____
Debati i fundit mbi mundësinë e hapjes së një konsullate serbe në Shkodër dhe një konsullate shqiptare në Luginën e Preshevës nuk duhet parë si një çështje e zakonshme e reciprocitetit diplomatik. Nëse kufizohet vetëm në këtë këndvështrim, rrezikon të anashkalojë kontekstin historik, juridik dhe politik të rajonit.
Reciprociteti diplomatik zakonisht nënkupton trajtim të barabartë ndërmjet dy shteteve në rrethana të krahasueshme. Mirëpo, Shkodra dhe Lugina e Preshevës nuk janë raste simetrike.
Në Shkodër jeton një komunitet serb relativisht i vogël, ndërsa Lugina e Preshevës është një hapësirë ku shqiptarët përbëjnë një pjesë të rëndësishme të popullsisë. Për më tepër, për vite me radhë organizatat shqiptare dhe ndërkombëtare kanë ngritur shqetësime për fenomenin e të ashtuquajturit “pasivizim i adresave” në Serbi, proces që sipas tyre ka ndikuar në uljen artificiale të numrit të shqiptarëve të regjistruar dhe ka prodhuar pasoja në të drejtat civile, politike dhe pronësore të tyre.
Pikërisht për këtë arsye, Lugina e Preshevës nuk është një çështje konsullore. Ajo është një çështje e të drejtave të njeriut, e barazisë qytetare dhe e standardeve evropiane.
Nga ana tjetër, veriu i Kosovës dhe Lugina e Preshevës kanë qenë pjesë e së njëjtës problematikë politike që nga shpërbërja e ish-Jugosllavisë. Opinionet e Komisionit të Badinterit vendosën parimin e respektimit të kufijve ekzistues administrativë, por nuk i zgjidhën çështjet e pakicave kombëtare dhe të drejtave të tyre. Pikërisht këto çështje vazhdojnë të mbeten burim tensionesh edhe sot.
Debati bëhet edhe më i ndjeshëm pas periudhës kur në opinion u diskutua ideja e korrigjimit të kufijve ose shkëmbimit të territoreve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Edhe pse ajo ide nuk u realizua, ajo krijoi një precedent politik që vazhdon të ndikojë në perceptimin e çdo zhvillimi të ri në raport me Luginën e Preshevës dhe veriun e Kosovës.
Prandaj, çdo hap diplomatik që krijon përshtypjen e trajtimit paralel të Shkodrës dhe Luginës mund të interpretohet si relativizim i pozitës kushtetuese dhe ndërkombëtare të Republikës së Kosovës. Kjo nuk do të thotë se bashkëpunimi Shqipëri–Serbi nuk duhet të zhvillohet; përkundrazi, marrëdhëniet e mira fqinjësore janë në interes të rajonit. Por ato nuk duhet të ndërtohen duke krijuar perceptimin se çështjet që lidhen drejtpërdrejt me shqiptarët jashtë kufijve të Shqipërisë trajtohen pa marrë në konsideratë interesat strategjike të Kosovës.
Kosova nuk është palë e tretë në këtë ekuacion. Ajo është shteti ku jeton shumica dërrmuese e shqiptarëve në ish-Jugosllavi dhe ka interes të drejtpërdrejtë në mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës, ashtu si Serbia pretendon se ka interes për serbët jashtë kufijve të saj.
Prandaj, fokusi nuk duhet të jetë tek numri i konsullatave, por tek standardet që zbatohen ndaj qytetarëve. Nëse shqiptarët në Luginën e Preshevës vazhdojnë të përballen me probleme lidhur me regjistrimin e vendbanimit, përfaqësimin institucional, përdorimin e gjuhës, arsimin dhe ushtrimin e të drejtave pronësore, atëherë hapja e një konsullate nuk e adreson thelbin e problemit.
Historia e Ballkanit ka treguar se simbolet diplomatike nuk mund të zëvendësojnë zgjidhjet politike. Pa respektimin e plotë të të drejtave individuale dhe kolektive, çdo “reciprocitet” mbetet formal dhe rrezikon të krijojë më shumë keqkuptime sesa stabilitet.
Në fund, pyetja thelbësore nuk është nëse Shqipëria dhe Serbia kanë të drejtë të hapin konsullata. Pyetja është nëse veprime të tilla kontribuojnë në forcimin e pozitës ndërkombëtare të Kosovës dhe në përmirësimin e pozitës së shqiptarëve në Luginën e Preshevës, apo krijojnë perceptimin e një barazimi artificial të dy situatave që, historikisht, juridikisht dhe demografikisht, nuk janë të njëjta.
