Mehdi Hyseni: polemisti i pandalshëm i çështjes shqiptare

_____

Prof. Dr. Mehdi Hyseni nuk është thjesht autor opinionesh politike; ai është një nga ata publicistë shqiptarë që e kanë kthyer polemikën në metodë, ndërsa të drejtën ndërkombëtare, historinë politike dhe gjuhën e ashpër publike në tri kolonat e shkrimit të tyre. Nga materiali i qasshëm online del se ai ka botuar për vite me radhë në platforma si AlbaniaPress/ShqiperiaPress, VOAL, Bota Sot, Kosova Sot dhe Dielli, ndërsa në anglisht ka pasur prani edhe në “American Diplomacy”, ku në vitin 2003 botoi tekstin “The Future of Kosovo”. Vetë arkivi i VOAL-it tregon një vazhdimësi të madhe botimesh, me shumë tekste të listuara nga viti 2015 e tutje, ndërsa “American Diplomacy” e rendit Hysenin si autor të botimit “The Future of Kosovo” në Volume VIII, Number 2, 2003.

Ajo që bie në sy menjëherë është se Hyseni nuk shkruan nga pozita e komentatorit neutral klasik. Ai shkruan si autor me tezë të parapërcaktuar: Kosova është çështje e pazgjidhur koloniale, Serbia mbetet boshti kryesor i rrezikut, ndërsa kompromisi që cenon sovranitetin është, për të, jo realizëm diplomatik, por devijim historik. Kjo linjë del qartë qysh në shkrimet e tij në anglisht të viteve 2003 dhe 2007, ku ai e paraqet Kosovën si problem të pazgjidhur të të drejtave dhe të statusit, jo si “minority issue”, por si çështje koloniale shqiptare.

Nëse veprimtaria e tij publicistike shikohet në tërësi, polemikat e Hysenit mund të përmblidhen në katër fronte kryesore.

E para, polemika me Serbinë si projekt historik e politik. Në një numër të madh titujsh ai i kthehet vazhdimisht gjenocidit serb, Garashaninit, Milosheviqit, Kishës Ortodokse Serbe dhe vazhdimësisë së politikës shtetërore serbe. Arkivi i VOAL-it e paraqet atë duke shkruar për “Serbia gjenocidale si ISIS-i”, “Mali Sloba i rrezikshëm si veliki Sloba”, “Serbia (ende) me strategji garashaniane dhe milosheviqiane” dhe për Kishën serbe si forcë destabilizuese permanente e Ballkanit. Kjo tregon se ai nuk e trajton Serbinë thjesht si fqinj me të cilin Kosova ka mosmarrëveshje, por si strukturë të pandryshuar hegjemoniste.

E dyta, polemika me kompromisin ndërkombëtar ndaj Kosovës. Hyseni është ndër ata autorë që dyshojnë sistematikisht në formulat diplomatike që i kërkojnë Kosovës fleksibilitet, sidomos kur ato prekin sovranitetin. Kjo shihet në kundërshtimin e tij të hershëm ndaj “Zajednicës”, në dyshimet ndaj Gjykatës Speciale dhe në refuzimin e tezave që relativizojnë njohjen e plotë të Kosovës. Në arkivin e VOAL-it gjenden artikuj si “Gjykata Speciale me shumë pikëpyetje dhe dyshime për drejtësinë evropiane dhe ndërkombëtare” dhe “Zajednica serbe, e pranueshme vetëm për viranët…”, çka dëshmon se ai e lexon diplomacinë ndërkombëtare shpesh si presion mbi palën më të dobët, jo si arbitrazh neutral.

E treta, polemika e tij identitare brendashqiptare. Këtu Hyseni është ndër kundërshtarët më të vendosur të nocionit “komb kosovar”. Në disa tituj dhe tekste ai e quan këtë tezë fantazmë serbo-jugosllave, jo produkt natyror të shtetësisë së Kosovës. Arkivi i VOAL-it dhe botimet në Kosova Sot tregojnë qartë këtë vijë: “Nuk ka Çmim Nobel për kombin kosovar”, “Në Kosovë nuk ka as komb kosovar… por vetëm shtet kosovar”, si dhe teksti i vitit 2022 ku shkruan se “kombi shqiptar e ka formuar shtetin shqiptar, jo anasjelltazi”. Për Hysenin, shteti i Kosovës mund të jetë realitet politik e juridik, por jo bazë për krijimin e një kombi të ri, të ndarë nga kombi shqiptar.

E katërta, polemika për bashkimin kombëtar. Hyseni nuk e sheh bashkimin si tabu, por si të drejtë historike e juridike. Dielli botoi në vitin 2018 shkrimin e tij “Prioriteti i shqiptarëve, bashkimi kombëtar”, ndërsa në vitin 2022 Kosova Sot botoi tezën e tij se bashkimin e Kosovës me Shqipërinë “nuk e ndalon e drejta ndërkombëtare”. Kjo e ka vendosur shpesh në qendër të kundërreagimeve; një shembull i qartë është reagimi i Paul Tedeschinit në Bota Sot më 2017, i cili polemizonte drejtpërdrejt me një shkrim të Hysenit për bashkimin Kosovë–Shqipëri. Vetë ekzistenca e këtyre kundërreagimeve tregon se ai nuk ka qenë vetëm autor me jehonë, por edhe nxitës real debati.

Veçantia e Hysenit nuk është vetëm te temat, por te mënyra si i ndërton ato. Ai rrallë shkruan në mënyrë të ftohtë burokratike. Titujt e tij janë shpesh gjyqësorë, akuzues, dramatikë dhe figurativë. Ai përdor shpesh antiteza të forta: “gjenocidale/pacifiste”, “koloniale/sovrane”, “komb shqiptar/komb kosovar”, “shkolonizim/rikolonizim”. Mjafton të shihet spektri i titujve të publikuar në VOAL dhe AlbaniaPress për ta kuptuar këtë regjistër polemik.

Në këtë kuptim, ai është më afër traditës së polemistit kombëtar sesa komentatorit standard të mediave të sotme. Hyseni nuk përpiqet të duket i ekuilibruar për hir të formës; ai përpiqet të duket i qartë për hir të tezës. Kjo është një forcë, por edhe kufizim i tij.

Do të ishte gabim të shihej Hyseni vetëm si polemist i brendshëm. Botimi i tij “The Future of Kosovo” në “American Diplomacy” në vitin 2003 tregon se ai ka synuar ta artikulojë çështjen e Kosovës edhe në një regjistër që i drejtohet qarqeve anglishtfolëse të politikës së jashtme. Aty teksti prezantohet si vështrim mbi zhvillimin e një të ardhmeje demokratike dhe multietnike të Kosovës, me theks edhe ekonomik. Kjo dëshmon se, përtej polemikës së ndezur shqipe, ai ka pasur edhe një damar më të strukturuar analitik.

Po ashtu, një studim mbi identitetin evropian në mediat e Kosovës e citon Hysenin si zë që e konsideron debatin mbi identitetin evropian të shqiptarëve si të vjetër dhe në thelb të pazgjidhshëm në favor të përkatësisë evropiane të shqiptarëve. Kjo tregon se ai ka hyrë edhe në debatet më të gjera kulturore e civilizuese, jo vetëm në çështjet ditore të politikës.

Një tregues interesant i jehonës së tij është fakti që fragmente ose referenca të teksteve të Hysenit dalin edhe në burime serbisht. Në një botim PDF të Eparhisë së Rashkës e Prizrenit në gjuhën serbe shfaqet emri i tij dhe një ribotim/referencë ndaj një teksti të botuar në “Kuvendi” në Tiranë, gjë që dëshmon se shkrimet e tij kanë kaluar edhe në hapësira polemike ku ai lexohet jo si autor neutral, por si pjesë e debatit ideologjik rreth Kosovës. Pra, ai nuk ka mbetur vetëm brenda ekosistemit mediatik shqiptar; herë-herë është futur edhe në qarkullimin e diskursit serb si zë kundërshtues.

Sepse Hyseni prek njëkohësisht tri nerva të debatit shqiptar.

Së pari, ai godet kompromisin me Serbinë në çdo formë që e sheh si zbutje të së vërtetës historike.

Së dyti, ai kundërshton relativizimin e identitetit kombëtar shqiptar përmes nocioneve si “kombi kosovar”.

Së treti, ai i qorton shpesh edhe vetë shqiptarët — politikanë, intelektualë, diplomatë — kur mendon se po lëshojnë pe në çështje themelore. Kjo i ka siguruar atij një publik besnik, por edhe një numër të madh kundërshtarësh. Kundërreagimet publike ndaj shkrimeve të tij për bashkimin kombëtar janë dëshmi e drejtpërdrejtë e kësaj natyre polarizuese.

Nga kampioni publik që mund të verifikohet sot del ky përfundim: Mehdi Hyseni është një figurë e qëndrueshme e polemikës kombëtare shqiptare, me tri tipare të forta — vijë ideore të pandryshueshme, prodhimtari të gjerë ndër vite dhe gjuhë publike të mprehtë. Ai është ndër autorët që nuk e kanë parë Kosovën si dosje teknike të diplomacisë, por si çështje historike të pambaruar të kolonializmit, sovranitetit dhe identitetit kombëtar. Kjo e ka bërë të rëndësishëm për një pjesë të opinionit shqiptar dhe të vështirë për t’u pranuar nga kushdo që kërkon gjuhë më të butë ose formula kompromisi.

Në fund, Mehdi Hyseni mund të lexohet në dy mënyra: nga mbështetësit si rojtar i pakompromis i vijës kombëtare, dhe nga kritikët si polemisti që shpesh e tejkalon masën e analizës me masën e akuzës. Por një gjë del e qartë nga arkivat publike: ai nuk ka qenë kurrë figurë e heshtur, periferike apo kalimtare. Ka qenë, dhe mbetet, një zë që ka prodhuar debat.