Naim J. Krasniqi, Minhen
____
Refleksion me shkas
___
Për çdo përvjetor të lindjes apo të vdekjes së heronjve, si dhe për data të
ndryshme me rëndësi në periudha historike, shkruhen shumë shkrime në shenjë
kujtimi dhe mirënjohjeje për kontributet e personaliteteve, por edhe për ngjarje
të ndryshme dhe ndikimin e tyre në zhvillimet e mëvonshme. Më shpesh
shkruhet për triumfet sesa për disfatat. Çdo shkrues (gazetar, analist, publicist,
por edhe shkencëtar) i trajton këto ngjarje sipas njohurive dhe këndvështrimit të
vet. Kjo qasje është e vlefshme, por historiani, në mënyrë të veçantë, duhet t’i
bazojë shkrimet e tij në burime, literaturë dhe në analizën kritike të tyre, në
mënyrë që të arrijë në përfundime të argumentuara shkencërisht.
Në këtë kontekst, do të ndalem te shkrimet e fundit me rastin e përvjetorit të
558-të të vdekjes së Skënderbeut. Pothuajse të gjitha shkrimet dhe deklarimet e
personaliteteve kulturore e politike filluan me përkujtimin e jetës dhe veprës së
heroit tonë kombëtar, duke vazhduar më pas me jehonën e figurës së tij në
letërsinë dhe kulturën kombëtare e ndërkombëtare. Rikujtohet vazhdimisht fakti
se për Skënderbeun kanë shkruar historianë, shkrimtarë dhe filozofë, duke
madhështuar jetën dhe bëmat e tij. Pothuajse të gjithë autorët nisin me veprën e
Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis
(Romë, 1508 – 1510) si dhe botime pasuese), e shkruar në gjuhën latine si dhe
ne gjuhe te ndryshme evropiane.
Kjo vepër u bë burim themelor dhe frymëzim për shumë studiues dhe shkrime
mbi jetën dhe veprimtarinë e Skënderbeut, përmes së cilës figura e tij u përhap
në kulturën evropiane si një personalitet shumëdimensional: trim dhe guximtar,
diplomat, strateg ushtarak, udhëheqës politik dhe tribun, por edhe figurë me
autoritet moral. Kur paraqitet kjo arritje, zakonisht përmenden në radhë të parë
përkthimet e veprës së Barletit në gjuhët frënge, italiane, spanjolle, angleze etj.,
ndërsa përkthimi në gjuhën gjermane përmendet shpesh vetëm dytësor ose në
fund.
Për audiencën shqiptare kjo është e kuptueshme, sidomos për shkak të ndikimit
të madh të studimit brilant të prof. dr. Ymer Jaka, Skënderbeu në letërsinë
frënge (Prishtinë: Instituti Albanologjik, 1990), i cili përfshin analizën dhe
përkthimin nga frëngjishtja të veprës së Barletit. Ky studim ka mbetur thellë në
memorien kulturore shqiptare, aq sa sa herë flitet për Skënderbeun në
kontekstin evropian, përmendet pothuajse automatikisht Jacques de Lavardin
(Lavardin), i cili përktheu në gjuhën frënge veprën e Marin Barletit me titull
Histoire de Georges Castriot, surnommé Scanderbeg, Roy d’Albanie (Paris,
1576).
Kjo nuk përbën problem në vetvete; megjithatë, për hir të saktësisë historike,
duhet theksuar se përkthimi i parë i veprës së Barletit nga latinishtja në një
gjuhë moderne evropiane është ai në gjuhën gjermane i vitit 1533, botuar në
Augsburg dhe përkthyer nga humanisti Johann (Johannes) Pinicianus (rreth
1477/78–1542).
Qëllimi i këtij refleksioni nuk është të vërë në dyshim rëndësinë e traditës
frënge të prezentimit të Skënderbeut, por të tërheqë vëmendjen mbi një hallkë të
hershme dhe shpesh të anashkaluar të kësaj tradite: botimin gjerman të vitit
1533, i cili dëshmon për një interes të hershëm dhe të strukturuar të botës
gjermane ndaj figurës së heroit shqiptar.
Perkthimi ne gjuhen gjermane
Botimi gjerman i vitit 1533 i veprës së Marin Barletit Historia de vita et gestis
Scanderbegi u përkthye nga Johann (Johannes) Pinicianus me titullin:
Des aller streytparsten Fürsten und Herrn Georgen Castrioten, genannt
Scanderbeg, ritterliche Thaten, so er mit den Türckischen Kaysern begangen
(Augsburg: Heinrich Steiner, 1533).
Në shqip, ky titull mund të përshtatet si:
Marin Barleti, Veprat kalorësiake të princit dhe zotit më luftarak Gjergj
Kastriotit, të quajtur Skënderbeu, kundër perandorëve turq, përkthyer në
gjermanisht nga Johann Pinicianus.
Formulimi në faqen e titullit “…ritterliche Thaten… durch J. Pinicianum
verteutscht” e pozicionon qartë Pinicianusin si përkthyes dhe ndërmjetës
kulturor; termi verteutschen nënkupton jo vetëm përkthimin gjuhësor, por
përshtatjen e tekstit për publikun gjerman, verteutschen – ta bësh gjerman, ta
intepretosh në gjuhën gjermane . Ky botim nuk duhet kuptuar si një përkthim i
thjeshtë literal, por si një produkt kompleks humanist, ku autorësia ndahet
funksionalisht midis Marin Barletit, si autor i narrativës historike, dhe
Pinicianusit, si përkthyes-interpretues që e përshtat tekstin me mentalitetin dhe
kulturën gjermane të kohës.
Narrativa kryesore mbi jetën dhe veprimtarinë politike e ushtarake të
Skënderbeut mbetet ajo e Barletit, e ndërtuar në frymën e historiografisë
humaniste dhe me theks në rolin e tij si mbrojtës i krishterimit përballë
Perandorisë Osmane. Megjithatë, analiza e parateksteve të botimit gjerman –
dedikimi drejtuar Këshillit të qytetit të Augsburgut, teksti Zu dem Leser (“Për
lexuesin”) dhe aparati shpjegues gjeografik e historik – dëshmon se këto pjesë
janë krijime origjinale të Pinicianusit. Në to, përkthyesi shfaqet si autor i
pavarur, që shpjegon metodën e tij të përkthimit dhe funksionin didaktik të
historisë për publikun urban dhe drejtuesit politikë.
Pinicianus e vendos figurën e Skënderbeut në një kornizë më të gjerë të
historisë evropiane, duke e krahasuar me figura të antikitetit dhe mesjetës, dhe
duke aktualizuar mesazhin e veprës për një publik të ndjeshëm ndaj kërcënimit
osman. Ky dimension politiko-didaktik dhe apologjetik i përkthimit është
theksuar edhe nga historiografia moderne (Babinger).
Studiuesit bashkëkohorë vërejnë se vepra e Barletit, megjithë elementet e saj
lavdëruese, retorike dhe panegjirike, mbetet burim themelor për studimin e
Skënderbeut, por duhet lexuar gjithmonë në kontekstin e traditës humaniste dhe
të qëllimeve normative të autorit dhe përkthyesve të tij. Oliver Jens Schmitt ka
theksuar se recepsioni evropian i figurës së Skënderbeut në shekullin XVI nuk
mund të kuptohet pa marrë parasysh rolin e përkthimeve dhe adaptimeve të
hershme, ndër të cilat ai i Pinicianusit zë një vend qendror.
Edhe historiografia shqiptare, veçanërisht në studimet e Flamur Hadrit, ka vënë
në dukje rëndësinë e këtij përkthimi për përhapjen e figurës së Skënderbeut në
Evropën Qendrore. Në këtë kuptim, botimi i Augsburgut i vitit 1533 paraqitet si
tekst me autorësi të dyfishtë, ku ndërthuren narrativa historike e Barletit dhe
korniza paratekstuale, shpjeguese dhe politiko-didaktike e Pinicianusit. Kjo
ndërthurje e shndërron veprën në një burim të çmuar jo vetëm për historinë e
Skënderbeut, por edhe për historinë e përkthimit, humanizmin gjerman dhe
mënyrën se si figura e heroit shqiptar u përvetësua dhe u reinterpretua në
Evropën e shekullit XVI.
Botimet latine të asaj periudhe (shek. XV–XVI) karakterizohen nga një
paraqitje tipografike e thjeshtë, pa gravura figurative në dru, duke u kufizuar
kryesisht në iniciale dekorative tipografike. Ky minimalizëm vizual reflekton
normat e botimit humanist, ku autoriteti i tekstit mbështetej në gjuhën latine dhe
në traditën klasike.
Libri i përkthyer në gjuhën gjermane nga Johann Pinicianus, edhe nga aspekti
teknik, ishte në një nivel të lartë për kohën kur u botua. Në të u përdorën
teknikat më të avancuara të shtypshkrimit të asaj kohe. Gravurat në dru
(Holzschnitte), pra ilustrime të realizuara me gdhendje në dru dhe të ndriçuara
me bojë për të theksuar ngjarjet dhe personazhet, nuk i përkasin origjinalit latin
të veprës së Marin Barletit, por janë elemente editoriale të botimit gjerman të
vitit 1533. Këto ilustrime kanë funksion didaktik dhe politiko-didaktik, duke e
bërë tekstin më të qasshëm për një publik më të gjerë dhe duke forcuar
dimensionin vizual të heroizmit të Skënderbeut në përkthimin e Johann
Pinicianus-it, botuar në Augsburg.
Libri përbëhet nga 250 fletë (një fletë = dy faqe) dhe është i formatit folio, pra i
një formati të madh libri. Këta elementë e shndërrojnë veprën në një mjet
edukimi moral dhe fetar, ku historia kuptohet sipas parimit magistra vitae dhe
Skënderbeu paraqitet si shembull i rezistencës së krishterë. Ilustrimet
pasqyrojnë traditën gjermane të librave të ilustruar dhe synimin për ta bërë
figurën e Skënderbeut më tërheqëse për publikun gjerman të shekullit XVI.
Sipas studiuesve të këtyre përkthimeve, me pasurimin e librit me gravura,
Pinicianus synonte që vepra të ishte sa më popullore, duke marrë parasysh se
këto ilustrime nuk janë thjesht dekorative, por kanë funksion didaktik dhe
normativ, duke e bërë narrativën historike më të kuptueshme dhe më tërheqëse
për një publik jo-akademik, i cili përmes këtyre skicave mund të kuptonte më
lehtë përmbajtjen e veprës. Kështu, libri nuk ishte i destinuar vetëm për shtresat
e larta të kulturës gjermane apo për familjet princore, ndonëse Pinicianusi në
parathënien e tij u drejtohet me nderim kryetarëve të bashkisë dhe këshillit të
qytetit të Augsburgut, duke u ofruar shërbimin e tij të përulur.
Ai thekson se dobitë e leximit të historisë janë të njohura, veçanërisht për ata që
janë vendosur nga Zoti në pushtet dhe në qeverisje. Historia, sipas tij, jo vetëm
që mëson virtyte qytetare dhe një jetë të ndershme, por ndihmon njeriun të
kuptojë vullnetin hyjnor, të pranojë ndëshkimin e merituar, të kthehet te Zoti
dhe të jetojë me përgjegjësi morale. Në këtë mënyrë, Pinicianusi sqaron
rëndësinë e përkthimit dhe të prezantimit të kësaj vepre, duke përmbledhur
jetën e Skënderbeut: se ai ishte princ i lindur i Epirit dhe i Shqipërisë, se u dha
peng turqve në rini bashkë me vëllezërit e tij, por u kthye në atdhe me vullnet
hyjnor dhe fitoi shumë beteja kundër sulltanëve osmanë, si Murati dhe
Mehmeti.
Përkthimet e veprës së Marin Barletit në shekullin XVI nuk mund të kuptohen
thjesht si akte filologjike, por si ndërhyrje politiko-didaktike dhe apologjetike,
të lidhura ngushtë me realitetet politike, fetare dhe kulturore të Evropës së
kohës. Johann Pinicianus, Kaspar Hedio dhe Jacques de Lavardin, secili në
kontekstin e vet, e përdorin figurën e Skënderbeut për qëllime të ndryshme:
edukim qytetar, mobilizim princëror ose formim moral të aristokracisë. Këto
variante dëshmojnë se recepsioni evropian i figurës së Skënderbeut ishte
dinamik dhe shumëdimensional, duke e shndërruar heroin shqiptar në një figurë
simbolike të përbashkët të Evropës së shekullit XVI
