Të mëdhenj për botën, të vonuar për veten – paradoksi historik shqiptar

Aleksandri i Madh, që në histori mbeti shumë i madh për botën…, por ku mbetën Ilirët e tij, Arbnorët-Shqiptarët…?!

Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan

Ese reflektuese

Historia e shqiptarëve përmban një paradoks të thellë dhe ende të pashpjeguar plotësisht: si një popull i lashtë, me gjuhë dhe kulturë ndër më të vjetrat në Evropë, arriti të prodhojë udhëheqës, strategë, themelues shtetesh dhe figura kyçe për kombe e perandori të tjera, por dështoi për shekuj me radhë ta institucionalizojë veten në një shtet të qëndrueshëm kombëtar.

Shqiptarë me origjinë ose gjak shqiptar u ngjitën në majat e Perandorisë Romake dhe Bizantine, udhëhoqën ushtri dhe administrata osmane, kontribuuan në formimin e Turqisë moderne, në ndërtimin e shtetit egjiptian të Mehmet Ali Pashës, në administrimin dhe pavarësimin e Greqisë moderne, madje edhe në strukturat shtetërore serbe në mesjetë.

Ndërkohë, vetë shqiptarët arritën të shpallin një shtet të pavarur vetëm në vitin 1912 – dhe atë një shtet të cunguar, të vonuar dhe të brishtë, duke ngelur jashta tij teritore të shumta vitale shqiptare.Ky realitet ngre një pyetje thelbësore: pse shqiptarët ishin kaq të aftë për t’i shërbyer botës dhe kaq të pafuqishëm për t’i shërbyer vetvetes?

Një shpjegim i mundshëm qëndron në natyrën e organizimit shoqëror shqiptar. Për shekuj, shqiptari ishte i lidhur fort me fisin, krahinën dhe familjen, por më pak me konceptin abstrakt të shtetit. Besnikëria personale, trimëria individuale dhe aftësia për t’u përshtatur e bënë shqiptarin një element të çmuar për perandoritë, por këto të njëjta cilësi shpesh penguan ndërtimin e një projekti kolektiv afatgjatë.

Perandoritë i shfrytëzuan shqiptarët për energjinë e tyre, për besnikërinë e drejtpërdrejtë dhe për aftësinë e tyre ushtarake e administrative.

Shqiptari ishte “i besuari i pushtetit”, por rrallëherë ishte zot i pushtetit. Ai ndërtonte shtete për të tjerët, por jo institucione për veten.

Një tjetër faktor ishte pozita gjeopolitike e trojeve shqiptare. Të vendosur në kryqëzimin e qytetërimeve dhe interesave të mëdha, shqiptarët u gjendën vazhdimisht nën presionin e fuqive të jashtme. Në këtë kontekst, mbijetesa shpesh kërkonte përshtatje individuale dhe jo organizim kombëtar. Shqiptari mësoi të jetojë brenda strukturave të huaja, jo t’i sfidojë ato.

Megjithatë, kjo histori nuk është histori dështimi, por histori mbijetese të gjatë. Gjuha shqipe mbijetoi pa shtet për shekuj. Identiteti shqiptar u ruajt në familje, në zakone, në kanun, në këngë dhe në kujtesën kolektive. Shteti mungoi, por kombi jo.

Shpallja e pavarësisë në vitin 1912 dhe krijimi i shtetit të Kosovës një shekull më vonë, me shumë sakrifica, tregojnë se ky popull nuk ishte i paaftë për shtetësi, por i vonuar nga rrethanat historike dhe nga një trashëgimi e gjatë e shërbimit ndaj të tjerëve. Prandaj, shqiptari nuk ishte “i keqi i vetvetes”, por shpesh i shpërndarë në botë, i shpenzuar për të tjerët, i përdorur për projekte që nuk ishin të tijat.

Sfida e sotme mbetet ajo që historia nuk ia dha lehtë: ta përqendrojë energjinë e vet te vetja.

Nëse dikur ishim të mëdhenj për botën dhe të vegjël për veten, sot koha kërkon të jemi të përgjegjshëm për veten, pa e humbur aftësinë për t’u hapur ndaj botës.