Shqiptarët e dëbuar nga Toplica (1877–1878) – Historia dhe rruga drejt rikthimitShqiptarët në Toplicë (Prokuplje, Kuršumlija, Nish, Leskovac, Vranjë e rrethinat) u dëbuan masivisht nga ushtria serbe gjatë luftës 1877–1878. Rreth 50 000–130 000 njerëz u detyruan të braktisin shtëpitë, tokat dhe fshatrat e tyre. Qindra fshatra shqiptare u zbrazën, duke lënë pas vetëm kujtimin e një jete të tërë që u shua në një çast.
Ata që mbijetuan u quajtën muhaxhirë të Nishit dhe Toplicës dhe u vendosën kryesisht në Kosovë. Sot, shumë familje mbajnë mbiemra ose kujtime që lidhen me fshatrat e vjetra të Toplicës. 
Por a mund të kthehen shqiptarët në Toplicë sot?Realiteti është i vështirë, por ekziston një rrugë strategjike që bashkon tre faktorë kryesorë:
Dokumentim historikMbledhja e dëshmive mbi fshatrat shqiptare dhe pronat para vitit 1878
Hartat historike, regjistrimet e popullsisë, mbiemrat dhe dëshmitë familjare
Njohje ndërkombëtareParaqitja e dokumentacionit tek OKB, Këshilli i Evropës dhe organizata të të drejtave të njeriut
Bashkëpunimi me NGO-të për të drejtat e minoriteteve dhe pronat e konfiskuara
Krijimi i ndërgjegjësimit publik dhe presionit mbi qeverinë e Serbisë
Krijimi i së drejtës kolektive për rikthimFormimi i një organizate/rrjeti të pasardhësve të muhaxhirëve të Toplicës
Hartimi i kërkesave ligjore për kthim ose kompensim të tokave
Sigurimi i mbështetjes nga institucionet kombëtare dhe ndërkombëtare
Realiteti sot:
Në Toplicë pothuajse nuk ka më shqiptarë.
Vetëm disa komunitete shqiptare mbijetuan në zonën e Medvegjës (Jabllanicë) pas vitit 1878.
Reflektim:Historia e Toplicës është më shumë se kronikë; ajo tregon dhimbjen e humbjes, trimërinë e mbijetesës dhe lidhjen e shqiptarëve me tokën e tyre. Shumë familje në Kosovë ende kujtojnë: “jemi muhaxhirë të Nishit” ose “Toplicanë”.
Përfundim:
Kthimi i shqiptarëve në Toplicë kërkon kombinimin e dokumentimit historik, njohjes ndërkombëtare dhe krijimit të së drejtës kolektive. Vetëm kështu mund të hapet një rrugë reale për rikthim dhe drejtësi historike.
