Nga Safet Sadiku
_____
Në shoqëritë ku administrata shtetërore është e dobët, ku ligji zbatohet në mënyrë selektive dhe ku përgjegjësia shpesh mbetet pa adresë, lindin figura që nuk ushqehen nga drejtësia, por nga boshllëku institucional: i forti, i ligu dhe servili. Këto nuk janë thjesht tipare individuale, por fenomene që shfaqen si simptoma të një sistemi të brishtë, ku autoriteti nuk buron nga ligji, por nga frika, lidhjet apo interesat e ngushta. “I forti” në dukje paraqitet si vendimmarrës, si njeri që “zgjidh punë”, por forca e tij nuk qëndron në integritet, por në kapjen e hapësirave ku shteti mungon.
Ai imponon, nuk bind. Ai urdhëron, nuk argumenton, por përfiton nga heshtja e të tjerëve dhe nga dobësia e institucioneve. Ndërsa “i ligu” vepron më heshtur, por me po aq dëm… Ai manipulon, përçan, nxit konflikt për të ruajtur pozitën e vet, duke e kthyer mjedisin shoqëror në terren mosbesimi. Më i rrezikshmi, megjithatë, është servili në detyrë! Ai që nuk ka as forcën për të udhëhequr, as guximin për të kundërshtuar. Servilizmi lind aty ku meritokracia zëvendësohet nga bindja e verbër, ku fjala “po” bëhet mjet mbijetese dhe ku ndërgjegjja zëvendësohet nga interesi personal.
Servili nuk mbron ligjin, por shefin!… Ai nuk mbron parimin, por pozicionin, dhe kështu, pa zhurmë, ai e gërryen shtetin nga brenda. Këto tri figura janë forma të arrogancës që ushqehen nga mungesa e rregullit dhe e përgjegjësisë. Ato bëhen të dukshme pikërisht atëherë kur administrata shtetërore është e dobët, kur transparenca është formale dhe kur kontrolli institucional është i brishtë.
Në një sistem të fortë, i forti do të duhej të ishte ligji, jo individi. Dhe, autoriteti do të buronte nga rregulli, jo nga frika, dhe detyra do të ishte shërbim, jo privilegj. Prandaj, fenomenet e arrogancës nuk janë thjesht çështje karakteri, por pasojë e strukturave të paqëndrueshme. Ato na kujtojnë se pa institucione të forta dhe pa kulturë të përgjegjësisë, shoqëria rrezikon të drejtohet nga zëri më i lartë, nga dora më imponuese apo nga përkulja më e thellë, por kurrë nga e vërteta. Nëse e shohim shoqërinë si një pasqyrë të karaktereve që ajo prodhon dhe toleron, atëherë kuptojmë se “i forti”, “i ligu” dhe “servili” nuk lindin rastësisht.
Ata formohen në terrenin ku e vërteta zëvendësohet nga interesi dhe ku morali bëhet relativ. Në një administratë të brishtë, ku ligji nuk është autoriteti suprem, por një tekst që interpretohet sipas nevojës, individët me ambicie të zhveshura nga etika gjejnë hapësirë për të sunduar. I forti krijon rendin e tij paralel, ku drejtësia matet me ndikim dhe jo me normë. Po ashtu i ligu ushqehet me përçarje, sepse vetëm në kaos mund të mbijetojë. Ndërsa, servili bëhet hallka më e padukshme, por edhe më e rrezikshme e këtij zinxhiri, sepse ai i jep jetë sistemit të padrejtë përmes bindjes pa kushte. Në vend që të jenë mbrojtës të ligjit, ata bëhen përdorues të tij, në vend që të shërbejnë, sundojnë, dhe në vend që të udhëhiqen nga parimi, udhëhiqen nga frika ose përfitimi.
Këtu lind pyetja etike: a është problemi vetëm tek individi, apo te kultura që e toleron arrogancën si shenjë force dhe servilizmin si strategji mbijetese? Sepse kur shoqëria fillon ta admirojë të fortin për aftësinë për të imponuar, dhe jo për drejtësinë e tij. Dhe kur fillon ta justifikojë të ligun si “të zgjuar”, dhe kur e pranon servilin si “realist”, atëherë deformimi nuk është më individual, por kolektiv.
E vërteta, në këtë kontekst, bëhet akt guximi. Të thuash të vërtetën në një mjedis ku mbizotëron frika do të thotë të rrezikosh dhe të mos përkulesh përballë arrogancës do të thotë të mbash barrën e integritetit… Por, të mos bëhesh servil do të thotë të pranosh pasojat e lirisë.
Por vetëm kështu fillon rikthimi i shëndetit moral të shoqërisë.
Sepse një shtet nuk forcohet nga zërat më të lartë, as nga duart më imponuese, por nga ndërgjegjja më e kthjellët.
Dhe aty ku e vërteta mbrohet, arroganca humbet terren, servilizmi zbehet, dhe forca e vetme që mbetet është ajo e ligjit dhe e dinjitetit njerëzor.
