Në Kosovë ekziston një paradoks i dhimbshëm: një shtresë e tërë shoqërore që dikur ishte ndër më të zëshmet kundër pushtimit dhe padrejtësisë, sot po përballet me një padrejtësi të re diskriminimin institucional. Pensionistët, veçanërisht ata që i përkasin brezit që përjetoi dhe kundërshtoi pushtimin e Serbisë, po vazhdojnë të trajtohen sipas ligjeve të mbetura nga sistemi i ish-Jugosllavisë. Kjo ndodh edhe pas më shumë se tetëmbëdhjetë vitesh nga shpallja e pavarësisë së Kosovës.
Në një shtet që synon të ndërtojë drejtësi sociale dhe barazi para ligjit, është e pakuptueshme që ende nuk është hartuar një ligj vendor gjithëpërfshirës për pensionistët. Përkundrazi, institucionet shtetërore nga qeveritë e njëpasnjëshme deri te legjislaturat e kuvendit, kanë vazhduar ta shtyjnë këtë çështje, duke lënë në fuqi një kornizë ligjore të trashëguar nga sistemi që dikur diskriminonte qytetarët e Kosovës. Kjo gjendje krijon jo vetëm padrejtësi ekonomike, por edhe një lloj poshtërimi moral për brezin që kontribuoi në rezistencën dhe mbijetesën e shoqërisë kosovare.
Edhe sistemi i drejtësisë nuk ka qenë i përjashtuar nga kjo zvarritje. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Kosovës e ka hedhur poshtë ligjin e ish-Jugosllavisë që rregullonte pensionet dhe të ashtuquajturin “kushtin e 15 viteve”, në praktikë shumë procese vazhdojnë të zvarriten. Lëndët e pensionistëve shpesh mbeten të bllokuara nëpër gjykata për vite të tëra, duke e kthyer drejtësinë në një premtim të largët.
Në vend që të jetë një instrument për korrigjimin e padrejtësive, sistemi gjyqësor shpesh duket sikur është peng i një trashëgimie ligjore që nuk i përket më realitetit të shtetit të Kosovës.
Një problem tjetër serioz lidhet me mënyrën se si janë trajtuar kontributet e punëtorëve gjatë procesit të privatizimit. Në shumë raste, Agjencia Kosovare e Privatizimit ka marrë përsipër obligimet e ndërmarrjeve të privatizuara, ndërsa punëtorëve u janë ndalur mjete nga i ashtuquajturi 20 përqindësh pa u reflektuar këto kontribute në të drejtat e tyre pensionale. Kjo krijon një situatë ku punëtorët humbin dyfish: njëherë nga privatizimi dhe pastaj nga mungesa e njohjes së kontributeve të tyre.
Në këtë realitet të rëndë, pritej që shoqatat e pensionistëve të ishin zëri kryesor i reagimit dhe presionit shoqëror. Mirëpo, ajo që shihet në praktikë është një heshtje e çuditshme. Disa prej këtyre shoqatave jo vetëm që nuk organizojnë protesta apo reagime publike, por shpesh duken të politizuara dhe të shkëputura nga problemet reale të anëtarësisë së tyre. Në vend që të jenë organizata aktive të mbrojtjes së interesave sociale, ato shpesh shfaqen si struktura formale, pa ndikim dhe pa guxim për t’u përballur me pushtetin.
Prandaj krahasimi i tyre me “relikte ilire” është një metaforë e hidhur, por domethënëse. Ashtu si reliket e lashta që ruhen në muze si dëshmi të një kohe të kaluar, edhe këto shoqata duket se ekzistojnë më shumë si simbol formal sesa si mekanizma të gjallë të mbrojtjes së interesave të pensionistëve.
Heshtja e tyre krijon një rreth vicioz: pushteti nuk ndjen presion për të vepruar, ndërsa pensionistët mbeten pa përfaqësim të vërtetë. Në një demokraci, të drejtat sociale nuk fitohen vetëm përmes ligjeve, por edhe përmes presionit qytetar dhe organizimit kolektiv. Kur mungon ky presion, padrejtësia rrezikon të bëhet normë.
Prandaj, çështja e pensionistëve në Kosovë nuk është vetëm një problem ekonomik; është një provë e maturisë së shtetit dhe e funksionimit të demokracisë. Një shoqëri që nuk arrin të sigurojë dinjitet për brezin që ka punuar dhe sakrifikuar për dekada, rrezikon të humbasë një pjesë të ndërgjegjes së saj morale.
Në fund, pyetja që mbetet është e thjeshtë, por thelbësore: a do të vazhdojnë pensionistët të mbeten viktima të heshtjes institucionale dhe organizative, apo do të gjendet më në fund një zë i fuqishëm që do ta kthejë këtë çështje në prioritet kombëtar? Sepse drejtësia për pensionistët nuk është vetëm një detyrim ligjor, është një detyrim moral ndaj historisë dhe sakrificës së tyre.
