Edi Rama i Baton Haxhiut dhe Shkëlzen Maliqit, sipas analistit Lirim Gashi

(në shqip dhe serbisht)

Ballkani është një skenë e çuditshme ku politika nganjëherë ngjan me një teatër absurd.

Personazhet flasin për paqe, ndërsa historia e rajonit ende rënkon nga plagët e luftërave.

Në këtë skenë dramatike shfaqet një figurë që shpesh duket sikur ka ardhur nga një univers tjetër politik: Edi Rama.

Ai është një kryeministër që flet si artist, mendon si kurator i një ekspozite moderne dhe shpesh vepron si regjisor i një performance diplomatike.

Por problemi është se Ballkani nuk është një galeri arti.

Në këtë rajon çdo simbol ka peshë politike, çdo gjest diplomatik ka pasoja strategjike dhe çdo iluzion mund të shndërrohet në instrument të interesave të dikujt tjetër.

Pesë vjet para se të tjerët ta vërejnë këtë paradoks, unë publikisht e kam shprehur dyshimin tim.

Kjo nuk ndodhi sepse unë jam ndonjë Nostradamus politik që e sheh të ardhmen në mjegullat mistike të historisë.

Arsyeja ishte shumë më e thjeshtë dhe shumë më racionale.

Unë e analizova profilin njerëzor dhe politik të Ramës nga të gjitha këndvështrimet thelbësore:

1. Psikologjinë e tij personale

2. Stilin e tij të komunikimit politik

3. Rrethin e ndikimeve intelektuale, politike dhe mediatike mbi personin e tij.

4. Simbolikën e veprimeve të tij publike

dhe mbi të gjitha

5. Logjikën strategjike të vendimeve të tij në raport me Serbinë dhe Kosovën.

Kur këto elemente analizohen së bashku, ato krijojnë një model sjelljeje politike që shpesh prodhon rezultate që përputhen me interesat strategjike të Beogradit.

Prandaj dyshimi im nuk ishte profeci.

Ishte analizë politike.

Historia e këtij paradoksi fillon shumë përpara posteve të larta shtetërore.

Ajo fillon në momentin kur Rama, ende kryetar i Bashkisë së Tiranës, vendosi t’ia japë çelësin e qytetit muzikantit Goran Bregović.

Në një vend normal kjo do të ishte një ceremoni e zakonshme kulturore.

Por Ballkani nuk është një vend normal.

Bregoviqi nuk është vetëm një artist.

Ai është gjithashtu një figurë simbolike e kulturës politike jugosllave që shpesh ka shërbyer si një formë “soft power” e narrativës serbe.

Ndikimi i tij në kulturën politike rajonale ka qenë aq i fortë sa një nga regjisorët më të njohur të Ballkanit, Emir Kusturica, përfundoi duke u bërë një nga mbrojtësit më të zëshëm të nacionalizmit serb pasi, sipas shumë kritikëve, ra në orbitën e ndikimit politik dhe kulturor të Bregoviqit.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja e parë serioze:

A e kuptonte Rama simbolikën politike të këtij gjesti, apo e shihte atë thjesht si një akt artistik?

Në Ballkan kjo pyetje nuk është naive.

Ajo është vendimtare.

Në politikë ekziston një rregull i vjetër:

më thuaj kush janë këshilltarët e tu dhe do të të tregoj drejtimin e politikës tënde.

Në orbitën e Ramës u shfaqën figura të ndryshme nga bota e ideve politike serbe dhe e mediave të krijuara dhe të financuara nga Serbia.

Në këtë pikë ndodhi një episod që shumë pak njerëz e analizojnë me seriozitet.

Analisti mediatik Baton Haxhiu ia propozoi Ramës si këshilltar filozofin Shkëlzen Maliqi.

Në pamje të parë ky mund të dukej një rekomandim i zakonshëm intelektual.

Por konteksti historik është shumë më kompleks.

Shkëlzen Maliqi është djali i Mehmet Maliqit, apo i ish-kryeudbashit të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, i cili për shumë vite ishte figura më e rëndësishme e strukturave të sigurisë jugosllave në Kosovë.

Shkëlzeni u rrit dhe u formësua si personalitet në qarqet politike dhe intelektuale të Beogradit të epokës jugosllave.

Kjo nuk është domosdoshmërisht provë e një komploti të drejtpërdrejtë.

Por në Ballkan ekziston një realitet që shumë njerëz e harrojnë:

Rrjetet e vjetra të ndikimit politik dhe kulturor nuk zhduken kurrë plotësisht.

Ato vetëm e përsosin formën e veprimit destruktiv.

Në këtë kontekst shumë analistë kritikë kanë ngritur pyetjen nëse Rama e ka pranuar këtë sugjerim të Baton Haxhiut, pa e kuptuar mund të ketë rënë në një kurth të vjetër të ndikimeve politike, që për dekada kanë vepruar në hapësirën shqiptare.

Kulmi simbolik i këtij paradoksi ndodhi kur Rama vizitoi Beogradin dhe u takua me presidentin serb Aleksandar Vučić.

Vizita u paraqit si një moment historik.

Në mes të Beogradit, Rama përmendi Kosovën, ndaj shumë shqiptarë naivë u emocionuan.

Por diplomacia nuk është spektakël emocional.

Ajo është aritmetikë interesash.

Serbia fitoi një imazh të ri ndërkombëtar: një shtet që duket i hapur për dialog dhe pajtim.

Ndërsa realiteti mbeti i njëjtë:

Kosova ende nuk njihet nga Serbia.

Në kapitullin tjetër të kësaj historie shfaqet projekti Open Balkan.

Një nismë që Rama e promovoi me entuziazëm së bashku me Vuçiçin.

Në teori kjo ishte një ide ekonomike.

Në praktikë, shumë analistë në Kosovë panë në të një rrezik strategjik:

një strukturë rajonale që mund ta vendoste Serbinë në qendër të ekonomisë së Ballkanit Perëndimor.

Për këtë arsye qeveria e Albin Kurti refuzoi të bëhej pjesë e kësaj nisme.

Jo për shkak të kokëfortësisë.

Por për shkak të një parimi të thjeshtë politik:

nuk ndërton bashkëpunim rajonal me një shtet që ende nuk e pranon ekzistencën tënde.

Në prapaskenën e politikës shqiptare ekziston edhe një kapitull tjetër për të cilin flitet rrallë publikisht.

Sipas shumë kritikëve politikë, Baton Haxhiu ka pasur një ndikim të rëndësishëm edhe në formësimin e mendimit politik të Hashim Thaçit.

Në vend që politika shqiptare ndaj Serbisë të ndërtohej mbi realitetin historik të gjenocidit dhe mbi vullnetin e popullit të Kosovës, Thaçi u shty drejt ideve që përpiqeshin ta zgjidhnin konfliktin jashtë këtij realiteti historik dhe jashtë këtij konteksti real politik.

Në këtë proces, sipas shumë analizave kritike, Rama dhe Baton Haxhiu luajtën rol edhe në bindjen e Thaçit që ta pranonte krijimin e Gjykatës Speciale.

Ironia historike qëndron në faktin se fillimisht Thaçi kishte deklaruar se do të bënte kundërpadi ndaj raportit të senatorit zviceran Dick Marty.

Megjithatë, sipas interpretimeve të ndryshme politike që qarkullojnë në hapësirën publike shqiptare, ai u bind nga Baton Haxhiu dhe Edi Rama se Serbia posedonte dosje komprometuese kundër tij dhe se një kompromis territorial – përfshirë veriun e Kosovës – mund ta shpëtonte nga ndjekja personale nga Gjykata Speciale, ndërsa vetëm bashkëpunëtorët e tij do të dënoheshin.

Nëse këto interpretime janë plotësisht të sakta apo jo, këtë do ta gjykojë historia.

Por është e pamohueshme se ky episod krijoi një nga krizat më të thella politike në historinë e pasluftës së Kosovës.

Shkrimtari rus Fyodor Dostoevsky shkruante se tragjeditë më të mëdha politike shpesh lindin nga naiviteti moral dhe jo nga ligësia.

Një lider mund të besojë sinqerisht në pajtim.

Ai mund të imagjinojë një Ballkan ku ekonomia bashkon popujt dhe historia harrohet.

Por historia nuk harrohet kaq lehtë.

Sidomos kur plagët janë ende të hapura.

Historia është plot me paradokse.

Ndonjëherë ndodh që njerëzit që duan të ndërtojnë paqe përfundojnë duke ndihmuar pa dashje strategjinë e palës armiqësore.

Dhe pikërisht këtu lind dilema që shumë analistë në Kosovë e shtrojnë sot:

A po e ndihmon politika e Ramës, në mënyrë objektive, strategjinë rajonale të Serbisë?

Kjo është pyetja që historia do ta analizojë.

Sepse në politikën ndërkombëtare ekziston një ligj i pamëshirshëm:

nuk ka rëndësi vetëm çfarë synon një lider — por çfarë prodhon politika e tij.

Ballkani ka një humor të zi të veçantë.

Këtu ndodh shpesh që njerëzit që duan të jenë arkitektë të paqes përfundojnë duke ndërtuar pa dashje arkitekturën e dominimit të armikut shekullor.

Dhe kështu historia e prodhoi një paradoks të madh:

E prodhoi një politikan shqiptar, i cili pa kontratë dhe ndoshta pa vetëdije, përfundoi duke e luajtur rolin e një instrumenti të dobishëm për strategjinë e një shteti që ende nuk ka bërë paqe me historinë e vet.

Në fund historia nuk pyet:

“Çfarë kishe ndërmend?”

Ajo pyet vetëm:

“Çfarë pasoje patën veprimet e tua për popullin tënd?”

Dhe kjo është pyetja nga e cila askush nuk mund të shpëtojë.

Saktësinë e analizës sime do ta konfirmojë edhe miku më i madh i paqes dhe pajtimit të drejtë në Ballkan, zoti Nikola Sandulovic .

***

Balkan je neobična scena na kojoj politika ponekad liči na pozorište apsurda.

Likovi govore o miru, dok istorija regiona i dalje jeca pod ranama ratova.

Na toj dramatičnoj pozornici pojavljuje se figura koja često deluje kao da je stigla iz nekog drugog političkog univerzuma: Edi Rama.

On je premijer koji govori kao umetnik, razmišlja kao kustos savremene izložbe i često deluje kao režiser jedne diplomatske predstave.

Ali problem je u tome što Balkan nije umetnička galerija.

U ovom regionu svaki simbol ima političku težinu, svaki diplomatski gest ima strateške posledice i svaka iluzija može se pretvoriti u sredstvo tuđih interesa.

Pet godina pre nego što su drugi primetili taj paradoks, ja sam javno izneo svoju sumnju.

To se nije dogodilo zato što sam nekakav politički prorok koji budućnost vidi u mističnim maglama istorije.

Razlog je bio mnogo jednostavniji i mnogo racionalniji.

Analizirao sam Ramim ljudski i politički profil iz svih ključnih uglova:

Njegovu ličnu psihologiju

Njegov stil političke komunikacije

Krug intelektualnih, političkih i medijskih uticaja oko njega

Simboliku njegovih javnih postupaka

i iznad svega

Stratešku logiku njegovih odluka u odnosu na Srbiju i Kosovo.

Kada se ovi elementi analiziraju zajedno, oni stvaraju obrazac političkog ponašanja koji često proizvodi rezultate koji se poklapaju sa strateškim interesima Beograda.

Zato moja sumnja nije bila proročanstvo.

Bila je politička analiza.

Istorija ovog paradoksa počinje mnogo pre visokih državnih funkcija.

Počinje u trenutku kada je Rama, još kao gradonačelnik Tirane, odlučio da uruči ključ grada sprpskom muzičaru Goran Bregoviću.

U jednoj normalnoj zemlji to bi bila obična kulturna ceremonija.

Ali Balkan nije normalno mesto.

Bregović nije samo umetnik.

On je i simbolična figura jugoslovenske političke kulture koja je često služila kao oblik kulturnog i političkog uticaja srpske državne priče.

Njegov uticaj na regionalnu političku kulturu bio je toliko snažan da je jedan od najpoznatijih balkanskih reditelja, Emir Kusturica, na kraju postao jedan od najglasnijih branilaca srpskog nacionalizma nakon što je, prema mnogim kritičarima, ušao u orbitu političkog i kulturnog uticaja Bregovića.

I upravo tu se pojavljuje prvo ozbiljno pitanje:

Da li je Rama razumeo političku simboliku tog gesta ili ga je video samo kao umetnički čin?

Na Balkanu to pitanje nije naivno.

Ono je presudno.

U politici postoji staro pravilo:

reci mi ko su tvoji savetnici i reći ću ti pravac tvoje politike.

U Raminoj blizini pojavile su se različite ličnosti iz sveta srpskih političkih ideja i medija koji su nastali i finansirani u Srbiji.

U tom trenutku dogodila se epizoda koju vrlo malo ljudi ozbiljno analizira.

Medijski analitičar Baton Haxhiu predložio je Rami kao savetnika filozofa Škelzena Malićija.

Na prvi pogled to je mogao izgledati kao običan intelektualni predlog.

Ali istorijski kontekst je mnogo složeniji.

Škelzen Malići je sin Mehmeta Malićija, bivšeg šefa jugoslovenske državne bezbednosti u Autonomnoj Socijalističkoj Pokrajini Kosovo, koji je godinama bio jedna od najvažnijih figura bezbednosnih struktura Jugoslavije na Kosovu.

Škelzen je odrastao i formirao se kao ličnost u političkim i intelektualnim krugovima Beograda iz jugoslovenskog vremena.

To samo po sebi nije nužno dokaz direktne zavere.

Ali na Balkanu postoji realnost koju mnogi zaboravljaju:

stare mreže političkog i kulturnog uticaja nikada potpuno ne nestaju.

One samo usavršavaju oblike svog destruktivnog delovanja.

U tom kontekstu mnogi kritički analitičari postavili su pitanje da li je Rama, prihvatajući ovaj predlog Batona Haxhiua, možda nesvesno upao u staru zamku političkih uticaja koji decenijama deluju u albanskom prostoru.

Simbolički vrhunac ovog paradoksa dogodio se kada je Rama posetio Beograd i sastao se sa predsednikom Srbije Aleksandar Vučić.

Poseta je predstavljena kao istorijski trenutak.

Usred Beograda Rama je pomenuo Kosovo, zbog čega su se mnogi naivni Albanci emotivno uzbudili.

Ali diplomatija nije emocionalni spektakl.

Ona je računica interesa.

Srbija je dobila novi međunarodni imidž kao država koja deluje otvoreno za dijalog i pomirenje.

Stvarnost je, međutim, ostala ista:

Kosovo i dalje nije priznato od strane Srbije.

U sledećem poglavlju ove priče pojavljuje se projekat Open Balkan.

Inicijativa koju je Rama promovisao sa velikim entuzijazmom zajedno sa Vučićem.

U teoriji, to je bila ekonomska ideja.

U praksi su mnogi analitičari na Kosovu u njoj videli strateški rizik: regionalnu strukturu koja bi mogla postaviti Srbiju u centar privrede Zapadnog Balkana.

Zbog toga je vlada Albina Kurtija odbila da postane deo te inicijative.

Ne zbog tvrdoglavosti.

Već zbog jednostavnog političkog principa:

ne gradiš regionalnu saradnju sa državom koja još uvek ne priznaje tvoje postojanje.

U pozadini albanske politike postoji još jedno poglavlje o kojem se retko javno govori.

Prema mnogim političkim kritičarima, Baton Haxhiu je imao značajan uticaj i na oblikovanje političkog razmišljanja Hashim Thaçi.

Umesto da se albanska politika prema Srbiji gradi na istorijskoj stvarnosti genocida i na volji naroda Kosova, Tači je bio gurnut ka idejama koje su pokušavale rešiti sukob izvan tog istorijskog i političkog konteksta.

U tom procesu, prema mnogim kritičkim analizama, Edi Rama i Baton Haxhiu igrali su ulogu i u ubeđivanju Tačija da prihvati stvaranje Specijalnog Suda.

Istorijska ironija leži u činjenici da je Tači prvobitno izjavio da će podneti protivtužbu protiv izveštaja švajcarskog senatora Dick Marty.

Međutim, prema različitim političkim tumačenjima koja kruže u albanskom javnom prostoru, on je bio ubeđen od strane Batona Haxhiua i Edija Rame da Srbija poseduje kompromitujuće dosijee protiv njega i da bi teritorijalni kompromis – uključujući sever Kosova – mogao da ga spase od ličnog gonjenja pred Specijalnim Sudom, dok bi samo njegovi saradnici bili osuđeni.

Da li su ova tumačenja potpuno tačna ili ne – o tome će suditi istorija.

Ali nesporno je da je ova epizoda stvorila jednu od najdubljih političkih kriza u posleratnoj istoriji Kosova.

Ruski pisac Fyodor Dostoevsky pisao je da najveće političke tragedije često nastaju iz moralne naivnosti, a ne iz zle namere.

Lider može iskreno verovati u pomirenje.

Može zamišljati Balkan u kojem privreda povezuje narode, a istorija se zaboravlja.

Ali istorija se ne zaboravlja tako lako.

Posebno kada su rane još uvek otvorene.

Istorija je puna paradoksa.

Ponekad se dogodi da ljudi koji žele da izgrade mir završe time što nesvesno pomažu strategiji suprotne strane.

I upravo tu nastaje dilema koju danas postavljaju mnogi analitičari na Kosovu:

Da li Ramina politika objektivno pomaže regionalnoj strategiji Srbije?

To je pitanje koje će istorija analizirati.

Jer u međunarodnoj politici postoji nemilosrdan zakon:

nije važno samo šta lider namerava — već šta njegova politika proizvodi.

Balkan ima poseban crni humor.

Ovde se često događa da ljudi koji žele da budu arhitekti mira na kraju, nesvesno, izgrade arhitekturu dominacije vekovnog protivnika.

Tako je istorija proizvela veliki paradoks:

proizvela je jednog albanskog političara koji je, bez ugovora i možda bez svesti, završio igrajući ulogu korisnog instrumenta u strategiji jedne države koja još uvek nije napravila mir sa sopstvenom istorijom.

Na kraju istorija ne pita:

„Šta si nameravao?“

Ona pita samo:

„Kakve su posledice tvoje akcije imale za tvoj narod?“

I to je pitanje od kojeg niko ne može pobeći.

Tačnost moje analize će vam potvrditi najveći prijatelj pravednog mira i pomirenja na Balkanu, gospodin Nikola Sandulovic.