Sak Muji, Rugovë
(Sylë Mujaj)
____
Nr-I- REPLIKË /
1. Dosjet “sekrete” dhe emrat “të shenjtë”
2. Kur e vërteta ndalet te dera e “të paprekshmëve”
3. OZN/ UDB: listat s’janë të plota kur përjashtojnë “të gjallët e pushtetit”
Teksti: Seriali “OZN-ja & UDB-ja në Kosovë (1945–1990)” ka një meritë të pakontestueshme: e thotë me zë atë që u përpoqën ta mbanin si zë të ulët—se represioni s’ishte mjegull, por mekanizëm; s’ishte rastësi, por politikë; s’ishte “teprim i disa individëve”, por sistem.
Por ja ku fillon problemi: kur “dosjet e heshtura” flasin, pse disa emra heshtin sërish?
Kur flitet për bashkëpunëtorë lokalë, pse lista duket sikur ka frikë nga një kategori e veçantë: ata që pas vitit 1981 e tutje, dolën nga prapaskena e frikës dhe u shfaqën në skenën e karrierës?
Apo këta paskan qenë “të padukshëm” për UDB-në… derisa u bënë “të dukshëm” për postet?
Nëse ky serial e mban emrin “investigativ”, atëherë investigimi s’mund të jetë me kufi politik, as me filtër shoqëror, e as me logjikën: “t’i përmendim ata që s’kanë më zë, por t’i anashkalojmë ata që ende kanë mikrofona”.
Sepse kështu, pa dashje (ose me dashje), prodhohet ajo që populli e nuhat shpejt: një e vërtetë e kontrolluar — aq sa të duket guxim, por jo aq sa të prekë kockën e sistemit. E vërteta nuk është dekor, është përgjegjësi Shkrimi flet për të drejtën për të vërtetën, për zinxhirin komandues, për torturën, proceset e montuara, për lustracionin dhe garancitë e mos-përsëritjes. Mirë. Por le të jemi të sinqertë: pa emra, pa role, pa dokumente dhe pa verifikim, këto mbeten tezë e bukur—jo drejtësi tranzicionale.
Dhe pastaj lind pyetja e thjeshtë që e bëjnë viktimat, jo juristët e zyrave: Kush i nënshkroi akt-akuza?
Kush i vulosi dënimet?
Kush i ndërtoi “dëshmitë”?
Kush e shndërroi gjykatën në zyrë disipline dhe burgun në diplomë karriere?
Në vitet kur studentët e rinia e Kosovës u shtypën, u arrestuan, u rrahën, u dënuan, u përjashtuan nga jeta publike—nuk e bënë këtë “vetëm serbët e ardhur”.
Në shumë raste, mekanizmi u lehtësua edhe nga dorë lokale: nga njerëz që në letra ishin “shqiptarë”, por në veprim shërbenin si shkallë e sistemit.
Kur “patriotizmi” bëhet maskë, dhe “karriera” bëhet dëshmi Ka emra publikë për të cilët shoqëria ka pasur pyetje prej dekadash. Dhe këto pyetje nuk zgjidhen as me heshtje, as me nervozë, as me etiketa “mos e hap atë temë”. Përkundrazi: hapja e arkivave dhe verifikimi institucional është mënyra e vetme që i ndan thashethemet nga faktet. Në këtë frymë, kur në debate publike përmenden figura si Azem Vllasi, Isa Mustafa, Selim Brosha, Tadej Rodiçi, Demë Muja, Mehmet Loci, Asllan Sllamniku, Bashkim Kursani, Lorenc Selmani e të tjerë—çështja nuk është të bëhet “gjyq në Facebook”.
Çështja është kjo: A ka pasur rol secili prej tyre në aparatin e atëhershëm (gjykata, prokurori, shërbime, inspektorate, komitete, organizata fronti)? Në çfarë roli?
Me çfarë vendimesh?
Me çfarë dokumentesh?
Nëse po—le të dalin dokumentet. Nëse jo—edhe më mirë: le të dalin dokumentet, që të pastrohet emri. Sepse ironia më e hidhur është kjo: ata që duhej të përgjigjeshin, shpesh u bënë ata që përgjigjen të tjerët. Ata që duhej të hetoheshin, shpesh u bënë ata që “hetojnë”.
Ata që duhej të justifikonin një të shkuar, sot shfaqen si autorë morali për të ardhmen. “Plehu i Kosovës” nuk harrohet me një status Ka plagë që s’i mbyll dot një shkrim i bukur e as një serial i mirë dizajnuar. Sepse shumë prej nesh e mbajmë mend gjuhën e përçmimit, thirrjet e poshtërimit, etiketimet publike ndaj studentëve e rinisë—si të ishin mbeturinë, jo bij të këtij vendi. Dhe prandaj, kur sot flitet për “dosje”, s’kërkohet hakmarrje. Kërkohet minimumi moral i një shoqërie: të mos na kërkohet të harrojmë në këmbim të karrierave të dikujt. Përmbyllja: ose e vërtetë e plotë, ose dekor i radhës Prandaj, kjo replikë është e thjeshtë:
• Nëse seriali synon të drejtën për të vërtetën, atëherë mos e lini të vërtetën me shkurtesa.
• Nëse synon drejtësi tranzicionale, atëherë mos e ndani historinë në “të dënuar pa mbrojtje” dhe “të paprekshëm me imunitet shoqëror”.
• Nëse synon mos-përsëritje, atëherë hapni arkivat dhe bëni verifikim institucional, me procedurë dhe me të drejtë përgjigjeje. Sepse e vërteta që ndalet te “të vdekurit” dhe frikësohet nga “të gjallët e pushtetit” është vetëm një formë tjetër e asaj që seriali vetë e quan: heshtje e qëllimshme. Dhe heshtja e qëllimshme, sado elegante të shkruhet, mbetet… bashkëfajësi morale
