_
Nikollë Loka. Tiranë
Traktati i Lozanës ishte një marrëveshje që qeveritë e Greqisë dhe Turqisë arritën në lidhje me shkëmbimin e të gjithë grekëve që jetonin në Anadolli dhe në Traki dhe atyre që kishin jetuar në Stamboll përpara vitit 1918 me të gjithë turqit që jetonin në Greqi. Shkëmbimi në të vërtetë kishte filluar gjatë ditëve të fundit të luftës për pavarësinë e Turqisë. Shpërngulja dhe shkëmbimi i popullsisë mendoi se u krye pasi shtetet greke dhe turke kërkonin homogjenizimin e popullsisë dhe shtimin e kohezionit kombëtar, si përpjekje për të ulur tensioned e brendëshme. Në lojë ishin dhe përfitimet ekonomike të palëve: grekët duke sekuestruar pronat e pasuritë e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë, ndërsa turqit duke u mundur të përfitonin nga ndonjë kompensim financiar(Kaceli-Demirlika, 2013:125-126).
Nën monitorimin e Fuqive të Mëdha e të Lidhjes së Kombeve, më 30 janar 1923, u nënshkrua Traktati i Lozanës. Në një nga nenet e tij përcaktohej shkëmbimi i popullsisë turke në Greqi me atë greke në Turqi. U vendos që të ngrihej një komision i Lidhjes së Kombeve për të ndjekur zbatimin e dispozitave të shkëmbimit, së bashku me disa nënkomisione(Sheme, 2020). Sipas marrëveshjes, duke filluar që nga 1 maji i vitit 1923: ”…duhet të kryhej shkëmbimi, i detyrueshëm i shtetasve “turq” të besimit ortodoks, grekëve të vendosur në tokat turke me shtetasit grekë të besimit mysliman të vendosur në tokat greke.” Edhe pse të dy palët ranë dakord që nga kjo marrëveshje të përjashtonin popullsinë shqiptare që jetonte në Greqi, përsëri si Athina ashtu edhe Ankaraja nuk iu përmbajtën zotimeve të tyre.(Komina, 2016:72)
Përdorimi i kriterit fetar në përcaktimin e elementit që do të përfshihej në shkëmbimin e detyruar të popullsisë linte shteg për abuzime. Kjo vlente në rradhë të parë për popullsinë shqiptare që banonte në zonën e Çamërisë dhe të Maqedonisë(Bello, 2015:198). Ky shkëmbim i madh i detyrueshëm i popullsisë, ose dëbimi i ndërsjellë i rënë dakord, nuk bazohej në gjuhën ose përkatësinë etnike, por në identitetin fetar dhe përfshinte pothuajse të gjithë qytetarët e krishterë ortodoksë të Turqisë, së bashku me qytetarët e saj ortodoksë turqishtfolës dhe shumicën e qytetarëve myslimanë të Greqisë, duke përfshirë shtetasit e saj myslimanë greqishtfolës. Sipas studiuesve shqiptarë, “ky spastrim etnik i sofistikuar, ishte tërësisht i pabazuar në të drejtën ndërkombëtare të kohës, por vetëm mbi një marrëveshje krejtësisht të padrejtë bilaterale greko-turke”(Bashkurti, 2012:277).
Të gjitha përfaqësitë diplomatike shqiptare vepruan në mënyrë aktive, një aktivitet të dendur patën edhe diplomatët e dërguar në shtete që ende nuk kishin një marrëveshje akreditimi me shtetin shqiptar. Juridikisht qeveria shqiptare u mbështet në detyrimet e qeverisë turke dhe asaj greke për respektimin e Traktatit turko-grek të 14 nëntorit 1913 si dhe atij të Sevres të 20 gushtit 1920, të cilët garantonin respektimin e të drejtave të pakicave kombëtare(Komina, 2016:73). Në përpjekje për ta ndërkombëtarizuar problemin e shkëmbimit të popullsisë çame si popullsi turke u shquan diplomatët shqiptarë si: Mithat Frashëri, ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, Benoit Blinishti, konsull i përgjithshëm i Shqipërisë në Gjenevë, Mehdi Frashëri, përfaqësues në Lidhjen e Kombeve etj.(Komina, 2016:72)
Përpjekjeve të shpeshta të shtetit shqiptar për të bërë të mundur mos shkëmbimin e popullsisë shqiptare në Greqi si popullsi turke, Athina zyrtare iu përgjigj, me akuza ndaj shtetit shqiptar se “po ndërhynte në punët e brendshme të Greqisë”. Në mbështetje të palës greke u vu edhe Komisioni Mikst, i cili pranoi tezën greke se popullsia shqiptare duhet të paraqiste dokumentacionin e nevojshëm për të vërtetuar se ishte me origjinë shqiptare, në mënyrë që të mos këmbehej si popullsi turke(Komina, 2016: 218). Nga ana tjetër, krahas me intensifikimin e dhunës dhe terrorit mbi popullsinë shqiptare autoktone, qeveria greke filloi edhe vendosjen e kolonëve grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Kontingjentet e para të kolonëve grekë filluan të dukeshin në fshatrat shqiptare qysh nga vjeshta e vitit 1923(Komina, 2016: 219).
Edhe qeveria turke nuk kishte pranuar që popullsinë çame ta njihte si popullsi myslimane shqiptare, në kuadrin e minoritetit, gjë e cila u shkonte për shtat interesave politike greke, për ta shpërngulur këtë popullsi dhe për ta zëvendësuar me popullsi greke. Duke hasur në këto vështirësi, në interesat politike të qeverisë shqiptare ishte zhvillimi i një diplomacie dhe një politike të jashtme aktive, që të bëheshin përpjekje maksimale për të shpëtuar popullsinë myslimane shqiptare nga shkëmbimi(Komina, 2016:74). Mithat Frashëri, duke iu referuar Traktatit të Lozanës (Konventës) theksonte; “Turqia nuk është aspak e autorizuar të flasë për myslimanët në përgjithësi, sepse ka 200 milionë individë muhamedanë kudo nëpër botë, dhe vetëm Turqia ka 7 milionë të tillë. Është e vështirë të pranohet se në një traktat midis Turqisë dhe Greqisë të jetë pretenduar të vendosë për fatin e myslimanëve shqiptarë”(Kaceli-Demirlika, 2013:140). Zyrtarët turq nuk u treguan të sinqertë në takimet që zhvilluan me zyrtarët shqiptarë. Ndërkohë që kishin premtuar se “shqiptarët do të përjashtoheshin nga shkëmbimi, ata vazhduan përpjekjet për të nxitur tërheqjen e shqiptarëve në Turqi. Me 13 prill 1924, Mithat Frashëri raportonte nga Athina se “delegati turk, Hamdi Beu kishte shtruar një darkë me disa klerikë fanatikë dhe propagandonte në mes të myslimanëve, duke u thënë se “në Anadoll do të kishin kushte më të mira”(Bello, 2015: 209-2010).
Qeveria turke, pavarësisht angazhimeve publike, që nga disa studiues trajtohen me lehtësi si vullnet zyrtar turk për t’i përjashtuar shqiptarët nga shkëmbimi, ishte e vendosur të merrte sa më shumë popullsi myslimane nga Greqia, pavarësisht kombësisë së tyre. Në një nga fjalimet e tij në Izmir, midis të tjerave Mustafa Qemal Ataturku do të theksonte:“Unë mendoj se për të rritur popullsinë turke… është e nevojshme të sjellim elementë nga Maqedonia dhe Traka Lindore”(Kaceli-Demirlika, 2013: 124), pa specifikuar se çfarë kombësie do të kenë ata. Përfaqësuesit turq në Komitetin dhe nënkomitetet e përziera vazhduan zbatimin e këtij procesi në disfavor të popullsisë çame shqiptare dhe në interes të ripopullimit të rajoneve turke, që mbetën bosh nga zhvendosja e 1 300 000 grekëve në Greqi(Shaqiri, 2016:18). Mehmet Necati bej, Ministri Turk i Shkëmbimit kishte deklaruar se “janinjotët e vendosur në krahinën e Stambollit s’janë shqiptarë, por janë turq dhe janë pritur si turq”(Shaqiri, 2016:18). Pra zyrtarët turq po vazhdonin të mendonin si në kohën e Perandorisë osmane, ku nuk bëhej diferencimi i fesë me kombin, duke tërhequr në shkëmbim dhe shqiptarët.
Qeveria Shqiptare e bëri çështjen e shkëmbimit problem ndërkombëtar. Në dhjetor të vitit 1925, gjatë seancës së 37-të të Këshillit të Lidhjes së Kombeve, përfaqësuesi shqiptar Mehdi Frashëri iu referua një “marrëveshjeje” midis Athinës dhe Ankarasë lidhur me vendosjen e 5000 shqiptarëve të Epirit në Turqi dhe kërkoi përjashtimin përfundimtar të myslimanëve të Çamërisë nga shkëmbimi i popullsive. Përpjekjet për të ndaluar shkëmbimin e mëtejshme të kësaj popullsie me atë greke, nuk pushuan prej qeverisë së Tiranës edhe gjatë viteve 1926-1927. Shumë herë Tirana zyrtare iu drejtua si organizmave ndërkombëtare (Lidhjes së Kombeve), kryesisë së Komisionit Mikst, ashtu edhe qeverisë turke. Një rol aktiv në këtë çështje luajti sërish Ministri Fuqiplotë i Shqipërisë në Ankara Rauf Fico, i cili iu drejtua drejtpërdrejt instancave më të larta të qeverisë turke, që të mos pranonin më shkëmbimin e popullsisë çame me atë greke(Komina, 2016: 85), por autoritetet turke mbajtën qëndriem të paqarta, ndërkohë që vazhdonte shkëmbimi. Nga ana tjetër, pavarësisht ofensivës diplomatike të Tiranës zyrtare, Greqia vazhdoi të shpikte arsye të paqena, për ta përfshirë popullsinë shqiptare në listat e shkëmbimit. Për ditë e më shumë bëhej e qartë mospërfillja e premtimeve që kishte dhënë Athina dhe demagogjia e deklaratave të Kakllamanosit nëKonferencën e Lozanës, si dhe mospërfillja e garancive të Venizellosit. Shtypi i kohës dhe qarqet zyrtare shqiptare shqetësimin e vet për fatin e popullsisë shqiptare që kërcënohej nga shpërngulja e shprehën me një solidaritet të thellë, duke bërë thirrje që të merrej çdo masë për t’i pritur e sistemuar në Shqipëri, ata që nuk donin të shkonin në Anadoll(Komina, 2016: 221).
Të përzënë prej trojeve të tyre me forcë, shqiptarët myslimanë të Greqisë u degdisën në Anadoll, ku nuk duruan dot as klimën dhe as kushtet e jetesës. Për pasojë vdiqën në masë pleq, fëmijë e gra. Një pjesë fare e vogël mundi të kthehej në Shqipëri, ndërsa të tjerët iu nënshtruan vuajtjeve dhe mjerimit në tokat e shkreta të Anadollit. Vetëm në zonën e Izmirit e qytetet përreth, si Meneme, Saqe, Çeshme, Menisa, etj., u vendosën mbi 2000 familje çame. Sot Izmiri konsiderohet kryeqendra e shqiptarëve të Çamërisë në Turqi. Popullsia e dëbuar me forcë u vendos kryesisht në rajonin e Stambollit, të Izmirit, të Bursës, të Kaiserit, të Konjës, të Ankarasë, të Samsunit, të Zonguldakut, etj. Si rezultat i shpërnguljes së dhunshme qytete dhe fshatra të tëra u boshatisën nga popullsia shqiptare. Kështu Gardhiqi nga 400 shtëpi që kishte më 1913, në vitin 1925 mbetën 80, Dragomia nga 160 shtëpi në 18, Karbunari nga 300 shtëpi në 120, Parga nga 300 shtëpi në 40, ndërsa në disa fshatra si në Petrovicë nuk mbeti asnjë shtëpi(Sheme: 2020).
Në traktatin greko-turk, shqiptarët nuk qenë palë e nënshkrimit, megjithatë u përdorën si elementë në shkëmbimin e popullsisë. Traktati plotësoi dëshirat greke dhe turke, duke dhunuar ashpër të drejtat e popullsisë shqiptare në Greqi.
KONVENTA GREKO-TURKE E LOZANËS E VITIT 1923
Qeveria e Asamblesë së Madhe Kombëtare të Turqisë dhe Qeveria Helenike kanë rënë dakord për dispozitat e mëposhtme:
Neni 1
Duke filluar nga 1 maji 1923 do të kryhet shkëmbimi i detyrueshëm i shtetasve turq të fesë greko-ortodokse, të vendosur në territoret turke, dhe i shtetasve grekë të fesë myslimane, të vendosur në territoret greke.
Këta persona nuk do të mund të kthehen për t’u vendosur në Turqi, përkatësisht në Greqi, pa autorizimin e Qeverisë turke ose përkatësisht të Qeverisë helenike.
Neni 2
Nuk do të përfshihen në shkëmbimin e parashikuar në nenin 1:
a) banorët grekë të Kostandinopojës;
b) banorët myslimanë të Trakisë Perëndimore.
Do të konsiderohen si banorë grekë të Kostandinopojës të gjithë grekët që ishin vendosur aty përpara 30 tetorit 1918, në rrethet e prefekturës së qytetit të Kostandinopojës, ashtu siç janë përcaktuar nga ligji i vitit 1912.
Do të konsiderohen si banorë myslimanë të Trakisë Perëndimore të gjithë myslimanët e vendosur në rajonin në lindje të vijës kufitare të përcaktuar në vitin 1913 nga Traktati i Bukureshtit.
Neni 3
Grekët dhe myslimanët që kanë braktisur që nga 18 tetori 1912 territoret nga të cilat banorët grekë dhe turq duhet të shkëmbehen përkatësisht, do të konsiderohen si të përfshirë në shkëmbimin e parashikuar në nenin 1.
Shprehja “emigrant” në këtë Konventë përfshin të gjithë personat fizikë dhe juridikë që duhet të emigrojnë ose që kanë emigruar që nga 18 tetori 1912.
Neni 4
Të gjithë burrat e aftë për punë që i përkasin popullsisë greke, familjet e të cilëve kanë lënë tashmë territorin turk dhe që aktualisht mbahen në Turqi, do të përbëjnë kontingjentin e parë të grekëve që do të dërgohen në Greqi në përputhje me këtë Konventë.
Neni 5
Me përjashtim të dispozitave të neneve 9 dhe 10 të kësaj Konvente, nuk do të cenohet asnjë e drejtë pronësie apo kërkesë financiare e grekëve të Turqisë ose e myslimanëve të Greqisë si pasojë e shkëmbimit që do të kryhet në bazë të kësaj Konvente.
Neni 6
Nuk do të vihet asnjë pengesë, për çfarëdo arsye, largimit të një personi që i përket popullsive që do të shkëmbehen.
Në rast dënimi përfundimtar me një dënim penal, ose në rast dënimi ende jo përfundimtar apo ndjekjeje penale kundër një emigranti, ky i fundit do t’u dorëzohet nga autoritetet e vendit ndjekës autoriteteve të vendit ku ai po shkon, që të vuajë dënimin ose të gjykohet atje.
Neni 7
Emigrantët do ta humbasin shtetësinë e vendit që braktisin dhe do të fitojnë shtetësinë e vendit të destinacionit sapo të mbërrijnë në territorin e atij vendi.
Emigrantët që kanë lënë tashmë njërin ose tjetrin nga të dy vendet dhe që ende nuk kanë fituar shtetësinë e re, do ta fitojnë atë në datën e nënshkrimit të kësaj Konvente.
Neni 8
Emigrantët do të jenë të lirë të marrin me vete ose të transportojnë pasuritë e tyre të luajtshme të çdo lloji, pa iu nënshtruar asnjë takse daljeje, hyrjeje apo ndonjë takse tjetër.
Po ashtu, anëtarët e çdo komuniteti (përfshirë personelin e xhamive, teqeve, medreseve, kishave, manastireve, shkollave, spitaleve, shoqërive, shoqatave dhe personave juridikë apo fondacioneve të çdo lloji), që duhet të largohen nga territori i njërit prej shteteve kontraktuese në bazë të kësaj Konvente, do të kenë të drejtë të marrin ose të transportojnë lirisht pasuritë e luajtshme që u përkasin komuniteteve të tyre.
Autoritetet e të dy vendeve, me rekomandimin e Komisionit të Përzier të parashikuar në nenin 11, do të sigurojnë lehtësitë më të mëdha të transportit.
Emigrantët që nuk mund të marrin me vete të gjitha ose një pjesë të pasurive të tyre të luajtshme, mund t’i lënë ato në vend. Në këtë rast, autoritetet vendore do të hartojnë bashkë me emigrantin një inventar dhe vlerësim të pasurive të lëna. Procesverbalet që përmbajnë inventarin dhe vlerën e pasurive të lëna do të hartohen në katër kopje: një për autoritetet vendore, një për Komisionin e Përzier të nenit 11 për qëllimet e likuidimit sipas nenit 9, një për qeverinë e vendit të emigrimit dhe një për vetë emigrantin.
Neni 9
Pasuritë e paluajtshme, rurale ose urbane, që u përkasin emigrantëve dhe komuniteteve të përmendura në nenin 8, si dhe pasuritë e luajtshme të lëna prej tyre, do të likuidohen nga Komisioni i Përzier i parashikuar në nenin 11, sipas dispozitave të mëposhtme.
Pasuritë që ndodhen në rajonet që i nënshtrohen shkëmbimit të detyrueshëm dhe që u përkasin institucioneve fetare ose bamirëse të komuniteteve të vendosura në rajone që nuk i nënshtrohen shkëmbimit, do të likuidohen gjithashtu në të njëjtat kushte.
Neni 10
Likuidimi i pasurive të luajtshme dhe të paluajtshme që u përkasin personave që kanë lënë tashmë territoret e Palëve të Larta Kontraktuese dhe që, sipas nenit 3 të kësaj Konvente, konsiderohen si pjesë e shkëmbimit të popullsive, do të kryhet në përputhje me nenin 9 dhe pavarësisht nga çdo masë e çfarëdo natyre që, sipas ligjeve dhe rregulloreve të nxjerra që nga 18 tetori 1912 në Greqi dhe Turqi, ka sjellë kufizime mbi të drejtën e pronësisë, si konfiskimi, shitja e detyruar apo masa të tjera. Nëse pasuritë e përmendura janë prekur nga masa të tilla, vlera e tyre do të përcaktohet nga Komisioni i nenit 11 sikur këto masa të mos ishin zbatuar.
Sa u përket pasurive të shpronësuara, Komisioni i Përzier do të kryejë një rivlerësim të pasurive të shpronësuara që nga 18 tetori 1921, të cilat u përkasin personave të përfshirë në shkëmbim dhe që ndodhen në territoret e shkëmbimit. Komisioni do të caktojë një dëmshpërblim që do të riparojë dëmin e konstatuar. Shuma e këtij dëmshpërblimi do të regjistrohet në favor të pronarëve dhe në debit të qeverisë në territorin e së cilës ndodhen pasuritë e shpronësuara.
Në rast se personat e përmendur në nenet 8 dhe 9 nuk kanë përfituar të ardhurat e pasurive nga të cilat janë privuar, atyre do t’u sigurohet kthimi i vlerës së këtyre të ardhurave mbi bazën e rendimentit mesatar para luftës, sipas mënyrave që do të përcaktojë Komisioni i Përzier.
Në likuidimin e pasurive vakëfe në Greqi dhe të të drejtave që rrjedhin prej tyre, si dhe të fondacioneve analoge që u përkasin grekëve në Turqi, Komisioni i Përzier do të mbështetet në parimet e përcaktuara në traktatet e mëparshme, me qëllim mbrojtjen e plotë të të drejtave dhe interesave të këtyre fondacioneve dhe të individëve të interesuar.
Neni 11
Brenda një muaji nga hyrja në fuqi e kësaj Konvente, do të krijohet një Komision i Përzier me seli në Turqi ose në Greqi, i përbërë nga katër anëtarë për secilën Palë të Lartë Kontraktuese dhe nga tre anëtarë të zgjedhur nga Këshilli i Lidhjes së Kombeve midis shtetasve të fuqive që nuk kanë marrë pjesë në luftën e viteve 1914–1918. Kryesia e Komisionit do të ushtrohet me radhë nga secili prej këtyre tre anëtarëve neutralë.
Komisioni i Përzier do të ketë të drejtë të krijojë nënkomisione në vendet ku e sheh të nevojshme, të përbëra nga një anëtar turk, një anëtar grek dhe një kryetar neutral i caktuar nga vetë Komisioni. Komisioni do të përcaktojë kompetencat e deleguara.
Neni 12
Komisioni i Përzier do të ketë për detyrë të mbikëqyrë dhe lehtësojë emigrimin e parashikuar nga kjo Konventë dhe të kryejë likuidimin e pasurive sipas neneve 9 dhe 10.
Ai do të përcaktojë rregullat e emigrimit dhe të likuidimit.
Në përgjithësi, Komisioni i Përzier do të ketë të gjitha kompetencat për të marrë masat e nevojshme për zbatimin e kësaj Konvente dhe për të vendosur mbi të gjitha çështjet që mund të lindin prej saj. Vendimet do të merren me shumicë votash.
Të gjitha mosmarrëveshjet lidhur me pasuritë, të drejtat dhe interesat që do të likuidohen do të zgjidhen përfundimisht prej tij.
Neni 13
Komisioni i Përzier do të ketë kompetencë të plotë për të kryer vlerësimin e pasurive të luajtshme dhe të paluajtshme që duhet të likuidohen, duke dëgjuar palët e interesuara ose pasi ato të jenë thirrur rregullisht për t’u dëgjuar.
Baza e vlerësimit do të jetë vlera e pasurive në monedhë ari.
Neni 14
Komisioni do t’i dorëzojë pronarit të interesuar një deklaratë që vërteton shumën që i detyrohet për pasuritë nga të cilat është zhveshur, pasuri që do të mbeten në dispozicion të qeverisë në territorin e së cilës ndodhen.
Shumat e përcaktuara do të përbëjnë një borxh të qeverisë së vendit ku është kryer likuidimi ndaj qeverisë së vendit nga i cili varet emigranti. Ky i fundit, në parim, do të marrë në vendin ku emigron pasuri me vlerë dhe natyrë të barabartë me ato që ka lënë.
Çdo gjashtë muaj do të hartohet një llogari e shumave që qeveritë përkatëse i detyrohen njëra-tjetrës. Në likuidimin përfundimtar, nëse ka barazi, llogaritë do të kompensohen. Nëse pas kompensimit një qeveri mbetet debitore, ajo do të paguajë shumën e mbetur. Në rast se kërkon afate, Komisioni mund t’i japë, me kusht që pagesa të kryhet maksimumi brenda tre vjetësh, me interesa të caktuara nga Komisioni.
Nëse shuma është shumë e madhe dhe kërkon afate më të gjata, qeveria debitore do të paguajë menjëherë deri në 20% të shumës dhe për pjesën tjetër do të emetojë tituj huaje me interes, të amortizueshëm brenda maksimumit 20 vjetësh. Garancitë do të përcaktohen nga Komisioni ose, në mungesë marrëveshjeje, nga Këshilli i Lidhjes së Kombeve.
Neni 15
Për të lehtësuar emigrimin, shtetet e interesuara do t’i japin fonde paraprake Komisionit të Përzier, sipas kushteve të përcaktuara prej tij.
Neni 16
Qeveritë e Turqisë dhe të Greqisë do të merren vesh me Komisionin e Përzier për të gjitha çështjet që lidhen me njoftimet ndaj personave që duhet të largohen dhe me portet e nisjes.
Palët angazhohen që të mos ushtrojnë asnjë presion të drejtpërdrejtë apo të tërthortë mbi popullsitë që do të shkëmbehen dhe që emigrantët të mos i nënshtrohen taksave të jashtëzakonshme. Banorët e rajoneve të përjashtuara nga shkëmbimi sipas nenit 2 do të gëzojnë lirisht të drejtat dhe pronat e tyre.
Nenet 17–19
Shpenzimet e Komisionit do të mbulohen nga qeveritë e interesuara.
Palët do të përshtatin legjislacionin e tyre për zbatimin e Konventës.
Konventa do të ketë të njëjtën fuqi sikur të ishte pjesë e Traktatit të Paqes me Turqinë dhe do të hyjë në fuqi pas ratifikimit.
Nënshkruar në Lozanë, më 30 janar 1923.
Kjo Konventë do të ketë të njëjtën fuqi dhe vlerë, për Palët e Larta Kontraktuese këtu të përmendura, sikur të ishte e përfshirë në Traktatin e Paqes që do të lidhet me Turqinë. Ajo do të hyjë në fuqi menjëherë pas ratifikimit të atij traktati nga të dyja Palët e Larta Kontraktuese.
Në dëshmi të kësaj, të nënshkruarit, Plenipotenciarë, fuqitë e plota të të cilëve janë njohur si të rregullta dhe të vlefshme, kanë nënshkruar këtë Konventë.
Bërë në Lozanë, më tridhjetë janar një mijë e nëntëqind e njëzet e tre, në tre kopje origjinale, nga të cilat një do t’i dorëzohet Qeverisë helenike, një Qeverisë së Asamblesë së Madhe Kombëtare të Turqisë dhe kopja e tretë do të depozitohet në arkivat e Qeverisë së Republikës Franceze, e cila do t’u japë kopje të vërtetuara Fuqive të tjera nënshkruese të Traktatit të Paqes me Turqinë.
(L.S.) E. K. VENIZELOS
(L.S.) D. CACLAMANOS
(L.S.) ISMET
(L.S.) Dr RIZA NOUR
(L.S.) HASSAN
Protokoll
Plenipotenciarët turq të nënshkruar më poshtë, të autorizuar rregullisht, deklarojnë se, pa pritur hyrjen në fuqi të Konventës së lidhur sot me Greqinë lidhur me shkëmbimin e popullsive greke dhe turke, dhe me përjashtim nga neni i parë i kësaj Konvente, Qeveria turke, që nga momenti i nënshkrimit të Traktatit të Paqes, do të lirojë burrat e aftë për punë të përmendur në nenin 4 të Konventës së sipërpërmendur dhe do të sigurojë largimin e tyre.
Bërë në tre kopje në Lozanë, më tridhjetë janar një mijë e nëntëqind e njëzet e tre.
ISMET
Dr RIZA NOUR
HASSAN
