Ibrahim Rugova, apo kur historia shndërrohet në mit dhe figurat historike në tabu

Shoqëritë që dalin nga trauma kolektive shpesh kërkojnë shpëtim në mite. Kjo është njerëzore. Por kur miti zë vendin e analizës, historia pushon së qeni mësuese dhe kthehet në dogmë. Kosova ka rënë pikërisht në këtë kurth: në vend të ballafaqimit kritik me të kaluarën, ka ndërtuar figura të paprekshme, të imunizuara nga çdo pyetje.

Një nga këto figura është Ibrahim Rugova, i ngritur në nivel mesianik, jashtë çdo konteksti historik dhe jashtë çdo bilanci real veprimi. Ky mit nuk është produkt i analizës, por i nevojës psikologjike për një figurë atësore, të qetë, pothuaj metafizike, që supozohej se “e përfaqësonte popullin” edhe atëherë kur populli përjetonte dhunë ekstreme.

Problemi nuk është se Rugova kishte rol historik — ai e kishte. Problemi është se ky rol është absolutizuar, duke u shkëputur nga realiteti konkret i asaj kohe. Ndërkohë që shumica e popullsisë përjetonte spastrimin etnik, deportimin masiv dhe dhunën sistematike të regjimit të Millosheviqit, figura politike qendrore e rezistencës paqësore ishte e neutralizuar, e zhvendosur dhe praktikisht e heshtur.

Këtu lind kontradikta morale që nuk guxohet të shtrohet: si mund të mbahet statusi i figurës së paprekshme, kur ekziston një shkëputje e thellë mes përvojës së popullit dhe pozicionit real të lidershipit?

Demistifikimi nuk është sulm personal. Është domosdoshmëri kulturore. Historia nuk kërkon shenjtorë, por njerëz me role, kufij dhe përgjegjësi. Kur një shoqëri refuzon t’i shohë figurat e saj si produkte të rrethanave konkrete, ajo fillon të ndërtojë legjenda, jo histori.

Kulti i figurës — sidomos kur ushqehet me rrëfime për jetë “prrallore”, izolim simbolik dhe distancë nga vuajtja kolektive — nuk i shërben as së vërtetës, as brezave që vijnë. Përkundrazi, ai krijon një ndarje të rrezikshme: populli si viktimë absolute dhe lideri si qenie e përjashtuar nga përgjegjësia historike.

Kjo ndarje e deformon kujtesën kolektive. Ajo e zhvendos fokusin nga pyetjet thelbësore: çfarë u bë mirë, çfarë u bë keq, dhe pse? Cilat strategji funksionuan dhe cilat u konsumuan? Dhe mbi të gjitha: kush mbeti me popullin, dhe kush mbeti simbolikisht mbi të?

Një shoqëri që nuk i bën këto pyetje, nuk po e mbron historinë — po e varros atë nën mite. Dhe mitet, sado ngushëlluese të jenë, nuk ndërtojnë vetëdije kritike. Ato ndërtojnë tabu.

Demistifikimi nuk e ul historinë, e shpëton atë. Sepse vetëm një histori e çliruar nga aura e paprekshmërisë mund të shërbejë si mësim, jo si dogmë. Dhe vetëm një shoqëri që guxon të shohë figurat e saj me sy njerëzor, jo mitologjik, mund të ecë përpara pa u robëruar nga emocionet e së kaluarës. Ky është dallimi mes kujtesës së pjekur dhe adhurimit të verbër.