MSc. Adem Lushaj, Deçan
(Vështrim rreth librit, Ndryshimi i varietetit gjuhësor (Rasti i së folmës së Rugovës), të autorit Dr. Haki Hysenaj)
Libri Ndryshimi i varietetit gjuhësor (Rasti i së folmës së Rugovës), i Dr. Haki Hysenajt është një studim mbi ndryshimin e varietetit gjuhësor të së folmes së Rugovës, i cili paraqet një kontribut të rëndësishëm në studimet sociolinguistike shqiptare, duke analizuar proceset e bjerrjes dhe të ndërrimit gjuhësor që ka përjetuar kjo e folme pas migrimit masiv të banorëve të Rugovës drejt qytetit të Pejës dhe fshatrave përreth.
Bazuar në të dhënat e mbledhura gjatë tri ekspeditave kërkimore të realizuara në periudhën 2015–2025, studimi ofron një pasqyrë të qartë mbi transformimet që ka pësuar rugovishtja në kontakt me varietetet e tjera gjuhësore. Autori argumenton se migrimi, shpërndarja gjeografike e komunitetit dhe kontaktet e vazhdueshme me varietetet e ambientit të ri kanë ndikuar drejtpërdrejt në dobësimin e funksionit praktik të këtij varieteti.
Rugovishtja, e cila dikur përbënte një kontinum të veçantë të gegërishtes veriperëndimore, sot po përjeton një proces gradual të asimilimit gjuhësor. Tiparet fonetike, morfologjike dhe sintaksore që e karakterizonin këtë të folme janë duke u zëvendësuar nën ndikimin e gegërishtes verilindore të përdorur në Pejë dhe rrethinë, si dhe të gjuhës standarde shqipe. Si rezultat i këtij kontakti gjuhësor, një pjesë e komunitetit përdor tashmë varietete hibride, që përmbajnë elemente të rugovishtes dhe të varieteteve të tjera në përdorim.
Studimi thekson veçanërisht rolin e brezave në këtë proces. Brezi i vjetër mbetet bartësi kryesor i tipareve karakteristike të rugovishtes dhe e përdor atë kryesisht si simbol identitar në kontekste kulturore, familjare dhe tradicionale. Ndërkohë, brezi i mesëm ruan vetëm pjesërisht kompetencën gjuhësore, ndërsa brezi i ri nuk ka krijuar pothuajse fare kompetencë në përdorimin e kësaj të folmeje, duke u orientuar drejt varietetit gjuhësor të përdorur në Pejë dhe drejt gjuhës standarde shqipe.
Në këtë mënyrë, brezi i ri paraqet një “hallkë të shkëputur” në transmetimin ndërbrezor të rugovishtes. Ndërprerja e këtij transmetimi ka bërë që përdorimi aktiv i këtij varieteti të jetë në regres dhe të kufizohet kryesisht në funksione simbolike dhe identitare.
Autori argumenton se ky proces është rezultat i një sërë faktorësh socialë dhe kulturorë, si migrimi, urbanizimi, integrimi në sistemin arsimor dhe administrativ, si dhe ndikimi i mediave dhe rrjeteve sociale. Të gjitha këto kanë shtuar presionin për përdorimin e varieteteve gjuhësore me status më të lartë dhe kanë përshpejtuar procesin e asimilimit gjuhësor.
Sipas kritereve të David Crystal për gjuhët e rrezikuara, rugovishtja mund të konsiderohet sot një nënvarietet i rrezikuar i gegërishtes veriperëndimore. Numri i folësve aktivë është reduktuar ndjeshëm dhe përbëhet kryesisht nga pjesëtarë të brezit të vjetër, të cilët gjatë periudhës së studimit kanë varuar ndërmjet 50 dhe 100 personave.
Përtej analizës gjuhësore, studimi i Dr. Hysenajt ka edhe një rëndësi të veçantë kulturore. Rugovishtja përfaqëson një pjesë të rëndësishme të kujtesës kolektive, historisë dhe identitetit të komunitetit të Rugovës. Humbja e saj nuk do të ishte vetëm një humbje gjuhësore, por edhe një humbje e një pjese të trashëgimisë kulturore të këtij rajoni.
Në këtë kuptim, studimi shërben si një dokument i rëndësishëm për ruajtjen dhe dokumentimin e këtij varieteti, duke krijuar një bazë të vlefshme për veprime të mundshme të konservimit dhe rivitalizimit gjuhësor në të ardhmen.
Si përfundim, studimi i Dr. Haki Hysenajt përbën një kontribut të rëndësishëm në dokumentimin dhe analizën e proceseve të ndryshimit gjuhësor në hapësirën shqiptare. Duke trajtuar në mënyrë sistematike transformimet e së folmes së Rugovës, autori jo vetëm që evidenton mekanizmat e bjerrjes dhe të ndërrimit gjuhësor, por njëkohësisht ngre edhe çështjen e ruajtjes së diversitetit gjuhësor dhe kulturor. Në këtë kuptim, libri nuk ka vetëm vlerë shkencore, por edhe dokumentare e kulturore, sepse ruan gjurmët e një varieteti që për dekada ka qenë pjesë e identitetit të Rugovës. Pikërisht për këtë arsye, studimi shërben edhe si një thirrje për ndërgjegjësim mbi rëndësinë e dokumentimit dhe ruajtjes së varieteve lokale, të cilat përbëjnë një pasuri të çmuar të trashëgimisë gjuhësore shqiptare.
