Guri i gjallë, skicë letrare nga Nafi  Çegrani

Shkruan: Nafi  Çegrani

Guri i gjallë

• Skicë letrare me reflektime eseistike dhe filozofike

Në një fshat të humbur në Luginën e Pollogut, atje ku gjendet pllajat e ledinave të gjata, rrëzë Malit të Thatë,  buzë Vardarit dhe brigjeve që flasin me erën, qëndronte një gur i çuditshëm. S’ishte më i madh se një trung lisi të prerë, por prania e tij më rëndonte mbi mendje, sikur mbante një të vërtetë më të madhe sesa vetë mali që e rrethonte. Banorët e fshatit e quanin “Guri i gjallë”, dhe askush s’e dinte saktësisht përse. Disa thoshin se nëse uleshe pranë tij natën, dëgjoje si rënkonte në gjumë, të tjerë betoheshin se kishin parë si lëkundej paksa kur qielli vetëtinte. Por ajo që e bënte gurin të “gjallë” nuk ishte ndonjë magji e zakonshme. Ishte kujtesa dhe malli i një Nane të vuajtur për të birin që regjimi i kophës ia mbanin brenda mureve të një kazamate të egër  diku shumë larg.

Thuhej se ai Gur ruante kujtimet e atyre që ishin ulur pranë tij, sikur përthithte mendimet e njeriut dhe i mbante brenda trupit të vet të ftohtë. Ndoshta për këtë arsye të gjithë ndiheshin të lehtësuar pas një qëndrimi të shkurtër aty, pranë varrit që e kishte mbuluar një barë lini. Aty çdo gjë dukej , sikur të ishin dhimbjet e tyre, ato dhimbjet që fshiheshin diku tjetër. Ndoshta për këtë arsye askush s’mund ta çonte dot në asnjë vend tjetër. Edhe traktorët më të fuqishëm dështonin ta lëviznin. Si një njeri që kishte gjetur vendin e vet të fundit. Gur varri, rreth e rrotull me barishte ledinash.

Këtu edhe jeta duket në formën më të ngurtë për njeriun i cili qëndronte si një statujë pranë varrit. Dhe pikërisht aty qëndron  edhe kujtimet dhe përmallimi i tij. Madje anash dukej, sikur gurët të jenë memoria e heshtur e botës. Ata s’flasin, por dinë. S’ecin, por kanë parë më shumë se ne. Dhe ndoshta jeta nuk është gjithmonë lëvizje; ndoshta jeta është edhe qëndrueshmëri, edhe pesha e mendimeve që nuk duam t’i harrojmë.

Nëse një njeri mund të ndiejë, të vuajë, të meditojë, pse jo edhe një gurët?  Ndoshta, edhe ai vetë,  ka vetëm një ritëm tjetër të qenies. I fortë si tunxhi dhe zemërgur! Një frymëmarrje që matet në mijëvjeçarë, jo në sekonda. Ne jetojmë shpejt e harrojmë, ai rri dhe kujton. Në këtë mënyrë, “Guri i gjallë” bëhet metaforë për gjithë atë që ndodhet përtej syve tanë – për thellësinë e botës, për ekzistencën që nuk ka nevojë të lëvizë për të qenë e gjallë.

Sot, guri qëndron ende atje, në shtigjet e stërgjatura të ledinave, të cilat puthen tej me rrënjët  e një lisi të vjetër. Njerëzit e fshatit i rrallojnë vizitat, por ende ka nga ata që shkojnë për të heshtur pranë tij. Sepse ndonjëherë, më shumë se të flasësh, duhet të dëgjosh. Dhe kur dëgjon një gur i cili flet dhe di të flasë me gjuhën e tij, je më afër vetes sesa ke qenë ndonjëherë më parë.

Aty gjej edhe tisin e mendimit , si një tis malli për Nënën, duke e soditur aty pranë varrit të saj, të Nënës sime, që e vizitova pas daljes  sime nga burgjet jugosllave, ku me vite e vite kam vuajtur si viktimë , i dënuar në Proces të inskenuar që nga 1981.  Dhe,  vuaj me mallin për Nënën time, të cilën nuk e pashë më, sa ishte gjallë. Madje më bien në mendje dhe mendisa , se sa e sa Nëna të tilla kanë vajtur në varre në Kosovë, dhe sa djem kanë mbet të përmalluar në burgje e që nuk kishin mundësi kurrë të vizitonin Nënat e tyre të vuajtura dhe të djegura nga malli. E disave nuk u dihen as varret…

                                                             ***

Pranë një varri të thjeshtë, në një kodër të vetmuar të Kosovës, qëndron një gur. Nuk është thjesht një gur. Është Guri i Nënës sime. Dhe më shumë se kaq — është Guri i gjallë.

U ula për të satën herë pranë tij, pas shumë vitesh errësirë me mureve të ftohta të burgjeve jugosllave. Ndërsa unë vuaja në heshtje, me pranga në duar dhe me shpresën që vetëm shpirti e kupton, Nëna ime plaket pranë dritares, duke më pritur. Me sy të tretur në rrugën që nuk ma pa më hijen. Ajo vdiq pa më parë. Dhe unë mbeta gjallë me mallin për të vdekurën time më të dashur.

Kur dola më në fund, eca drejt varrit të saj. Nuk kisha më fjalë, as lot. Vetëm një peshë gurësh në kraharor. U ula pranë atij guri, që ruante varrin e saj si një rojtar i heshtur i dhimbjes sime. Dhe ndjeva sikur ai gur merrte frymë. Jo me mushkëri, por me kujtesë. Me mall. Me dhimbje. Si të ishte guri vetë Nëna.

Dhe,  sikur më fliste, më thoshte: ” A erdhe o bir? E di. Tani të shoh. Edhe dikur të  kam parë. Por qëndroje krusur në pranga. E kam dëgjuar zërin tënd, o bir. E kam ndjerë lotin që s’të arriti kurrë, që të të kisha në përqafim !”

Ky gur nuk është thjesht një copë guri. Ai është dëshmi. Është kujtesë. Është mbijetesa e një ndjenje që s’u tha kurrë me fjalë. Ai është dëshmi për vuajtjen time dhe për dashurinë e Nënës, që u dogj pa bërë zhurmë, si një qiri i heshtur në natë. Ai gur është gjallë sepse unë jam gjallë. Sepse kujtimi për Të s’vdes kurrë.

Në Kosovë, sërish po them, ka shumë gurë të tillë. Ka shumë varre ku Nënat kanë shkuar pa e parë më djalin e tyre. Ka shumë djem që nuk kanë mundur as t’i përqafojnë për herë të fundit. Ato Nëna, janë Nëna të luftës, të burgut, të shpresës së tretur, mbeten të gjalla vetëm në kujtimin e atyre gurëve që nuk harrojnë.

Dhe unë, kur e shoh këtë gur, nuk shoh më vetëm një send të ftohtë. Shoh Nënën time. Shoh të gjitha Nënat. Shoh Kosovën që qan në heshtje dhe përjetëson dhimbjen në gurë që nuk lodhen kurrë duke mbajtur kujtimet.

Ndoshta ne s’jemi asgjë më shumë sesa kujtime që mundohemi t’ua lëmë gurëve. Dhe ndoshta, në fund të fundit, janë gurët ata që e mbajnë historinë tonë gjallë — si Nëna që na pret pa fjalë, por gjithnjë me shpirtin hapur.

Nëse ndonjëherë më mungon fjala, unë shkoj pranë atij guri. Ulem. Hesht. Dhe mallin për Nënën time e ndaj me të.

Sepse Guri i gjallë nuk është thjesht simbol. Është vetë zemra që rreh nën atë Tokë. Prandaj edhe po shkruaj… 

Sërish  ulem  pranë varrit ku kishin lulëzuar trëndafila shumëngjarshe, e preka me duar atë truall, pas shumë vitesh , sepse me vite e vite u  kalamenda  pas mureve të ftohta të burgjeve jugosllave. Nëna ime e plakur me vuajtjet dhe përmallimin që e brenin thellë. Kishte pritur gjatë aty te porta e shtëpisë, por nuk më kishte parë kund. Aty, në prirtje e kishte marrë edhe vdekja, e sytë i kishin mbetur çelë, pa më parë.

Edhe sot, kur qëndrroj pranë varrit, shoh Nënën time. Shoh të gjitha Nënat. Shoh Kosovën që qan në heshtje dhe përjetëson dhimbjen në gurë që nuk lodhen kurrë duke mbajtur kujtimet.

Era e ftohtë e maleve përkëdhelte fytyrën time, ndërsa ecja në heshtje drejt varrezave të fshatit. Dielli ishte ulur mbi kodër dhe dukej sikur po përgatitej për gjumin e përhershëm të ditës. Ajri mbante ende aromën e lisave dhe të barit të njomë, të përzier me një heshtje që nuk ishte vetëm e natyrës, por e kohës. Kisha munguar shumë gjatë.

— Nënë… më fal, — pëshpërita.
Asnjë përgjigje nuk erdhi, por heshtja u bë më e rëndë, më e gjallë. Guri, me gjithë ftohtësinë e tij, më dukej se frymonte. Nuk ishte vetëm një shenjë varri. Ishte dëshmitar i pritjes së saj. Ishte vendi ku ajo kishte derdhur lot pa zë, net me radhë. Ku kishte mbajtur shpresën gjallë. Derisa u shua vetë.

Diku larg dëgjoheshin cicërima të zbehta, por vendi ku qëndroja dukej jashtë kohës. Dhe pikërisht në këtë ndalim të kohës, unë ndjeva si zemra më rrihte ndryshe. Si të ishte bërë e njëjtë me atë të gurit.

… Në rininë time, kisha lexuar filozofi, kisha besuar se logjika e ftohtë është mbretëresha e botës. Por jeta, vuajtja, malli, më mësuan se janë ndjenjat ato që i japin kuptim gjithçkaje. Nganjëherë, më shumë se një njeri, është një gur ai që ruan kujtimin më të fortë.

Sepse guri nuk flet me gjuhën e vetë, por kujton. Nuk qan, por mban dhimbjen. Nuk ecën, por mbetet pranë përjetësisht. Si një nënë që pret aq gjatë , në përmallim. 

— Erdha, Nënë. U ktheva. Vonë, por erdha…

Dhe guri më dukej sikur u drodh lehtë. Ose ishte zemra ime që rrihte në përputhje me të. Ai gur s’ishte më thjesht një shenjë. Ishte një trup i gjallë që mbante kujtimin e saj. Ishte Nënë. Ishte jetë. Ishte kujtesë.

Në largim, u ktheva dhe e pashë edhe një herë. Ai gur qëndronte krenar, i qetë, i palëvizur, ku gjendet edhe sot, si një gjysëm trungu të lisit të prerë.

Dhe që nga ajo ditë, çdo herë që më kaplon malli, nuk flas me askënd. Shkoj atje. Ulem pranë tij. Dhe hesht. Sepse ndonjëherë, heshtja e gurit flet më shumë sesa çdo zë njeriu.

…Kur më burgosën, isha i ri, plot zjarr. Kisha fjalë në zemër dhe të drejtën në krah. Por në një botë të shtrembëruar, drejtësia bëhet krim dhe heshtja shpërblehet. Më morën natën, pa zë. Si hije që hyjnë në jetën tënde dhe e zhdukin. Proces i inskenuar, si shumë të tjerë në atë kohë. Emri im u bë numër, fjala ime u bë rrezik.

Në qelinë time kishte një dritare të vogël, sa një grusht. Përmes saj shihja një copë qielli, të njëjtin qiell që më ndante nga Nëna. Ajo më priste. E dija. Çdo ditë, çdo natë. Me një shall të vjetër mbi kokë, në prag të derës, me sytë që shikonin larg, përtej reales, andej kah kurorat e Malit të Thatë, ose përtej horizontit dhe majave të Sharrit. 

Po. Atje është Nëna ime dhe Nënat e Kosovës !

Nëna ime ishte një grua si shumë të tjera në këtë tokë: e heshtur, e fortë, e padukshme për botën, por e gjithçkashme për djalin e saj. Ajo nuk shkroi libra, nuk mbajti fjalime, por çdo ditë e jetës së saj ishte një poezi malli dhe një lutje për të nesërmen.

Sa nëna të tilla kanë shkuar në varr me lotët e djegur në sy? Sa kanë pritur e nuk kanë parë më bijtë e tyre të kthehen?
Nënat e Kosovës janë shndërruar në gurë – jo për nga ftohtësia, por për nga qëndrueshmëria. Ato janë bërë simbolet më të thella të durimit, të dhimbjes dhe të dashurisë që nuk kërkon shpërblim.

Nëse Kosova ka një zemër që rreh përtej politikës dhe historisë, ajo është zemra e Nënës që pret. E Nënës që lutet. E Nënës që fal. E që hesht me pikën e lotit të tharë në qepallë… 

Nëna ime, ajo grua e heshtur që mbante shtëpinë mbi supe, që rrinte me sytë te rruga e që nisej me zemrën në duar çdo mëngjes, është ende pranë meje.

Ende përfytyroj fytyrën e  saj, duke na e shtruar sofrën, dhe me një copë buke të gryntë në duar – fytyra e saj buzëqeshur, dhe në ballë rrudhat si një lavër në arë, ku mbjellen të bardhat.
Megjithatë, nuk e gjeta kurrë përzierjen e duhur të ngjyrave që do të më sillte kaltrinë qiellore të syve të saj, as butësinë e shpirtit  të çiltër. Bebëzat e syve të  shkëlqenin edhe në dhimbje — si atëherë kur ishte e gjallë.

Dhe, nëse ndonjëherë do më kërkoni ta përshkruaj Nënën time, nuk do t’ju sjell asnjë fotografi. Do t’ju çoj te ai gur. Dhe do t’ju them:
Ky është Guri i gjallë. Në këtë varr pushojn eshtar e saj dhe zemra që nuk ndalet së rrahuri. Ky është portreti që nuk u bë kurrë, por që jeton më shumë se çdo pikturë, në jetën time me rrëmete.