Mbi kanunin e Lek Dukagjinit dhe të drejtën zakonore në Shqipëri

Nga: Mark Panikaj, studjues i historisë

___

Vepra madhore e Shtjefën Gjeçovit “Kanuni i Lek Dukagjinit” me 1263 nene, e botuar deri tani në dhjetë gjuhë të huaja, na paraqet para botës jo si një popull nomad që merrej me blegtori dhe banonte në shpella dhe stane, por si një popull me vetëdije sociale dhe shoqërore, të qeverisur me ligje të cilat, në shumë raste, edhe për nivelin e sotëm të zhvillimit të shoqërisë, i kanë qëndruar kohës. Në kohën e sundimit komunist në Shqipëri, kjo vepër është sharë dhe mallkuar si një burim i të gjitha vrasjeve dhe ngatërresave që ndodhnin. Vetëm, në vitet e fundit të atij regjimi, mbas vitit 1980, studjuesit e fushës u morën me studimin e këtij ligji dhe në vitin 1983 e botuan këtë vepër nën titullin “E drejta Zakonore Shqiptare” nën kujdesin e Akademisë së Shkencave të RPSSH nga një grup autorësh, me një hyrje të gjatë prej 50 faqesh.

Para këtij botimi, në Shqipëri dhe jashtë sajë, studjues të vemendshëm, shqiptarë dhe të huaj kishin bërë një numër jo të vogël studimesh dhe librash me temë të drejtën zakonore shqiptare.

Mbas vitit 1990, në të gjitha llojet e mjeteve të informimit publik si, libra, revista, gazeta, radio, televizione, konferenca, simpoziume, rrjetet sociale elektronike, dhe forma të tjera të informimit kanuni është përmendur dhe trajtuar si burimi i vrasjeve dhe i gjakmarrjes në kombin shqiptar. Efekti i propagandës kundër kësajë vepre ka qenë aq i madh sa në mendësinë kolektive të shumicës së shqiptarëve është formuar bindja se është ky ligj ai që nxit vrasjet dhe hakmarrjet midis njerëzve.

Nganjëherë analiza dhe libra për këtë temë kanë bërë edhe persona që zyrtarisht kanë grada shkencore, akademikë, profesora dhe doktora por punimet e tyre janë krejtësisht të përcipta dhe me shkrimet e tyre nuk sjellin asgjë të re përveçse punët i ngatërrojnë edhe më keq se më parë.

Si njëri nga kontribuesit në grupin e pajtimit të gjaqeve dhe ngatërresave prej më shumë se tridhjetë vjetësh, më është dashur të merrem seriozisht me të drejtën zakonore dhe posaçërisht me kanunin e Lek Dukagjinit.

Nuk ndjehem mirë kur shikoj nëpër televizione programe me opinionista për të folur mbi kanunin dhe gjakmarrjen, me njerëz të quajtur gazetarë dhe opinionistë, që nuk kanë asnjë njohuri se kur ka filluar të veprojë kjo e drejtë zakonore, pse është krijuar, si ka mundur të mbijetojë për qindra vjet në kombin tonë, si ka vepruar në zona të ndryshme, por e shajnë pa pushim pa sjellur asnjë provë të gabimeve të tij.

I nxitur nga ky mllef që më është krijuar nga këta të quajtur studiues dhe opinionistë, që për fat të keq ja kanë arritur të krijojnë vërtetë një opinion të rrejshëm në masat popullore për këtë vepër madhore të krijuar nga populli jonë ndër shekuj dhe që ka zgjuar vemendjen dhe interesimin e studjuesve në mbarë botën për studimin e vlerave të tij, vendosa që të shkruaj edhe unë diçka nga eksperienca ime për këtë vepër madhore.

Në intervista televizive kam dhënë disa të dhëna dhe mendime të mijat për kanunin. Shumë shikues më kanë shkruar dhe marrë në telefon duke më këshilluar që ato mendime që jap në intervista t’i shkruaj në ndonjë libër.

Më në fund, vendosa të shkruaj edhe unë diçka por para se të shkruaj, sipas parimeve të mija, duhet me lexue ato që kanë shkruar më parë të tjerët dhe mos me kopjue as mos me përsëritë ato që kanë thënë dhe shkruar të tjerët.

Nga botimet në gjuhën shqipe grumbullova mbi 40 libra me mbi 9000 faqe ku flitej për doket, të drejtën zakonore shqiptare dhe për kanunin.

Në internet ishin të publikuara mijëra faqe në gjuhën shqipe dhe në gjuhë të ndryshme, si referate, përkthime, studime, tema diplome dhe tema doktoraturash, kryesisht në gjuhën italjane por edhe në gjuhë të tjera. Në këto punime vihet re se ka përsëritje të atyre që janë shkruar më parë dhe nuk po i akuzoj edhe për plagjiaturë ose vjedhje mendimesh, këtë pikë e lë që ta verifikoni vetë.

Nëse fusim në llogari edhe punimet nga interneti, atëherë rezulton që mbi këtë temë janë shkruar dhe publikuar më parë më shumë se tridhjetmijë faqe dhe para se të ndërmarrësh nismën për të shkruar diçka, duhet të mendohesh mirë.

Në respekt të punës dhe mundit të atyre që kanë shkruar mbi këtë temë, po radhiti më poshtë titujt e librave që kam mundur të grumbulloj dhe do të përmendi edhe një numër të vogël të punimeve mbi këtë temë në formën e artikujve dhe referateve që mua më kanë lënë më shumë mbresa për seriozitetin e trajtimit të temave të diskutuara në to.

1. Statutet e Shkodrës, Universiteti “Wisdom”, Tiranë 2010
2. Statutet e Drishtit, OMBRA GVG, Tiranë, 2009
3. Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Leke Dukagjinit, Albinform, Tiranë, 1993
4. Frano Ilia, Kanuni i Skanderbegut, Shkodër 1993
5. Ismet Elezi, E Drejta Zakonore Penale e Shqiptareve, shtepia botuese “8 Nentori, Tiranë 1983
6. Akademia e Shkencave e RPSSH, E Drejta Zakonore Shqiptare “1”, Tiranë, 1989
7. Margaret Hasluck, Kanuni Shqiptar (Ligji i Pashkruar Shqiptar), Lisitan, Tiranë, 2005
8. Ismet Elezi, Kanuni i Labërisë, Toena, Tiranë, 2006
9. Ismet Elezi, Kanuni i Labërisë, botimet Kumi, Tiranë 2023
10. Haxhi Goci, Kanuni i Bendës, OMBRA GVG, Tiranë, 2010
11. Ю. В. Иванова, Памятники Обычного Права Албанцев Османского Времени, Москва, “НАУКА”, Издательская фирма “Восточна литература”, 1994( Julia V. Ivanova, E Drejta Zakonore e Shqiptarëve nën Perandorinë Osmane, Moskë 1994),
12. Xhemal Meçi, Kanuni i Lekë Dukagjinit në varjantin e Mirditës, GEER, Tiranë, 2002
13. Xhemal Meçi, Kanuni i Lekë Dukagjinit varianti i Pukës, Fiorentina, Shkodër, 2019
14. Shefqet Hoxha, E drejta Dokesore në Lumë (Kanuni i Lumës), Tiranë, 2013
15. Xhafer Martini, Pajtimi në Traditën Popullore, Jehona, Tiranë, 2001
16. Xhafer Martini, Kanuni i Dibrës Trashëgimi Etnojuridike, Botimet M&B, Tiranë, 2016
17. At Zef Valentini, Ligji i Maleve Shqiptare, Plejad, Tiranë, 2007
18. At Zef Valentini, Studime dhe Tekste Juridike, Plejad, Tiranë, 2009
19. Sabri Quku, Kanuni i Lekë Dukagjinit në profilin juridik, Muzeu Historik Shkodër, 1997
20. Ndue Dedaj, Kanuni mes Kuptimit dhe Keqkuptimit, Mirgeralb, Tiranë, 2010
21. Xhyher Cani, Kërkime mbi Kanunin e Skendërbeut, Camaj-Pipa, Shkodër, 2000
22. Pal Doçi, Vetëqeverisja e Mirditës, Shtëpia Botuese Enciklopedike, Tiranë 1996
23. Pal Doçi, “Për Kanunin”, shtëpia botuese “Geer” 2003, pa vend botimi.
24. Abdyl Hoxha, Rexhep Maksutaj, E drejta Zakonore Shqiptare (Trashëgimi Kulturore-Juridike, Faik Konica, Prishtinë, 2017
25. Zef Benusi, Përmbledhje Sistematike e Zakoneve Juridike të Vjetra Shqiptare, Shkodër, 2002
26. Mark Krasniqi, Besa në Traditën Shqiptare, Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Prishtinë, 2011
27. Besim Muhadri, Shtjefën Gjeçovi dhe Kanuni i Lekë Dukagjinit, Gjakovë, 2020
28. Kazuhiko Yamamoto, Struktura Etike e të Drejtës Zakonore Shqiptare, Tiranë, 2015
29. At Shtjefën Gjeçovi Shkencëtar dhe Atdhetar, Prizren-Zym, 2020
30. Rezana Konomi (Perolla), Rendi Etnojuridik nga Statutet tek Kanunet, Tiranë, 2013
31. Hyacinthe Hecquard, Historia dhe Përshkrimi i Shqipërisë së Epërme ose i Gegërisë, Plejad, Tiranë, 2008
32. Johan Georg Von Hahn, Studime Shqiptare, Tiranë, pa vit botimi
33. Mariano San Nicolo, Administrimi Austro-Hungarez i Shqipërisë 1916-1918, Tiranë, 2018
34. Ali Galip, Histori Rreth Shqipërisë dhe Shqiptarëve, ALSAR, Tiranë, 2023.
35. Anton Nikë Berisha, “Kanuni – Dëshmi e Qenësishme e Ligjësive të Lashta të Jetesës së Njeriut Tonë”, Shkup, 2023.
36. Ludvig Von Thalloczy “ILLYRISCH – ALBANISCHE FORSCHUNGEN”, Munchen und Leipzig, 1916
37. Syrja Pupovci, Marrëdhënjet Juridike Civile në Kanunin e Lekë Dukagjinit, Prishtinë 1971
38. Francesco Tajani, “LE ISTORIE ALBANESI”, Salerno. 1886
39. Kanuni i Çermenikës nga Shaban Gjuraj, Tiranë 2024
40. Mbi ligjet zakonore të Shqipërisë së veriut, nga Martin Ivanaj, Romë 1921

Këto janë disa nga librat që munda të siguroj me temë të drejtën zakonore por janë edhe disa të tjera që kam informacione që janë botuar por që nuk kam arritur ti gjej.

Shumica e këtyre shkrimeve bazohen në veprën madhore të Atë Shtjefën Gjeçovit duke e analizuar dhe trajtuar sipas mendimeve të autorëve të tyre.

Me kodifikimin e të drejtës zakonore shqiptare, në përgjithësi e njohur si Kanuni i Maleve ose Kanuni i Lek Dukagjinit, janë marrë disa studjues, kryesisht jo shqiptar, mbas reformave të Tanzimatit të shpallura nga Perandoria Osmane, mbas vitit 1848.

Në këtë punim timin, do të përmendi një botim të qeverisë turke të autorit Ali Galip të vitit 1871, një botim në disa artikuj serial nga viti 1889 deri 1892 të autorit Camille Libardi, një punim të vitit 1894 të autorit Valtazar Bogishiq dhe një punim të vitit 1901 të autorit Rade Kosmajec.

Të gjith këta autor që përmenda, kanë rëndësinë e tyre studimore por puna e tyre është e pakrahasueshme me punën e Atë Shtjefën Gjeçovit mbi të drejtënzakonore të shqiptarëve.

Gjeçovi ishte i pari në historinë e kombit tonë që kodifikoi të drejtën zakonore shqiptare në 1263 nene. Kjo vepër e bën atë të pavdekshëm në historinë tonë, krahas kontributeve në fusha të tjera si arkeologjia dhe veprimtaria atdhetare si mbrojtës i të drejtave të kombit tonë përballë pushtuesve turq, serb, italian, grek etj.

Në Kosovë në vitin 1929 kur u vra në mënyrë të pabesë nga njerëz të paguar nga pushtuesit serb, ishte rast i veçantë që të gjëndet një frat i armatosur. Gjeçovi mbante pushkë e cila ruhet sot në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.

Për veprën e tij mbi kanunin jam shprehur në intervista televizive, në disa shkrime të mija të botuara në libra dhe revista dhe nuk do ta analizoj në këtë punim.

Duke qenë ndër të parët shqiptarë që morën nismën për të shkruar të drejtën zakonore shqiptare, ai e kishte të pamundur që të arrinte një vepër të përsosur dhe të mos bënte edhe gabime.

Analistë të ndryshëm kanë vënë në dukje disa të meta kësaj vepre të cilat nuk janë të pakta, por ato kurrsesi nuk ja humbin vlerën kolosale që ka në historinë e të drejtës zakonore në Shqipëri.

Edhe unë si një person që kam lindur dhe jam rritur në Malësi, në fisin Nikaj ku kanuni është zbatuar  me rreptësi deri në përsosmëri, jam një njohës i mirë i Kanunit dhe kam rezervat e mija për disa gjëra që i ka trajtuar Gjeçovi por në këtë punim nuk do ti trajtoj.

Në Shqipëri, Atë Shtjefën Gjeçovi, ka marrë Urdhërin e Punës “Naim Frashëri” të Kl. III në vitin 1962, me rastine 50 vjetorit të shpalljes së pavarësisë. Jam i bindur se Gjeçovi meriton vlerësim më të lartë për të gjithë kontributin e dhënë në të mirë të atdheut tonë të përbashkët.

I bëra këto sqarime për të transmetuar tek lexuesit e këtyre shkrimeve, nderimin dhe respektin e pa lëkundur që kam për këtë klerik atdhetar, pavarësisht kritikës së drejtë që kam në raport me njërën nga veprat e tij, Kanunin.

Midis shumë artikujve dhe shkrimeve të botuara nëpër revista, gazeta dhe libra në formën e referateve studimore, vemendjen time e kanë tërhequr më së shumti hyrja e botimit të parë të vitit 1933 të Kanunit të Lek Dukagjinit e shkruar nga miku i Gjeçovit, Atë Gjergj Fishta, një artikull i studiuses me kombësi ruse Julia Ivanova botuar në “Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës”, Nr. 2, faqe 95 deri 115 dhe një artikull i gjatë i akademikut kosovar Syrja Popovci botuar në vitin 1989 në librin “Studime për Epokën e Skendërbeut” vol. III botuar nga Akademia e Shkencave e RPSSH dhe Instituti i Historisë nga faqja 112 deri në faqen 170. Gjithashtu, Syrjai ka shkruar edhe hyrjen e Kanunit të Lek Dukagjinit të botuar në Prishtinë në vitin 1972 me 92 faqe, duke i bërë një analizë shumdimensionale si shkencore, letrare, juridike, të thelluar kësaj vepre. Ky studiues në vitin 1971 ka botuar në gjuhën shqipe temën e doktoraturës të paraqitur në vitin 1965 në fakultetin juridik të Universitetit të Beogradit. Studiuesit që merren me kanunin e kanë të nevojshme të njifen edhe me këto punime. Në këtë hyrje ai përmend edhe punimet mbi kanunin nga autorët shqiptar Lazër Mjeda dhe Nikoll Ashta. Këta dy të fundit kanë botuar përmbledhje të shkurtër mbi kanunin dhe këto punime janë botuar në gjuhë shqipe në gazetën Albania të Faik Konicës në Bruksel në disa numra në vitet e para të botimit të sajë dhe në veprën e përmendur më sipër të Dr. Ludwig von Thalloczy në Munchen dhe Leipzig në vitin 1916 nga faqja 390 – 399. Edhe autori i këtij libri në faqet 463 deri në faqen 480 ka botuar një artikull me 17 faqe me titull “Projektligji turk për kodifikimin të së drejtës zakonore shqiptare” (Türkischer Gesetzentwurf betreffend Kodifizierung des albanischen Gewohnheitsrechtes). Këta tre autor janë marrë kryesisht me probleme të pronave dhe të borxhit dhe janë bashkëkohore me punimet e Atë Shtjefën Gjeçovit prandaj edhe pse nuk janë përkthyer akoma në gjuhën shqipe, nuk e pamë të nevojshme përkthimin dhe publikimin e tyre në këtë libër.

Fishta në hyrjen e librit të mikut të tij, Gjeçovit, pa u ndalur në aspekte të veçanta për të drejtën zakonore ndër shqiptarët, ka bërë një studim analitik gati shterrues për origjinën e kësaj të drejte, të cilën deri më sot, sipas gjykimit tim, asnjë studiues nuk ka arritur ta tejkalojë. Për këtë shkrim të Fishtës jam shprehur disa herë në televizion dhe në botime të ndryshme, e kam ribotuar të plotë edhe sipas origjinalit, edhe me rishkrim të vendosur në gjuhën normative që është sot zyrtarisht në përdorim, me qëllimin që të jetë i kuptueshëm ky shkrim për ata që kanë vështirësi në kuptimin e gjuhës në të cilën është shprehur Fishta në vitin 1933. Prandaj, megjith rëndësinë e madhe që ka, sipas mendimit tim ky shkrim, në këtë studim nuk do të zgjatem dhe të bëj përsëritje.

Julia Ivanova e cila ka punuar disa vite si pedagoge në Universitetin Shtetëror të Tiranës dhe ka marrë pjesë në disa ekspedita kërkimore dhe studimore në Shqipëri, siç e përmenda më sipër, ka shkruar një artikull me temë “Kanuni i LekëDukagjinit”(Sprovë e karakteristikave historike).

Për mendimin tim, këtë artikull e bën të rëndësishëm këndvështrimi nga e ka shikuar kjo studiuese veprën e Gjeçovit dhe pikat e dobëta të kësaj vepre të cilat ajo pa dashakeqësi por në mënyrë shkencore, si një studiuese e sprovuar, i sjell në vëmendjen e lexuesve të sajë.

Kjo studiuese, me ndërprerjen e mardhënieve ndërshtetërore midis Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik të asaj kohe, është larguar nga vendi ynë në vitin 1961 por nuk i ka ndërprerë asnjëherë mardhënjet akademike dhe studimet për Shqipërinë. Ajo në vitin 1994, ka botuar si libër të veçantë një studim shumë serioz për të drejtën zakonore shqiptare me titull “E Drejta Zakonore e Shqiptarëve nën Perandorinë Osmane, Moskë 1994”  ku janë përfshirë përveç Kanunit sipas veprës së Gjeçovit, edhe punimi i Valtazar Bogishiqit, të shkruar nga Jovan Llazoviq. Më 1 dhjetor 1894 Llazoviqi i dërgoi V. Bogishiqit kanunin e shkruar nga ai vetë sipas fjalëve të një shqiptari nga   fisi i Grudës, një farë Sokol Baci, lindur  në Malësinë e Madhe.

Po aty, ajo ka botuar edhe përshkrimin “Kanunit të Lekës” nga Rade Kosmajaci, i cili është botuar në vitin 1901.

Nga kjo studiuese nuk do të citojmë ndonjë paragraf të veçantë por do të botojmë të përkthyer plotësisht nga libri i cituar hyrjen e shkruar prej sajë, sa i përket përkthimit në gjuhën ruse të veprës së Gjeçovit dhe do të shkruajmë të plota edhe dy shkrimet që përmendëm më sipër së bashku me shënimet sqaruese në fund të faqeve përkatëse. Kanuni sipas Gjeçovit nuk është e nevojshme të rishkruhet mbasi ai është i botuar në gjuhën shqipe dhe në nëntë gjuhë të huaja dhe lexuesi mund ta sigurojë me lehtësi.

Vlera e librit të kësaj autoreje qëndron në publikimin në gjuhën ruse të të drejtës zakonore shqiptare dhe në botimin e plotë të veprës së Valtazar Bogishiqit dhe Rade Kosmajacit.

Akademiku kosovar Syrja Pupovci, në librin e cituar më sipër, në faqen 112 të tij ka shkruar një artikull me titull “Burimet për studimin e Kanunit të Lekë Dukagjinit” në 27 faqe, duke përmendur dhe komentuar të gjithë autorët kryesor që kanë shkruar para tij dhe duke cituar pothuajse të gjitha burimet në gjuhët shqipe, sllave dhe italjane për të drejtën zakonore shqiptare. Asnjë studiues para tij nuk e ka realizuar këtë gjë në nivel shkencor më mirë se ky autor. Siç do ta shohim në vazhdim të këtij libri, edhe ky nuk ka arritur ti identifikojë dhe ti prezantojë në artikull të gjitha punimet e realizuara para punimit të Gjeçovit për kanunin. Ai nuk ka arritur të komentojë shkrimet e shkruara në vitin 1863 nga Sulltani Abdyl Haziz Khani, shkrimet e Dario Buçarelit të vitit 1868 mbi kanunin. Ai ka patur dijeni për kanunin e shkruar nga Halil Rifat Pasha në vitin 1872, të publikuar pa datë nga Ali Galip Beu dhe të publikuara në gjuhën shqipe nga botuesi ALSAR në vitin 2023. Ai nuk ka shkruar asgjë për kanunin sipas Kamile Libardit të shkruar në vitin 1890 dhe të botuar në vitin 1892. Sqarime për këto shkrime do të gjeni në faqet në vijim të këtij libri.

Në faqen 140 të po këtij libri, në vazhdim të artikullit që sapo përmendëm, Pupovci ka shkruar një artikull tjetër me temë “Origjina dhe emri i Kanunit të Lekë Dukagjinit, të shkruar në 30 faqe të plota me shënime sqaruese mjaft me interes gjatë gjithë studimit të tij.

Rëndësia e këtyre dy artikujve të këtij akademiku qëndron në seriozitetin e gjetjes dhe studimit të burimeve të shkruara mbi këto tema nga paraardhësit e tij dhe nga konkluzionet llogjike që ai na prezanton mbas studimit të këtyre shkrimeve të studjuara prej tij.

Studiuesi nga Mirdita, Pal Doçi, në librin e tij me 86 faqe të përmendur më sipër me titull “Për Kanunin” ka sjellë shumë fakte nga zona e tij dhe ja ka arritur të bëjë një kritikë të bazuar në shembuj dhe fakte edhe për veprën e Gjeçovit “Kanuni i Lekë Dukagjinit” edhe për shumë autorë që janë marrë me të drejtën zakonore shqiptare. Në ato 86 faqe që na ka ofruar, gati një e treta janë citime nga librat dhe artikujt e studiusve të tjerë por gjithsesi, na ka dhënë të dhëna me rëndësi që nuk gjenden në librat e studiusve të tjerë, nganjëherë me grada të larta shkencore.

Mbasi lexuesit e këtyre shënimeve të mija e kanë të mundëshme gjetjen dhe studimin e të gjitha këtyre veprave që kam përmendur më sipër, e shoh si të padobishme që të bëj komente ose të shkruaj fusnota nga këto libra.

Do të përmendi shkurtazi edhe ndonjë rast të veçantë se si i kanë zgjidhur nganjëherë problemet burrat e mençur që në tekste të ndryshme quhen pleq, pleqnarë, bajraktarë, pari etj.

Nga studimet e mija kam gjetur të shkruar në relaconin e Fra Xhaçintos nga Sospello të datës 12 qershor 1652 disa të dhëna mbi pajtimin e gjakeve në zonën e Gashit dhe të Krasniqes në Malësinë e Gjakovës, që sot identifikohen me fshatrat Geghysen dhe Dushaj e Ponar.

Nga ky relacion kuptohet se në mesin e shekullit XVII problemi i gjakmarrjes ishte një plagë e rëndë në mesin e popullsive të zonës veriore të Shqipërisë. Prifti italjan, Fra Xhaçinto Sikardi nga Sospello, Vikar Apostolik i Shqipërisë në atë kohë, me seli qëndrimi në fshatin Pllanë të Lezhës, e ka gjetur me vend që të shkojë në Dioqezën e Pultit, midis maleve të Veriut të Shqipërisë, për të dhënë kontributin e tij për pajtimin e gjakeve, problem social shumë i madh në atë kohë.

Kanuni I Lek Dukagjinit, në mungesë të një shteti të organizuar ka bërë ligj dhe drejtësi pa gjykata dhe pa burgje dhe polici.

Sot ky kanun është përkthyer në dhjetë gjuhë të botës dhe vazhdon të studiohet nga organizata shtetërore dhe joqeveritare anë e mbanë botës për shkallën e drejtësisë që ofron ky ligj me 1263 nene.

Ju faleminderit

Mark Palnikaj

Shpendadi Suharekë, më 2 nëntor 2025.