edhe në qeli burgu,
por ja – tani jam kthyer dhe ju përqafoj.
Ju dua shuuummë…”

Mungesa e tij më mësoi të rritem ndryshe.
Jeta na mësoi të bëhemi të fortë si guri –
jo për t’u dukur të tillë,
por për të mbijetuar
përballë padrejtësive dhe hijeve të regjimit.

Na mësoi ta ndjejmë dhimbjen dhe ta kthejmë në urtësi.
Të kërkojmë dritën e dijes dhe drejtësinë,
jo hakmarrjen.
Të flasim butë,
sepse dimë sa vlen një fjalë që mungon.
Të duam thellë,
sepse dimë ç’do të thotë
të mos kesh më kë të duash.

 

 

 

 

 

 

POEMA 

Zëri që zgjohet

Para se fjala të bëhej varg,
ishte një heshtje që më thërriste.
Në atë heshtje linda unë—
jo si trup, por si kujtesë.

Një zë më foli nga thellësia e tokës:
“Mos harro…
se je bërë nga dheu që flet,
nga dhimbja që nuk shuhet,
nga drita që kërkon të lindë.”

Dhe unë nisa të eci—
pa e ditur ku fillon rruga,
pa e ditur ku mbaron njeriu.

 

 Mali që flet (Motivi i Tokës)

Malet nuk janë vetëm gurë—
ato janë shpirtra të ngrirë në kohë.

Aty, në gjirin e tyre të ftohtë,
unë dëgjova historinë e parë:
një britmë që u kthye në erë,
një emër që mbeti pa varr.

“Ti je biri ynë,” më thanë malet,
“mbaj mbi supe kujtesën tonë.”

Dhe unë e ndjeva peshën—
jo si barrë,
por si thirrje.

Në çdo hap timin
guri kërciste si një fjalë e pathënë,
dhe toka më njihte më shumë
se unë veten.

Në këta rreshta të shpirtit tim,
ku vargu merr frymë mes dhimbjes dhe ëndrrës,
unë kërkoj të rrëfej jo vetëm veten,
por origjinën time si shqiptar—
të lindur në tokën mes malesh,
pranë pllajave të gjata që heshtin si kujtesa.

Aty ku era flet me gjuhën e gurit,
dhe koha lë gjurmë në shpirtin e njeriut,
unë ndërtoj me fjalë një botë të padukshme,
ku jeta dhe miti njerëzor bashkohen
në një tablo të thellë e të përjetshme—
tabloja e vetmitarit shqiptar.

I gërshetuar me brengat e fatit,
me hallet që nuk njohin kufij,
unë mbaj mbi supe peshën e njeriut,
si një kujtesë që nuk shuhet.

Dhe me bindjen se jam lindur
me fatin e tyre—të të gjithëve,
ec pa ndalur në udhën time,
atje ku lind dhe perëndon Dielli,
duke kërkuar kuptimin e jetës
në dritë dhe në hije.

 

Rruga pa fund (Motivi i Udhëtimit)

Rruga nuk më pyeti kurrë
nëse isha gati.

Ajo më mori me vete—
si një fat i shkruar në heshtje.

Ecja…
mes lindjes dhe perëndimit të diellit,
duke kërkuar jo një vend,
por një kuptim.

Takova hijet e njerëzve të lodhur,
që më shikonin pa sy,
dhe më flisnin pa zë:

“Mos u ndal…
se ndalesa është harresë.”

Dhe unë vazhdova—
me këmbë të lodhura,
por me shpirt që digjej.

Hijet e kohës (Motivi i Historisë)

Koha nuk kalon—
ajo mbetet në ne.

Në netët e gjata,
hijet më rrethonin si dëshmi:
fytyra pa emra,
kujtime pa varre.

Një plak më foli në ëndërr:
“Ne nuk vdiqëm—
ne u harruam.”

Dhe ajo fjalë
më rëndoi më shumë se dhimbja.

Unë fillova të mbledh hijet,
si copëza të shpirtit të humbur,
dhe t’i kthej në varg—
që të mos vdisnin për herë të dytë.

 Vetmitari (Motivi i Njeriut)

Në mes të botës,
unë mbeta vetëm.

Jo sepse s’kishte njerëz,
por sepse pak kishte shpirt.

Vetmia ime nuk ishte boshllëk—
ishte një mbushje e thellë,
një zë që fliste me veten
deri në dhimbje.

“Çfarë je ti?” më pyeti hija ime.

Dhe unë nuk dita të përgjigjem—
sepse isha shumë gjëra:
një kujtim,
një rrugë,
një plagë që kërkon dritë.

Dielli i dyfishtë (Motivi i Dritës dhe Errësirës)

Dielli lind çdo ditë—
por jo çdo shpirt ndriçohet.

Unë e pashë dritën
dhe u verbova për një çast,
sepse kisha jetuar gjatë në hije.

Por errësira nuk më la—
ajo më ndiqte si një e vërtetë.

Atëherë kuptova:
njeriu është mes dy diellëve—
një që ndriçon botën,
dhe një që digjet brenda tij.

Dhe lufta ime
ishte të mos shuaja asnjërin.

 

 Kthimi (Motivi i Kujtesës)

Pas shumë rrugësh,
u ktheva aty ku kisha nisur.

Por asgjë nuk ishte e njëjtë—
sepse unë nuk isha më ai.

Malet më panë në heshtje,
si një bir që kthehet i ndryshuar.

“Çfarë solle me vete?” më pyetën.

Dhe unë u përgjigja:
“Plagë…
por edhe dritë.”

Sepse çdo udhëtim i vërtetë
nuk të kthen mbrapa—
të kthen më thellë.

 

 Zëri që mbetet

Kur fjala të shuhet,
dhe trupi të bëhet dhe,
çfarë mbetet?

Ndoshta një varg…
ndoshta një kujtim…
ndoshta një zë që dikush do ta dëgjojë.

Unë nuk kërkoj përjetësi—
por të mos harrohem në heshtje.

Sepse kam ecur
mes hijes dhe dritës,
mes lindjes dhe perëndimit të diellit,
dhe kam qenë dëshmitar
i një udhëtimi që s’ka fund.

 

 

 

UDHËTARI I FJETUR

Boshatisja gotat plot me natë e vetmi –
në to u putha me vdekjen
Dehja dhe mbarimi qenë një.
Në ato çaste, veç një varg doja,
veç një këngë,
dhe të vdisja i ri.

Mendova për ata që ëndërrojnë,
të përlotur,
të tretur nëpër botë si hijet.
Ngrohtësinë e bashkimit e kërkonin,
por nata u kishte mbetur shtrat,
e varret – fjalimi i fundit
i shokëve të rënë.

I humbur, pa emër, pa orë, pa këpucë,
bredha në qytetin e panjohur,
i dehur si një hije pa adresë.
Fëmijë dhe qen rrugësh më ndeshën.
Skaj zabeli, në rrugë,
fjeta i qetë
nën dritën e zverdhur të yjeve.
Dhe kur shiu më ra mbi sy,
nisa të qaja i ngrohtë
si fëmijë pa nënë.

Këndoja, i mpirë si druri i ftohtë,
mbi rrugën që e dija humbëtirë.
Kërkoja në gotë
barin që fal harresë,
ose një gjumë pa kthim.
Por shpëtimi s’kishte emër –
as varri s’më mbronte.

Gotë pas gote derdhej,
si marria ime që soset,
si koti që më shtyn drejt një fati të marrë.
E u shkriva rrugëve si zagar i plagosur.
Vetëm pak çaste hidhërimi
mbeten – të varrosura në heshtje.

Nata më jep një kënaqësi të shëmtuar –
kur shoh veten të ndotur,
larg atyre që fytyrën e skuqin
nga prania ime.
Shpirti i tyre u zhyt në baltë,
e as drita s’u kujtoi më
se ishin njerëz.

Sikur të piqesha si fryti
që bie, kur s’ka më ç’të japë,
do ta kisha shijuar jetën
si një kthim të butë –
por u dogja pa u pjekur.

Ruaj pak fjalë
që më shërojnë si bar i rrallë,
dhe ika në terr
që vetëm vuajtja të më njohë.

Poeti vyshket nga dhimbja që nuk është e tij,
e unë u nisa atje
ku më priste nderi – dhe litari.

Koka ime e marrë nuk e besoi
se muri s’thyhet me kokë.
E tani, i zi, i braktisur, pa shok,
një ditë do ta var veten
në vargje që kënduan dashuri.

Këndova derisa u tretën udhët,
derisa terri më mori,
dhe e kuptova: ferri është këtu –
e unë e kam jetuar me sy hapur.

Flaka që desha ta shuaj,
u bë hi që më dogji më thellë.
Nuk ka shuarje për atë që digjet
nga brenda vetes.

I ri dhe i thyer,
ëndërroj vdekjen
si shpëtim nga brezat
që do të pështyjnë mbi emrin tim.

Rinia u shua në këngë të çmendura,
në bredhje që s’kishin kthim.
E kush do të më ndjekë gjurmët?
Cili tjetër do ta zgjedhë këtë rrugë?

S’mund të hesht –
e këndimi më helmon.
Si gjethe në vjeshtë,
jam bërë hije e vetes.
E përsëri më shtyn ajo këngë,
ajo vuajtje, ajo nevojë
për të nxjerrë nga brenda
atë që më vret.

Nuk më la asgjë kjo jetë
veç helm që u rrit
në këngën time –
e unë, i vetmi dëshmitar i vetes.

Sepse pafajësia është krahë,
dhe ndërgjegjja e pastër është flakë
që nuk shuhet kurrë.
Përtej hekurave,
përtej heshtjes –
më priste liria.

Vijon