Viktoria Fitore Malo
___
Në historinë shqiptare, rregullat që përcaktonin se kush mund të martohej me kënd kanë qenë shumë më tepër se thjesht çështje dashurie apo zakoni. Ato lidhen drejtpërdrejt me nderin, gjakun dhe rendin shoqëror që kanë mbajtur gjallë strukturën e fiseve për shekuj me radhë. Nga Kanuni i Lekë Dukagjinit e deri te Kodi Civil i shtetit modern shqiptar, koncepti i martesës është transformuar thellësisht, duke pasqyruar evolucionin e vetë shoqërisë sonë, nga zakonorja te ligjshmja, nga gjaku te shteti.
Kanuni – martesa si çështje nderi dhe gjaku
Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, martesa nuk ishte një akt romantik, por një institucion që ruante ekuilibrin dhe pastërtinë e gjakut. Rregulli themelor ishte i qartë:
“Martesa ndërmjet gjakut të fisit ndalohet deri në brezin e shtatë.”
Kjo ndalesë ishte një shtyllë e shoqërisë fisnore shqiptare. Të gjithë anëtarët e një fisi konsideroheshin “një gjak”, dhe për këtë arsye, çdo martesë brenda gjakut shihej si turp, madje si “krim mbi krimet”. Martesa e tillë shkatërronte rendin e gjakut dhe nderin e fisit, dhe në disa raste çifti përjashtohej nga bashkësia.
Në Kanun, martesa kishte funksionin e ruajtjes së unitetit dhe kufijve të fisit. Ajo nuk mund të ndodhte pa pëlqimin e familjeve, dhe ndalimet nuk kishin të bënin me fenë, por me gjakun dhe nderin. Kjo është arsyeja pse Kanuni mbeti i pandryshuar, pavarësisht ndryshimeve të besimeve fetare në trojet shqiptare.
Përplasja me Islamin – feja dhe zakoni në të njëjtën shtëpi
Pas përhapjes së Islamit në shekujt XV–XVI, shumë shqiptarë u bënë myslimanë, por zakonet e Kanunit nuk u zhdukën. Në të vërtetë, në shumë zona malore, ligji zakonor qëndroi më i fortë se Sheriati. Sipas Islamit, martesa ndërmjet kushërinjve të parë është e lejuar, për sa kohë që nuk bëhet fjalë për të afërm të ndaluar nga Kurani (si vëlla e motër, prind e fëmijë, hallë e nip, etj.). Por për shqiptarin malësor, ky interpretim nuk mjaftonte: për të, martesa brenda fisit ishte turp, edhe nëse feja e lejonte.
Në këtë mënyrë, myslimanët shqiptarë e ruajtën Kanunin jo si ligj fetar, por si kod nderi. Ata e dallonin qartë:
“Feja është për shpirtin, Kanuni për nderin.”
Kështu, dy sisteme ligjore – Sheriati dhe Kanuni – bashkëjetuan për shekuj me radhë, shpesh në mënyrë të heshtur dhe të paqshme.
Nga zakoni në ligj – shteti përball Kanunit dhe Sheriatit
Pas shpalljes së pavarësisë në vitin 1912, Shqipëria u gjend me tri lloje ligjesh që vepronin paralelisht: Kanunin në veri, Sheriatin në qendër e lindje, dhe ligjet kishtare në jug. Çdo krahinë kishte “të vetin ligj”.
Vetëm me ardhjen në pushtet të Ahmet Zogut filloi unifikimi juridik i vendit. Me Kodet Civile të viteve 1928-1929, shteti për herë të parë zëvendësoi gjykatat fetare dhe kodet zakonore me një ligj civil të frymëzuar nga modeli italian dhe francez.
Kodi Civil i Zogut ndalonte martesat deri në brezin e katërt, një kompromis mes rregullit të rreptë kanunar dhe atij më të gjerë islamik. Ky ishte hapi i parë drejt modernizimit ligjor të Shqipërisë.
Epoka komuniste – ndalimi i Kanunit dhe fesë
Pas vitit 1945, regjimi komunist e shfuqizoi plotësisht si Sheriatin, ashtu edhe Kanunin. Martesa u bë akt vetëm civil, pa vlerë fetare apo zakonore. Në vitin 1967, me shpalljen e Shqipërisë “shtet ateist”, u ndalua çdo ndikim fetar.
Ligji u shkëput plotësisht nga feja dhe zakoni.
Megjithatë, në zonat e thella malore, sidomos në veri, Kanuni vazhdoi të vepronte në heshtje – një formë e fshehtë rezistence kulturore ndaj pushtetit.
Pas vitit 1990 – rikthimi i fesë dhe kujtesës zakonore
Rënia e komunizmit solli rikthimin e lirive fetare dhe të kujtesës tradicionale. Xhamitë dhe kishat u rindërtuan, dhe në shumë zona u rikthyen diskutimet mbi vlerat e Kanunit, jo si ligj praktik, por si trashëgimi morale. Ligji modern shqiptar ruajti rregullin europian:
Martesa ndalohet vetëm deri në brezin e katërt.
Por në shumë fshatra të veriut ende dëgjohet thënia e vjetër:
“Gjaku s’martohet, se është mallkim.”
Ky kujtim tregon se, pavarësisht ligjeve dhe ndryshimeve shoqërore, koncepti i “gjakut të pastër” mbetet një pjesë e gjallë e ndërgjegjes shqiptare.
Pra, historia e martesës ndër shqiptarë është një histori e ndërthurur mes fesë, zakonit dhe shtetit. Kanuni e bëri martesën çështje nderi dhe gjaku; Sheriati e pa si akt fetar e ligjor; ndërsa shteti modern e shndërroi në kontratë civile.
Por, përtej këtyre ndryshimeve, një gjë mbeti e pandryshuar:
respekti i thellë për gjakun dhe nderin – dy shtylla që ende përcaktojnë mënyrën si shqiptarët e kuptojnë familjen dhe martesën, edhe në shekullin XXI.
Referencat:
– Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, Botimi i parë, Shkodër, 1933; ribotuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 1989.
Pjesa “Martesa ndërmjet gjakut të fisit” dhe ndalimi deri në brezin e shtatë.
– Eqrem Çabej, Studime etnolinguistike shqiptare, vëll. II, Tiranë: Universiteti i Tiranës, 1976.
Analizë mbi konceptin e “fisnisë” dhe lidhjen e gjakut në kulturën shqiptare.
– Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture, I.B. Tauris, London–New York, 2015.
Përshkrim i strukturës fisnore dhe funksionimit të Kanunit në veri të Shqipërisë.
– Kodi i Familjes i Republikës së Shqipërisë, Ligji nr. 9062, datë 8.5.2003.
Neni 32: ndalimi i martesës deri në brezin e katërt sipas ligjit bashkëkohor.
Zonjë!
Ne kreun e tretë (shkuesija – fejesa), aty ku kanuni tregon per ndalesen e marteses, e qe jane disa,kanuni shume qarte e thot: “Kanuja s’e ban fejesen e martesen, kur te ndermjetsohen ndalimet e naltpermendura, edhe ne katerqind breza me kenë”. Pra ndalesa ndermjet gjakut te fisit nuk ndalohet deri ne brezin e shtatë por ndalohet edhe nese eshte katerqind breza diferencë.
Kanuni i Lekë Dukagjinit”, botim i “Rilindja” 1972