“Juristokracia i referohet një sistemi qeverisjeje ku gjyqtarët e pazgjedhur, ekspertët ligjorë dhe gjykatat supreme ushtrojnë pushtet dominues në hartimin e politikave, shpesh duke zëvendësuar legjislaturat e zgjedhura. I shpikur nga studiuesi Ran Hirschl, ai përshkruan zhvendosjen e vendimeve kryesore politike nga përfaqësuesit demokratikë në gjykata, zakonisht përmes shqyrtimit të gjerë gjyqësor, duke transformuar interpretimet ligjore në politika supreme dhe detyruese.”
A është Kosova republikë parlamentare ku Kuvendi mbetet burimi kryesor i legjitimitetit demokratik? Apo po shndërrohet gradualisht në një sistem ku interpretimet gjyqësore dhe kalkulimet procedurale fillojnë të dominojnë mbi vullnetin politik të përfaqësuesve të zgjedhur?
Debati mbi rolin e institucioneve në Kosovë nuk mund të kuptohet pa analizuar një fenomen që shumë juristë dhe studiues të sistemeve kushtetuese e quajnë “juristokraci” – dominimi i proceseve politike nga interpretimet e gjykatave kushtetuese.
Në teori, Gjykata Kushtetuese ekziston për të mbrojtur Kushtetutën dhe për të parandaluar shkeljet e saj nga pushtetet politike. Ajo nuk është projektuar për të qenë një aktor politik që ndikon drejtpërdrejt në formimin ose rrëzimin e institucioneve të zgjedhura. Megjithatë, në historinë institucionale të Kosovës, Gjykata Kushtetuese ka luajtur disa herë një rol vendimtar në konfigurimin e pushtetit politik.
Rasti i vitit 2014, kur Gjykata Kushtetuese ndërhyri në interpretimin e procedurës për formimin e qeverisë pas zgjedhjeve parlamentare, krijoi një precedent të rëndësishëm. Vendimi i saj praktikisht përcaktoi se kush kishte të drejtën për të formuar qeverinë, duke e vendosur gjykatën në qendër të procesit politik.
Edhe më dramatik ishte rasti i vitit 2020, kur vendimi i Gjykatës Kushtetuese për rrëzimin e qeverisë dhe për mënyrën e formimit të një qeverie të re pa zgjedhje të reja parlamentare krijoi një debat të madh ndërkombëtar mbi kufijtë e ndërhyrjes së gjykatës në politikë. Shumë juristë ndërkombëtarë e cilësuan atë moment si një nga shembujt më të fortë të gjyqësorëzimit të politikës në një republikë parlamentare.
Kjo nuk do të thotë se Gjykata Kushtetuese nuk duhet të ketë rol të fortë. Përkundrazi, kontrolli kushtetues është një nga mekanizmat kryesorë të demokracisë moderne. Por problemi lind kur ky kontroll fillon të ndikojë drejtpërdrejt në konfigurimin politik të institucioneve të zgjedhura nga populli. Në një republikë parlamentare klasike, Gjykata Kushtetuese duhet të jetë arbitër i Kushtetutës – jo arkitekt i pushtetit politik.
Një problem i ngjashëm lidhet edhe me rolin e presidentit. Në Kushtetutën e Kosovës, presidenti është konceptuar si figurë kryesisht ceremoniale dhe si garant i funksionimit të institucioneve. Kompetencat e tij janë të kufizuara dhe nuk përfshijnë ndërhyrje të drejtpërdrejta në rivalitetet politike parlamentare. Megjithatë, në disa raste, presidenti është shndërruar në faktor aktiv në krizën politike, sidomos përmes përdorimit të kompetencave procedurale që lidhen me shpërndarjen e Kuvendit ose me interpretimin e mandateve qeverisëse. Kjo krijon një tension të vazhdueshëm në sistemin kushtetues: një institucion që buron nga Kuvendi fillon të ndikojë në mënyrë vendimtare mbi vetë ekzistencën e Kuvendit.
Në teori kushtetuese, kjo është një situatë paradoksale. Sepse në një republikë parlamentare, burimi i legjitimitetit demokratik është parlamenti. Institucionet e tjera – presidenti, qeveria dhe madje edhe gjykatat kushtetuese – janë në një kuptim institucional derivat i këtij legjitimiteti. Kur ky raport përmbyset, sistemi kushtetues fillon të lëkundet.
Mësimi i demokracive parlamentare
Historia e demokracive parlamentare tregon se stabiliteti institucional nuk varet vetëm nga teksti i Kushtetutës, por edhe nga kultura politike dhe nga respektimi i kufijve institucionalë. Në Gjermani, Itali apo Austri, gjykatat kushtetuese janë institucione jashtëzakonisht të fuqishme, por ato janë shumë të kujdesshme për të mos u shndërruar në aktorë të drejtpërdrejtë të konfigurimit politik. Po ashtu, presidentët në këto sisteme rrallë ndërhyjnë në proceset politike përtej rolit të tyre ceremonial dhe stabilizues.
Kosova, si një republikë e re parlamentare, ende është në procesin e ndërtimit të këtij ekuilibri institucional. Dhe pikërisht për këtë arsye çdo krizë kushtetuese ka pasoja shumë më të thella sesa në demokracitë e konsoliduara.
Në fund, debati nuk është vetëm për një episod politik apo për një interpretim të caktuar kushtetues. Debati është për natyrën e vetë sistemit politik të Kosovës: A është Kosova një republikë parlamentare ku Kuvendi mbetet burimi kryesor i legjitimitetit demokratik?
Apo po shndërrohet gradualisht në një sistem ku interpretimet gjyqësore dhe kalkulimet procedurale fillojnë të dominojnë mbi vullnetin politik të përfaqësuesve të zgjedhur? Kjo është një pyetje që nuk i takon vetëm juristëve apo politikanëve. Është një pyetje që i takon vetë demokracisë kosovare.
