Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Një domosdoshmëri shkencore, kulturore dhe institucionale për Kosovën dhe Shqipërinë
Hyrje
Toponimet përfaqësojnë një nga shtresat më të qëndrueshme të kujtesës historike të një populli. Ato nuk janë vetëm shenja gjeografike, por bartëse të identitetit kulturor, historik dhe gjuhësor. Në hapësirat shqiptare, veçanërisht në Kosovë dhe Shqipëri, sistemi toponimik përfaqëson një mozaik kompleks që reflekton shtresime të ndryshme historike, politike dhe kulturore.
Zhvillimet bashkëkohore në arkeologji, histori, gjuhësi historike dhe gjenetikë të popullatave kanë rritur interesin për vazhdimësinë historike të popullsisë shqiptare në Ballkan. Në këtë kontekst, rishikimi kritik dhe shkencor i trashëgimisë toponimike nuk duhet parë si akt politik apo simbolik, por si proces i nevojshëm për ruajtjen e autenticitetit kulturor dhe historik të hapësirës shqiptare.
Toponimet si dëshmi e shtresimeve historike
Toponimia e hapësirës shqiptare është rezultat i ndërveprimit të gjatë ndërmjet kulturave dhe pushteteve të ndryshme historike. Migrimet e popullsive dhe ndryshimet politike gjatë historisë, veçanërisht në periudhat e mesjetës së hershme, ndikuan ndjeshëm në sistemin e emërtimit të vendbanimeve.
Megjithatë, një analizë e kujdesshme gjuhësore dhe historike tregon se në shumë raste ekzistojnë shtresa më të hershme të toponimeve, të cilat mund të lidhen me tradita vendase para periudhave të ndryshme të sundimit të jashtëm. Kjo sugjeron se procesi i dokumentimit dhe analizës së toponimeve duhet të jetë i vazhdueshëm dhe i mbështetur në metodologji shkencore ndërdisiplinore.
Në këtë drejtim, kërkimet moderne në arkeologji dhe gjuhësi historike kanë krijuar mundësi reale për të identifikuar elemente të hershme të trashëgimisë kulturore dhe gjuhësore në rajon.
Nevoja për një qasje aktive institucionale
Në kushtet e shtetësisë së konsoliduar të Kosovës dhe funksionimit të shtetit shqiptar, krijohet një mundësi reale për të ndërmarrë politika të mirëfillta kulturore dhe shkencore për dokumentimin dhe rishikimin e trashëgimisë toponimike.
Rishikimi i toponimeve nuk duhet të shihet si akt emocional, por si proces racional dhe shkencor që synon:
● ruajtjen e trashëgimisë autentike
● përforcimin e identitetit kulturor
● dokumentimin e historisë reale të territorit
● rritjen e ndërgjegjes historike të qytetarëve
Në këtë kuptim, institucionet shtetërore dhe akademike duhet të marrin rol udhëheqës në këtë proces.
Argumente shkencore për rishikimin e toponimeve
Një qasje akademike për rishikimin e toponimeve mund të mbështetet në disa shtylla themelore:
1. Parimi i autenticitetit historik
Në rastet kur ekzistojnë dëshmi të dokumentuara për emërtime më të hershme vendase, rikthimi i tyre përbën një akt të rivendosjes së autenticitetit historik.
Ky proces është i justifikueshëm shkencërisht kur mbështetet në:
● dokumente historike
● analiza etimologjike
● dëshmi arkeologjike
● traditë gojore të verifikueshme
2. Parimi i vazhdimësisë kulturore
Toponimet nuk janë vetëm emra, por bartin memorie kolektive dhe vazhdimësi kulturore. Rikthimi ose promovimi i toponimeve vendase kontribuon në forcimin e identitetit kulturor dhe ndërgjegjes historike.
Ky proces ka rëndësi të veçantë për shoqëritë që kanë kaluar periudha të gjata sundimi nga struktura politike të jashtme.
3. Parimi i sovranitetit kulturor
Shtetet moderne kanë të drejtën dhe përgjegjësinë për të ruajtur dhe promovuar trashëgiminë e tyre kulturore. Aq më parë në rastin e Kosovës, Shqipërisë dhe viseve tjera shqiptare kur dihet që Serbia është vazhdimisht agresive në synimet e saj për të përvetësuar trashëgimin tonë kulturore dhe propaguar për autoktonin serbo-sllave në këto hapësira, kur botërisht dihet se dyndja sllave ndodhi tek ne shekullin VI dhe VII të erës sonë. Në këtë kuptim, rishikimi i toponimeve duhet të jenë prioritet shtetëror i rëndësisë së veçantë të politikave kulturore dhe arsimore i dy shteteve sovrane shqiptare, Kosovës dhe Shqipërisë.
Rreziqet e mosveprimit institucional
Mungesa e një politike të qartë për toponimet mund të sjellë pasoja afatgjata:
● humbjen e emërtimeve autentike
● deformimin e trashëgimisë historike
● dobësimin e ndërgjegjes identitare
● mungesën e dokumentimit të saktë historik
Nëse nuk ndërmerren hapa sistematikë, shumë emërtime tradicionale shqiptare rrezikojnë të zhduken me kalimin e kohës.
Rekomandime konkrete për Kosovën dhe Shqipërinë
Në bazë të praktikave ndërkombëtare dhe nevojave të kontekstit shqiptar, mund të propozohet një paketë konkrete masash:
1. Themelimi i Institutit Kombëtar të Toponimisë
Kosova dhe Shqipëria duhet të krijojnë institucione të specializuara për studimin e toponimeve, ose të forcojnë strukturat ekzistuese.
Detyrat kryesore duhet të janë:
● hartimi i atlasit toponimik kombëtar
● dokumentimi i të gjitha emërtimeve ekzistuese
● analizimi etimologjik i toponimeve
● publikimi i studimeve shkencore
2. Krijimi i një regjistri zyrtar të toponimeve historike
Ky regjistër duhet të përfshijë:
● emërtimet aktuale
● variantet historike
● prejardhjen gjuhësore
● periudhën historike të përdorimit
Një regjistër i tillë do të ishte bazë për çdo vendimmarrje institucionale lidhur me rishikimin e toponimisë.
3. Rishikimi selektiv i toponimeve problematike
Ndryshimet duhet të bëhen vetëm në raste të justifikuara shkencërisht, duke u bazuar në:
● dëshmi historike të forta
● analiza gjuhësore të verifikuara
● konsultim publik
Ky proces duhet të jetë gradual, i vazhdueshëm dhe transparent.
4. Vendosja e tabelave me emërtime historike paralele
Në vendet me rëndësi historike mund të përdoret një model dygjuhësor ose dyemërtues:
emri aktual
emri historik shqiptar
Kjo do të ndihmonte në edukimin historik pa krijuar tronditje administrative.
5. Integrimi i toponimisë në sistemin arsimor
Lidhur me çështjen e toponineve kurrikulat shkollore duhet të përfshijnë:
● historinë e toponimeve lokale
● analizën e prejardhjes së emrave
● rëndësinë e trashëgimisë gjuhësore
Ky hap është thelbësor për ruajtjen e identitetit kulturor në afat të gjatë.
6. Digjitalizimi i trashëgimisë toponimike
Duhet të krijohen:
● harta digjitale interaktive
● databaza online
● platforma kërkimore për studiuesit
Kjo do ta bënte trashëgiminë toponimike të qasshme për publikun dhe për çarqet akademike.
7. Bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë
Duhet të krijohet një program i përbashkët kombëtar për:
● standardizimin e toponimeve
● harmonizimin e dokumentacionit
● zhvillimin e projekteve kërkimore të përbashkëta
Ky bashkëpunim do të krijonte një qasje të unifikuar në nivel kombëtar.
Përfundim
Rishikimi i trashëgimisë toponimike në Kosovë dhe Shqipëri nuk duhet parë vetëm si akt simbolik apo politik, por si proces shkencor dhe institucional që synon ruajtjen e autenticitetit historik dhe forcimin e identitetit kulturor.
Një politikë e mirëstrukturuar në këtë drejtim do të kontribuonte jo vetëm në dokumentimin e historisë reale të territorit, por edhe në edukimin e brezave të rinj dhe në forcimin e vetëdijes historike kombëtare.
Në një epokë globalizimi dhe transformimesh kulturore, ruajtja dhe rivlerësimi i trashëgimisë toponimike përbën një nga mjetet më të rëndësishme për ruajtjen e identitetit historik dhe kulturor të një populli.
Më 25 prill 2026
