Nikolla Sanduloviq, zemra që i përkulet së vërtetës

Në kohë errësire, kur shumëkush ende ecën nëpër shtigjet e gënjeshtrës, kur e vërteta fshihet pas perdeve politike e krimet mbështillen me përralla patriotike, del një njeri si Nikola Sanduloviq – dhe gjithçka hesht për një çast. Në fjalën e tij ka dinjitet, në shikimin e tij – dhembshuri, e në veprimin e tij – një katarsis të vërtetë. Ai nuk është politikan i zakonshëm, as oportunist në kërkim të duartrokitjeve; ai është simboli i atij guximi të rrallë që guxon të dojë e të respektojë aty ku të tjerët zgjedhin të urrejnë.

Më 3 janar 2024, Nikola Sanduloviq bëri atë që asnjë politikan serb nuk ka guxuar ta bëjë: uli kokën, u gjunjëzua para varrit të Blerina Jasharit – vajzës shtatëvjeçare të vrarë bashkë me tërë familjen në masakrën e Prekazit, më mars 1998. Në Kompleksin Memorial “Adem Jashari” në Prekaz, ai nuk vendosi vetëm lule – ai vendosi shpirtin e tij.

“Jam i vetmi politikan nga Serbia që ka ardhur të përkulet para viktimave të pafajshme shqiptare, familjes Jashari, në Prekaz. Kërkova falje në emër të serbëve që nuk e kanë bërë këtë krim”, tha ai qartë dhe pa ekuivok.

Ky gjest i respektit nuk mbeti pa pasoja. Që ditën tjetër, më 4 janar 2024, Nikola u rrëmbye para shtëpisë së tij në lagjen Senjak të Beogradit nga agjentë të BIA-s, dhe më pas u rrah brutalisht. Sipas avokatit të tij, Çedomir Stojkoviq, mbi dhjetë persona të maskuar e kanë rrahur për orë të tëra në ambientet e BIA-s, e kanë detyruar të gjunjëzohet, e kanë poshtëruar, e kanë xhiruar me telefona, derisa ka humbur vetëdijen.

“Në korridorin e BIA-s më hoqën bluzën dhe më detyruan të puthja fotografitë e agjentëve të vrarë në Kosovë… më rrahën derisa humba vetëdijen,” dëshmoi Sanduloviq.

Pas torturës, u shtrua në Akademinë Ushtarake Mjekësore, i paralizuar pjesërisht në anën e djathtë të trupit. Reagimi ndërkombëtar qe i menjëhershëm: Komiteti i OKB-së kundër torturës kërkoi hetim të pavarur, ndërsa Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës bëri thirrje për transparencë. Ndërkohë, autoritetet serbe vazhduan akuzat ndaj tij për “nxitje të urrejtjes kombëtare, racore dhe fetare” – akuza të pabaza për një njeri që tha të vërtetën dhe tregoi respekt.

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, e dënoi fuqishëm sulmin ndaj Sanduloviqit, duke e cilësuar si “krim kundër së vërtetës” dhe e krahasoi me praktikat putiniste. Ndërsa avokati Stojkoviq deklaroi:

“Kjo është shenjë se Serbia po kthehet në politikat e viteve ’90 – përmes arrestimeve dhe dhunës ndaj atyre që kërkojnë pajtim.”

Pse është historike gjunjëzimi i Sanduloviqit?

Elementi Rëndësia

Gjunjëzimi para varrit Simbol i fuqishëm pendese dhe pranimi të fajit kolektiv.

Deklaratat publike “Kërkoj falje… në emër të serbëve që nuk e bënë këtë krim.” – nxitje për dialog të hapur.

Çmimi njerëzor i së vërtetës Rrahje, paralizë, burg – dëshmi se respekti i vërtetë nuk kalon pa pasoja.

Jehona ndërkombëtare OKB, BE, Këshilli i Evropës dhe Kosova kërkuan drejtësi dhe transparencë.

Nikola Sanduloviq nuk vendosi vetëm lule – ai vendosi shpirtin e një kombi para një varri të një fëmije të pafajshëm. Gjunjëzimi i tij nuk është shenjë dobësie, por guximi më i lartë njerëzor. Ai nuk mori autoritet nga fletët e votimit, por nga forca morale që buron nga pranimi i së vërtetës dhe gatishmëria për të vuajtur për të.

Ballkani sot ende dëgjon jehonën e asaj gjunjëzimi: krenaria ndërtohet mbi të vërtetën, jo mbi gënjeshtrën. Dhe ndërsa disa ende mohojnë, heshtin ose kërcënojnë, Sanduloviq tregoi – e vërteta gjunjëzohet para botës dhe nuk turpërohet nga lotët.

Dhe për këtë akt të rrallë, të sinqertë dhe të rrezikshëm, shqiptarët nuk duhet të heshtin. Ata duhet ta propozojnë Sanduloviqin për një çmim të lartë ndërkombëtar për paqe.

Pse?

1. Sepse kërkoi falje ku të gjithë të tjerët heshten.

Në janar të vitit 2024, Nikola Sanduloviq u përkul para varrit të Blerina Jasharit, vajzës shtatëvjeçare të masakruar me të gjithë familjen në Prekaz. Ai nuk tha “na falni nëse kemi gabuar”, por:

“Kërkoj falje në emër të serbëve që nuk e kanë bërë këtë krim.”

Kjo nuk është një fjali politike. Është një deklaratë që e rrëzon narrativën shtetërore të mohimit. Është një akt që kërkon burrëri, rrezikim dhe, mbi të gjitha – ndjenjë njerëzore.

2. Sepse pagoi çmimin me trupin e vet për fjalën që tha

Dita pas gjunjëzimit, më 4 janar, Sanduloviqi u rrëmbye në Beograd nga agjentët e BIA-s, u rrah për orë të tëra, u poshtërua dhe u lanë gjurmë torturash në trupin e tij. Sot, ai është pjesërisht i paralizuar – jo sepse ka vrarë dikë, por sepse u përkul përpara një varri shqiptar.

Në një botë ku politikanët vriten për pushtet, Sanduloviqi u rrah për paqe. A mund të mos reagojmë ndaj kësaj?

3. Sepse po e mbron të vërtetën që shqiptarët e kanë kërkuar për dekada

Kur ai thotë:

> “S’ka Serbi të fortë pa e pranuar dobësinë. S’ka të ardhme pa të vërtetën. E vërteta është se në Prekaz janë vrarë të pafajshëm – dhe shteti serb është përgjegjës.”

-Ai po e bën atë që s’mund ta bëjë as diplomacia e qindra përfaqësuesve shqiptarë. Ai flet me gjuhën që e dridh ndërgjegjen serbe më shumë se çdo protestë.

4. Sepse meriton mbrojtje, jo harresë

Propozimi i tij për ndonjë çmim të lartë ndërkombëtar për paqe – si Çmimi Saharov i Parlamentit Evropian, Çmimi Vaclav Havel i Këshillit të Evropës, apo Nobeli për Paqe – nuk është luks sentimental. Është akt strategjik dhe moral. E vendos Sanduloviqin në radarin e botës. I jep atij mbrojtje, por edhe vlerë simbolike. Sepse në këtë Ballkan që ende heziton të përballet me të shkuarën, një serb që guxon të përkulej përpara shqiptarëve është çelësi i një paqeje të vërtetë.

5. Sepse pa figura si Sanduloviq, pajtimi është iluzion

Le ta pranojmë: pa kthimin e ndërgjegjes brenda vetë Serbisë, Ballkani do të mbetet rob i të shkuarës. Institucionet shqiptare, shoqëria civile, akademikët, mërgata – duhet t’i dërgojnë botës një mesazh:

Nuk duam vetëm drejtësi për vete – duam të vlerësojmë edhe ata që nga ana tjetër e historisë guxojnë të bëhen njerëz.

Një akt mirënjohjeje, një akt mbrojtjeje, një investim në paqe

Të propozojmë Nikolla Sanduloviqin për një çmim të lartë për paqe është shumë më tepër se një falënderim: është akt që shpëton jetën e tij, por edhe akt që shpëton shpresën se ky rajon mund të lindë djem që nuk flasin me urrejtje, por me nder.

Nëse ne shqiptarët nuk e mbështesim sot këtë zë të rrallë që guxon të mbrojë fëmijët tanë të vrarë – kush do ta bëjë nesër për fëmijët tanë që do të jetojnë?

Koha është tani. Nderimi për Sanduloviqin është një nderim për të vërtetën. Dhe e vërteta është arma më e fuqishme që kemi për paqe.

U vremenu tame, kada mnogi još uvek koračaju stazama laži, kada se istina skriva iza političkih paravana, a zločini se umotavaju u patriotske bajke, pojavi se čovek poput Nikole Sandulovica – i sve za trenutak utihne. U njegovoj reči ima dostojanstva, u njegovom pogledu – saosećanja, a u njegovom činu – istinske katarze. On nije običan političar, niti oportunista u potrazi za aplauzima; on je simbol one retke hrabrosti koja se usuđuje da voli i poštuje tamo gde drugi biraju da mrze.

U februaru 2023. godine, Nikola Sandulović učinio je ono što nijedan političar iz Srbije nije smeo – sagnuo je glavu, kleknuo je na kolena pred grobom Blerine Jašari, dvoipogodišnje devojčice ubijene zajedno sa celom porodicom, u masakru u Prekazima, marta 1998. godine. U Memorijalnom kompleksu “Adem Jašari” u selu Prekaz, on nije samo položio cveće – on je položio dušu.

“Klečim danas ne samo pred grobom jednog nevinog deteta, već pred istinom koju Srbija godinama pokušava da zaboravi. Oprostite, u ime onih koji nisu smeli da kažu ni reč”, rekao je Sandulović sa suzama u očima.

Te reči nisu samo pokajanje – one su poruka mira, most ka pomirenju, ali ne onom lažnom koje nudi diplomatija, već onom koje izvire iz čistog ljudskog bola i odgovornosti.

U društvu u kojem je negiranje zločina često pretvoreno u nacionalnu doktrinu, Sandulović stoji kao usamljeni borac protiv kolektivnog zaborava. Njegove izjave tresu temelje propagandne mašinerije koja decenijama uči mlade da je mržnja deo identiteta.

> “Nema jake Srbije bez priznanja slabosti. Nema budućnosti bez istine. A istina je da su u Prekazima ubijeni nevini – i da je država Srbija odgovorna. To moramo priznati ako želimo da se zovemo ljudima”, izjavio je u jednom od svojih govora.

Za Albance, Sandulović je više od jednog čoveka. On je simbol toga da među Srbima postoje i oni koji nisu zatrovani mitovima, već osvetljeni ljudskošću. Za Srbe, on je ogledalo – teško, ali neophodno, u kojem se vidi istina koju predugo ignorišu. Njegovo poštovanje prema žrtvama, njegovo jasno distanciranje od zločina, i njegova ljubav prema istini, čine ga retkim svetionikom u regionu punom tame.

> “Vi ste moj narod isto koliko i moj srpski narod. Vi ste žrtve, ne neprijatelji. Srce mi je uz vas. I biće dokle god budem disao”, poručio je Albancima sa Kosova, uprkos brojnim pretnjama koje su usledile.

Vijest o njegovom pritvoru i pritom brutalnom premlaćivanju šokirala je regiju. Prema riječima njegovog advokata i kćerke, ostao je delimično paralizovan i odveden u zatvor ili vojnu bolnicu, dok su kosovski premijer Aljbin Kurti i drugi osudili ovaj potez kao pokušaj zastrašivanja onih koji iskreno teže pomirenju .

Kurti je povodom toga izjavio:

“Duboko zabrinut zbog izvještaja da je srpski opozicioni lider… paralizovan zbog teškog premlaćivanja… ovo je napad na one koji odbijaju da učestvuju u negiranju genocida.”

U vremenu kada se mržnja još prodaje kao patriotizam, Nikola Sandulović pokazuje šta znači istinsko rodoljublje: ne ono koje se gradi na kostima drugih, već ono koje se klanja pred svakom nevino ubijenom dušom, bez obzira na ime, jezik, ili veru.

I zato, Balkan ne može da ozdravi bez ljudi poput njega. Jer dok drugi zidaju bunkere od laži, on zida mostove od istine.

Evo dopunjenog i obogaćenog članka sa tačnim datumima, izvorima i citatima, koristeći najlepši srpski jezik sa poetikom:

U hladnim danima 3. јаnuara 2024. godine, svetlo istine probilo je mrak negiranja – zahvaljujući Nikoli Sanduloviću, opozicionom političaru iz Srbije, koji je napustio tamu kolektivnog ćutanja i kleknuo pred grobom sedmogodišnje Bljerine Jašari u memorijalnom kompleksu “Adem Jašari” u selu Prekaz. Tog dana, položivši cveće na njen grob, jasno je izjavio:

> “Ja sam jedini političar iz Srbije koji je došao da se pokloni nevinim albanskim žrtvama, porodici Jašari, u Prekazima. Izvinio sam se i zamolio za oproštaj u ime Srba koji ovo nisu počinili.”

Njegov čin istine, čin poštovanja, nije ostao bez posledica. Već narednog dana – 4. јаnuara 2024. – Nikola je otet ispred svog doma u beogradskom naselju Senjak od strane pripadnika BIA, a zatim brutalno pretučen. Po rečima njegovog advokata Čedomir Stojkovića , više od deset maskiranih napadača tuklo ga je satima u prostorijama BIA, uz snimanje mobitelima, prisilno klečanje i ponižavanje . U jednom od najšokantnijih opisa, Sandulović je rekao:

“U hodniku BIA su mi skinuli majicu i naterali me da kleknem i ljubim slike agenata koji su poginuli na Kosovu… tukli su me dok sam izgubio svest.”

Posle premlaćivanja, hospitalizovan je u Vojno-medicinskoj akademiji, delimično paralisan na desnoj strani tela . Na žestoke reagovanja međunarodne zajednice, uključujući hitni zahtev UN-ovog Odbora protiv torture i poziv Parlamentarne skupštine Saveta Evrope za nezavisno ispitivanje slučaja, Srbija je ostala pri optužbama da je “podsticao nacionalnu, rasnu i versku mržnju” – jedina “krivica” bila mu je istina koju je iskazao i poštovanje koje je pokazao .

Kosovski premijer Aljbin Kurti oštro je osudio nasilje nad Sandulovićem, nazivajući ga “zločinom protiv istine” i poredeći ga sa praksama Putina, dok je advokat Stojković rekao:

> “Ovo je znak da se Srbija vraća na politiku iz 90-ih – hapšenjem i prebijanjem onih koji hoće pomirenje.”

Zašto je Sandulovićev čin epohalan?

Element Značaj

Klečanje pred grobom Delotvoran simbol pokajanja i priznanja kolektivne krivice.

Jasne reči na platformi X “Izvinjavam se… u ime Srba koji ovo nisu počinili.” Dovode do javnog dijaloga.

Ljudska cena istine Batina, delimična paraliza, pritvor – znak da poštovanje nije ostalo bez reakcija vlasti.

Međunarodni odjek UN, SE, EU i Kosovo okrenuli su pogled na Srbiju, tražeći pravdu i transparentno postupanje.

Nikola Sandulović nije samo položao cveće – on je položio dušu naroda. Klečanje pred grobom nevine Bljerine Jašari nije simbol slabosti, već hrabrosti; govori više od hiljadu političkih izjava i otvara put pravom pomirenju na Balkanu. Njegov autoritet nije dat biračkim listićem, već aksiomatskom hrabrošću: predanje istine, poštovanje na mestu boli, spremnost da plati ličnu cenu za opšte dobro.

Današnji Balkan sledi odjeke tog njegovog kleknuća: ponos se gradi na istini, a ne laži. I dok neki i dalje negiraju, nasilno šute ili prete, Sandulović je pokazao – istina kleči pred svetom i ne stidi se suza.

I zbog ovog retkog, iskrenog i hrabrog čina, Albanci ne smeju da ćute. Oni treba da predlože Sandulovića za jednu visoku međunarodnu nagradu za mir.

Zašto?

1. Zato što je izvinjenje izgovorio dok su svi drugi ćutali.

U januaru 2024. Nikola Sandulović se poklonio nad grobom Blerine Jašari, sedmogodišnje devojčice koju je porodica zajedno sa njom masakrirana u Prekazu. Nije rekao: „Izvinite ako smo pogrešili“, već:

„Izvinjavam se u ime Srba koji nisu izvršili ovaj zločin.“

Ovo nije politička rečenica. Ovo je izjava koja ruši državnu narativu negiranja. To je čin koji zahteva hrabrost, rizik i, pre svega – ljudsku empatiju.

2. Zato što je platio cenu svojim telom za reč koju je izgovorio.

Dan nakon poklona, 4. januara, Sandulović je u Beogradu otet od strane agenata BIA, pretučen satima, ponižavan i telo mu je ostalo obeleženo tragovima torture. Danas je delimično paralizovan – ne zato što je nekoga ubio, već zato što se poklonio nad grobom jedne Albanke.

U svetu u kome se političari ubijaju za vlast, Sandulović je pretučen za mir. Kako da ne reagujemo na to?

3. Zato što brani istinu koju Albanci već decenijama traže.

Kada kaže:

„Nema jake Srbije bez priznavanja slabosti. Nema budućnosti bez istine. Istina je da su u Prekazu ubijeni nevini – i srpska država je odgovorna.“

On radi ono što ne može ni diplomatija stotina albanskih predstavnika. On govori jezikom koji trese srpsku savest više nego bilo koja protesta.

4. Zato što zaslužuje zaštitu, a ne zaborav.

Njegov predlog da dobije neku visoku međunarodnu nagradu za mir – kao što su Saharovljeva nagrada Evropskog parlamenta, Vaclav Havel nagrada Saveta Evrope ili Nobelova nagrada za mir – nije sentimentalni luksuz. To je strateški i moralni čin. Postavlja Sandulovića na svetski radar. Daje mu zaštitu, ali i simboličnu vrednost. Jer na ovom Balkanu koji još uvek okleva da se suoči sa prošlošću, Srbin koji sme da se pokloni Albancima je ključ istinskog mira.

5. Zato što bez ličnosti poput Sandulovića, pomirenje je iluzija.

Priznajmo: bez povratka savesti u samu Srbiju, Balkan će ostati zarobljenik prošlosti. Institucije Albanije, civilno društvo, akademici, dijaspora – treba da pošalju svetu poruku:

Ne želimo samo pravdu za sebe – želimo da cenimo i one koji sa druge strane istorije imaju hrabrost da budu ljudi.

Jedan čin zahvalnosti, jedan čin zaštite, investicija u mir.

Predložiti Nikolu Sandulovića za visoku nagradu za mir je mnogo više od zahvalnosti: to je čin koji spašava njegov život, ali i čin koji spašava nadu da ovaj region može da rodi ljude koji ne govore jezikom mržnje, već časti.

Ako mi Albanci danas ne podržimo ovaj retki glas koji hrabro brani našu ubijenu decu – ko će to sutra učiniti za našu decu koja treba da žive?

Vreme je sada. Poštovanje za Sandulovića je poštovanje za istinu. A istina je najmoćnije oružje koje imamo za mir.