Mburrja e kryeministrit të Republikës së Shqipërisë në fjalimin e mbajtur në parlamentin izrailit “Knesset”, lidhur me mbrojtjen e hebrenjve nga shqiptarët, një fakt ky i njohur tashmë botërisht, është më së shumti një kontribut i të ashtuquajturve “kolaboracionistë dhe kuislingë”, “bashkëpunëtorë të fashistëve dhe nazistëve”, “kriminelëve dhe trathëtarëve të popullit shqiptar”, “agjentëve dhe spiunëve të borgjezisë së huaj dhe imperializmit botëror”, etiketuar kështu nga propaganda e regjimit stalinist dhe historiografia marksite e ushqyer metodologjikisht dhe dalë prej të njëjtit regjim, por që nuk u përmend fare nga kryeministri.
Për të qenë të saktë. ishin pikërisht qeveritë shqiptare gjatë Luftës se Dytë Botërore, të cilat përgjatë viteve 1942-1944, qeveri të cilët ai (Rama) dhe shpura e tij nuk lë rast pa i përgojuar ironikisht sikurse ia do zogu i qjefit, ato që i mbrojtën hebrenjtë.
Sidoqoftë, përkundrejt kësaj, mbrojtja e hebrenjve në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore është bërë në mënyrë institucionale më së pari nga qeveria e shtetit shqiptar, e cila pavarësisht se në kushte të pushtimit italian e më pas atij gjerman, përmes akteve zyrrtare mori në mbrojtje hebrenjtë që gjendeshin brenda territorit shtetëror të shtetit shqiptar.
Edi Rama ishte dje në Izrael dhe mburrej aty falë akteve të pazakonte të një qeverie shqiptare me kryeministra si Mustafa Kruja e Rexhep Mitrovica; me ministra të brendshëm si Kolë Bib Mirakaj e Xhaferr Deva; me shtetarë dijetarë e dinjitare të tjerë njëherësh si: Mehdi Frashëri, Patër Anton Harapi O.F.M,. Lef Nosi, Ernest Koliqi, Mark Gjon Marku, Eqrem bej Vlora e Maliq Bushati me shokë, të cilët e shkruan këtë histori me nder në kushte thuajse krejt të pabesueshme për rrethanat politike në të cilat po kalonte vendi ynë.
Ishin Nacionalistët shqiptarë të atyre qeverive, ata të cilët shpëtuan hebrenjtë gjatë Luftës II Botërore. Nuk mund të fshihet kjo e vërtetë e madhe me shoshë nga ata që janë trashëgiminë poltikë të regjimit komunist, bazuar në narrativën zyrtare të regjimit komunist (1945–1990).
Pas Luftës II Botërore, historia u shkrua nga fitimtarët, të cilët monopolizuan rolin e shpëtimit të hebrenjve, rol të cilin ata ia atribuan pa të drejtë, ekskluzivisht Frontit Nacionalçlirimtar, ndërsa strukturat shtetërore të periudhës 1939–1944 u shpallën “kolaboracioniste”, bashkëpunëtore me pushtuesit.
Ky arsyetim tërësisht i fallsifikuar e bëri politikisht të pamundur pranimin e faktit real se hebrenjtë u mbrojtën nga administrata shqiptare qendrore dhe ajo vendore, e shtrirrë kjo në territor duke nisur nga policia, xhandarmëria, prefekturat, komunat dhe nga zyrtarë nacionalistë me funksione shtetërore të kudondodhur.
Këshilli i Naltë i Shtetit dhe Qeveria Shqiptare e Rexhep Mitrovicës këmbëngulën para Naubacher-it dhe Ministrit Ribentrop që çështja e hebrenjve të ishte çështje e brendshme e shtetit shqiptar dhe si rezultat nuk u dorëzua asnjë hebre nga autoritetet shqiptare ngaqë u refuzuan listat e deportimit të tyre.
Hebrenjtë u pajisën me dokumente identifikimi shqiptare dhe pjesa më e madhe e tyre u sistemuan në vende të sigurta në territor me vendime administrative të protokolluara konform legjislacionit në fuqi.
Këto veprime ishin akte zyrtare shtetërore, pra institucionale. Nuk mund të arrihet deri në atë pikë sa të folklorizohet qëllimisht një qëndrim institucional zyrtar i një shteti të tërë me të gjitha atributet e duhura juridike, pavarësisht gjendjes së luftës dhe specifikisht kontekstit shqiptar.
Gjithëkush mund të arsyetojë fare thjeshtë se në atë përndjekje të pashembullt të gjermanëve, hebrenjtë nuk mund të mbroheshin thjesht dhe vetëm përmes BESËS. Pa urdhra administrativë; pa mbrojtje policore dhe pa atë refuzimin përjashtimor ndaj gjermanëve duke e parë çështjen e hebrenjve si çështje të brendshme të shtetit shqiptar, nuk do të kishim atë rezultat që doli në përfundim të Luftës.
Pra gjithkush e kupton se besa nuk do të kishte qenë kurrë e mjaftueshme, sado që të ngulmojmë në këtë arsyetim. Ishte dhe është krejtësisht e pamjaftueshme. Kam përshtypjen se droja nga një rehabilitimi i nacionalizmit shqiptar dhe pranimi i rolit të nacionalistëve të qeverive shqiptare gjatë luftës, gjë që do të rrëzonte në njëfarë kuptimi një ndër mitet që i varet në qafë me një inerci kryeneçe historiografisë shqiptare, ka bërë që edhe kryeministri Rama të ketë ndjekur këshillat e gabuara që vijojnë të vegjetojnë për inerci ende sot pas 35 vjetësh nga rënia e atij regjimi gjakatar komunist si të paprekura në ndonjë institucion apo individ që ky i fundit i merr si të mirëqena këshillimet e tyre.
Të vegjetosh rrejshëm në fallsitet të dalë boje, ky është një gabim i madh, një akt pervers në kurriz të së vërtetës e cila një ditë do të njihet, sepse është këtu mes nesh, pa apo me dashjen tonë, sepse ka shenjuar me jetën dhe veprën e saj historinë tonë dhe të hebrenjve njëherësh.
Pikërisht bash përmbi këtë histori po përpiqen të përfitojnë trashëgimtarët bij e nipa terroristësh partizanë shqiptarë, të cilët i vranë, gjymtuan, dënuan e dëbuan nga faqja e dheut të gjithë kata burra dhe familjarët e tyre deri në tre breza njëherësh, por që mbrojtën hebrenjtë.
Më 25 shkurt 1887 lindi Norbert Jokl, albanologu austriak me prejardhje hebreje, gjuhëtari dhe miku i madh i shqiptarëve. Njihet si një ndër themeluesit e albanologjisë. Ai ishte ndër hebrenjt e mbrojtur nga shqiptarët në Shqipëri.
Madje edhe ndonjë që kishe mbetur gjallë si meshtari Dom Shtjefën Kurti, regjimi nuk do hezitonte ta pushkatonte pa një pa dy, krejt vonë, në vitin 1971.
Mbrojtja zyrtare e hebrenjve nga ana e shtetit shqiptar është e faktuar dhe provohet lehtë si e tillë me dokumente autentike/origjinale të dala nga kancelaria e shtetit shqiptar e jo me folklorizma e lloqe katundi.
Një shtetar serioz sikurse do të duhej të ishte kryeministri ynë, do të duhej të ishte informuar mirë dhe do të duhej të falënderone publikisht këtà burra që kryen këtë akt human me rëndësi epokale për historinë e një vendi të vogël sikurse ishte e është Shqipëria.
Por një gjë e dinë mirë hebrenjtë, sepse ata kanë kujtesë dhe mbi të gjitha ata janë e njihen se janë popull i kujtesës dhe i librit njëherësh dhe e dinë mirë se kush i ka ndihmuar dhe madje edhe përse i kanë ndihmuar.
Këtë e dinë fort mirë studiues të përkore të kësaj ç’ështjeje sikurse: Albert Ramaj , Edmond Malaj , Romeo Gurakuqi , Shaban Sinani, Monika Stafa e ndonjë tjetër.
[Kastriot MARKU, Milano, paradite 27 janar 2026].
