Nexhmije Mehmetaj, Gjenevë
- Në kujtim të Prof. Dr. Dr. Basil Schader ( 19.10. 1951– 10 maj 2026)
- Hyrje
Historia e albanologjisë evropiane dëshmon se zhvillimi i studimeve shqiptare është ndërtuar në një dialog të vazhdueshëm ndërmjet studiuesve shqiptarë dhe atyre të huaj. Nga Johann Georg von Hahn, Gustav Meyer dhe Norbert Jokl deri te Eqrem Çabej, Eric Hamp dhe Shaban Demiraj, albanologjia është formësuar si një disiplinë ndërkombëtare, e cila ka reflektuar vazhdimisht zhvillimet teorike të shkencave gjuhësore.
Në fund të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI, migrimi i shqiptarëve drejt Evropës Perëndimore krijoi realitete të reja sociolinguistike, të cilat kërkonin qasje të reja metodologjike. Pikërisht në këtë kontekst merr rëndësi veprimtaria e Basil Schaderit, i cili e orientoi një pjesë të studimeve të tij nga përshkrimi tradicional i gjuhës drejt analizës së funksionimit të shqipes në mjedise shumëgjuhëshe.
Ndryshe nga tradita klasike albanologjike, e orientuar kryesisht drejt historisë së gjuhës, dialektologjisë dhe etimologjisë, Schader u përqendrua edhe te shqipja si praktikë shoqërore, duke e studiuar në raport me migrimin, integrimin, shkollimin dhe identitetin kulturor.
- Nga albanologjia tradicionale te sociolinguistika e migrimit
Një nga transformimet e rëndësishme të gjuhësisë evropiane në gjysmën e dytë të shekullit XX ishte zgjerimi i vëmendjes nga struktura e gjuhës drejt përdorimit të saj në kontekste shoqërore dhe kulturore. Punimet e Fishman-it, Gumperz-it, Cummins-it, Skutnabb-Kangas-it dhe studiuesve të tjerë krijuan një kuadër teorik për analizën e dygjuhësisë, kontakteve gjuhësore, ruajtjes së gjuhëve dhe edukimit shumëgjuhësh.
Në këtë kuadër, studimet e Basil Schaderit përbëjnë një përpjekje të rëndësishme për ta vendosur shqipen në diskursin evropian mbi migrimin dhe shumëgjuhësinë. Schader e trajtoi shqipen në kontekstin e migrimit, shumëgjuhësisë dhe kontakteve gjuhësore.¹ Ai e shihte gjuhën jo vetëm si sistem komunikimi, por edhe si bartëse të kujtesës kulturore dhe të identitetit të komunitetit migrant.
Vetë Schader thekson se synimi kryesor i kërkimit të tij nuk ishte pjesëmarrja abstrakte në debatin teorik të gjuhësisë, por paraqitja dhe diskutimi i një baze të gjerë materialesh, të dhënash dhe përfundimesh për kontaktin ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes. Ky orientim empirik është një nga tiparet dalluese të punës së tij.
- Vepra “Shqyrtime gjuhësore rreth kontaktit mes shqipes dhe gjermanishtes në Zvicër”: një paradigmë kërkimore
Botimi i studimit Shqyrtime gjuhësore rreth kontaktit mes shqipes dhe gjermanishtes në Zvicër (2005) përbën një pikë të rëndësishme referimi për sociolinguistikën shqiptare. Vepra përfaqëson një nga studimet e gjera kushtuar kontakteve gjuhësore të diasporës shqiptare në Zvicër.²
Risia metodologjike e veprës qëndron në mbështetjen e saj në kërkime empirike, anketime dhe një bazë të gjerë të dhënash të mbledhura në terren. Në dallim nga trajtimet kryesisht përshkruese të diasporës, Schader përdor instrumente kërkimore që mundësojnë analizimin e përdorimit konkret të gjuhëve dhe të marrëdhënieve ndërmjet tyre.
Ndër çështjet kryesore të trajtuara janë historia dhe realiteti i migrimit shqiptar në Zvicër, krahasimi ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes, dygjuhësia individuale dhe shoqërore, interferenca ndërgjuhësore, alternimi i kodeve (kod-suiçingu) shqip-gjermanisht, marrëdhënia standard–dialekt, ruajtja dhe dobësimi i gjuhës amtare, si dhe lidhja e kompetencës në gjuhën e parë me suksesin shkollor.
Analiza e kod-suiçingut përbën një nga kontributet më origjinale të Schaderit.³ Në këtë perspektivë, alternimi ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes nuk shihet thjesht si devijim nga norma, por si dukuri e lidhur me repertorin komunikativ të folësve dygjuhësh dhe me rrethanat konkrete të komunikimit.
3.1. Gjuha amtare dhe identiteti kulturor
Një nga dimensionet më domethënëse të veprës së Schaderit është mënyra se si ai e koncepton raportin ndërmjet gjuhës amtare dhe identitetit kulturor. Ky pozicion shprehet qartë në dedikimin e veprës së tij: “Shqiptarëve kudo në botë, me shpresën dhe dëshirën që ta ruajnë gjuhën e tyre të bukur, kulturën e tyre të lashtë dhe identitetin e tyre si shqiptarë.”⁴
Ky formulim është më shumë se një dedikim simbolik: ai përmbledh një ide qendrore të veprimtarisë së Schaderit, sipas së cilës gjuha është bartëse e kujtesës kulturore dhe një element i rëndësishëm i identitetit kolektiv. Në këtë pikë, qasja e tij mund të vendoset në dialog me traditën sociolinguistike të Joshua Fishman-it mbi ruajtjen dhe transmetimin ndërbrezor të gjuhës.
Schader e konsideronte dygjuhësinë si një pasuri kulturore dhe arsimore.⁵ Procesi i integrimit, sipas kësaj qasjeje, nuk kërkon zëvendësimin e gjuhës amtare me gjuhën e shumicës, por zhvillimin e kompetencave në të dyja gjuhët. Kjo perspektivë përputhet me konceptin e dygjuhësisë shtuese (additive bilingualism), ku gjuha e dytë zhvillohet pa e cenuar gjuhën e parë.
- Gjuha amtare dhe suksesi shkollor: kontributi në pedagogjinë ndërkulturore
Një temë qendrore e kërkimeve të Schaderit ishte raporti ndërmjet kompetencës në gjuhën amtare dhe suksesit shkollor të nxënësve shqiptarë në Zvicër. Hulumtimet e tij dëshmuan lidhjen ndërmjet kompetencës në gjuhën amtare dhe suksesit shkollor.⁶
Kjo qasje përputhet me hipotezën e varësisë ndërgjuhësore të Jim Cummins-it, sipas së cilës aftësitë e zhvilluara në gjuhën e parë mund të krijojnë bazë për zhvillimin akademik në gjuhën e dytë. Rëndësia e punës së Schaderit qëndron në shqyrtimin e këtyre çështjeve në kontekstin konkret të nxënësve shqiptarë në Zvicër.
Në të dhënat e cituara nga Schaderi, nxënësit që ndiqnin mësimin plotësues në gjuhën shqipe arrinin mesatarisht rezultate pak më të larta edhe në lëndën e gjuhës gjermane; diferenca e raportuar ishte rreth 0.15 të notës. Schader e interpreton këtë si një tregues të mundshëm të transferit pozitiv nga mbështetja e kompetencave në gjuhën amtare drejt mësimit të gjermanishtes.
Këto rezultate janë të rëndësishme edhe në planin pedagogjik, sepse kundërshtojnë idenë se ruajtja e gjuhës së parë e pengon integrimin. Përkundrazi, ato mbështesin një model arsimor ku gjuha amtare dhe gjuha e vendit pritës zhvillohen në marrëdhënie plotësuese.
- Didaktika e shqipes në diasporë si model i planifikimit gjuhësor
Kontributi i Schaderit në hartimin e materialeve dhe teksteve për mësimin plotësues të gjuhës shqipe mund të interpretohet si një formë e planifikimit gjuhësor dhe arsimor. Në teoritë bashkëkohore të planifikimit gjuhësor, ruajtja e gjuhëve të komuniteteve migrante kërkon jo vetëm vullnet individual, por edhe mbështetje institucionale, formim të mësuesve dhe instrumente didaktike të përshtatshme.
Projekti i teksteve shkollore për diasporën përbën një nga ndërmarrjet e rëndësishme didaktike në historinë e arsimit shqiptar jashtë atdheut.⁷ Në materialet e hartuara nën drejtimin dhe me pjesëmarrjen e Schaderit, mësimi i shqipes lidhet me realitetin shumëgjuhësh të nxënësit, me përvojën e migrimit dhe me zhvillimin e kompetencave ndërkulturore.
Në këtë aspekt, veprimtaria e tij e tejkalon kufirin e albanologjisë klasike. Ajo hyn në fushën e politikave gjuhësore dhe të pedagogjisë ndërkulturore, sepse kërkimi shkencor shndërrohet në mjete konkrete për mësimdhënien, formimin e mësuesve dhe mbështetjen e transmetimit të shqipes ndër breza.
- Basil Schader si ndërmjetës kulturor
Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë së Schaderit është roli i tij si ndërmjetës kulturor ndërmjet botës shqiptare dhe hapësirës gjermanishtfolëse. Përkthimet dhe angazhimet e tij kulturore mund të shihen në kuadrin e transferimit kulturor dhe të komunikimit ndërkulturor.
Në këtë kuptim, Schader nuk ishte vetëm përkthyes, por edhe ndërmjetës në qarkullimin e ideve, teksteve dhe vlerave kulturore ndërmjet dy hapësirave gjuhësore. Veprimtaria e tij kontribuoi në njohjen më të drejtpërdrejtë të kulturës shqiptare në mjedisin gjermanishtfolës.
Angazhimi i tij në Shqipëri dhe në Zvicër e përforcon këtë profil. Ai bashkoi kërkimin, mësimdhënien, përkthimin dhe veprimin qytetar, duke krijuar ura bashkëpunimi ndërmjet institucioneve, mësuesve, nxënësve dhe komuniteteve.
- Basil Schader në historinë e albanologjisë evropiane: vazhdimësi dhe risi
Për ta vlerësuar kontributin e Basil Schaderit, veprimtaria e tij duhet parë në kontekstin më të gjerë të historisë së albanologjisë evropiane. Në shekullin XIX, Johann Georg von Hahn hodhi themele të rëndësishme të studimeve moderne shqiptare me Albanesische Studien (1854); Gustav Meyer dha kontribute themelore në studimin indoevropian dhe etimologjik të shqipes; ndërsa Norbert Jokl e konsolidoi më tej traditën filologjike të albanologjisë. Në gjysmën e dytë të shekullit XX, studiues si Eric Hamp e integruan shqipen në debate të rëndësishme të gjuhësisë historike dhe krahasimtare.
Në këtë traditë vendoset edhe Schaderi, por me një profil të ndryshëm. Ndërsa një pjesë e albanologëve klasikë u përqendruan te historia, prejardhja, etimologjia dhe struktura e shqipes, Schader e orientoi vëmendjen drejt funksionimit të saj në kushtet e migrimit dhe të shumëgjuhësisë. Në këtë kuptim, vepra e tij shënon një zgjerim nga paradigma kryesisht filologjike drejt një paradigme sociolinguistike.
Një risi tjetër lidhet me përdorimin e metodologjive empirike: anketime, kërkime në terren, analiza të të dhënave dhe interpretim të praktikave konkrete gjuhësore. Po aq e rëndësishme është vendosja e diasporës shqiptare në qendër të kërkimit, jo vetëm si fenomen demografik, por si hapësirë gjuhësore e kulturore ku zhvillohen procese të ruajtjes, transformimit dhe transmetimit të identitetit.
Në këtë kuptim, Schader mund të konsiderohet një nga figurat që kontribuuan në konsolidimin e sociolinguistikës së diasporës shqiptare. Vlera e tij qëndron edhe në lidhjen e kërkimit me praktikën arsimore: tekstet, formimi i mësuesve dhe projektet për ruajtjen e shqipes e bëjnë veprimtarinë e tij të rëndësishme njëkohësisht për albanologjinë dhe historinë e arsimit shqiptar.
- Basil Schader dhe shqipja si gjuhë trashëgimie (heritage language)
Në dekadat e fundit, studimet mbi gjuhët e trashëgimisë kanë marrë rëndësi të veçantë në sociolinguistikë, pedagogjinë e shumëgjuhësisë dhe politikat arsimore të vendeve me migracion të lartë. Koncepti përdoret për gjuhët që transmetohen në familje dhe në komunitetet migrante, por që zhvillohen në kontakt të vazhdueshëm me gjuhën dominante të shoqërisë pritëse.
Sipas Valdés (2001), gjuha e trashëgimisë lidhet me përkatësinë familjare, kulturore dhe identitare të individit, edhe kur kompetenca e tij në atë gjuhë ndryshon nga ajo e folësve monolingualë. Fishman (2001), nga ana tjetër, e vendos transmetimin ndërbrezor në qendër të ruajtjes së komuniteteve etnogjuhësore.
Edhe pse Schader nuk e përdor sistematikisht termin “gjuhë trashëgimie”, një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij mund të interpretohet në këtë kuadër. Studimet e tij mbi shqiptarët në Zvicër trajtojnë pikërisht sfidat e ruajtjes dhe transmetimit të shqipes te brezat e lindur ose të rritur jashtë vendit të origjinës.
Në këtë perspektivë, shqipja në diasporë nuk është vetëm mjet komunikimi familjar. Ajo lidhet me identitetin kulturor, kujtesën kolektive dhe marrëdhënien e individit me historinë dhe kulturën e komunitetit. Projektet për mësimin plotësues, tekstet dhe formimi i mësuesve synojnë njëkohësisht zhvillimin gjuhësor dhe forcimin e kompetencës ndërkulturore.
Qasja e Schaderit nuk e vendos shqipen në opozicion me gjermanishten. Përkundrazi, të dyja gjuhët mund të shihen si pjesë e repertorit shumëgjuhësh të individit. Kjo perspektivë lidhet me qasjet e García-s dhe Cummins-it, të cilat e trajtojnë shumëgjuhësinë si burim kulturor dhe njohës.
Sot, kur një pjesë e komuniteteve shqiptare në Evropë kanë hyrë në brezin e tretë dhe të katërt të migrimit, çështjet e transmetimit ndërbrezor, motivimit për mësimin e shqipes dhe ndërtimit të identiteteve shumëgjuhëshe mbeten aktuale. Për këtë arsye, trashëgimia e Schaderit mund të lexohet jo vetëm brenda historisë së albanologjisë, por edhe në kontekstin ndërkombëtar të studimeve mbi gjuhët e trashëgimisë.
- Vlerësim kritik i trashëgimisë shkencore
Nga perspektiva e sotme, rëndësia e Schaderit nuk qëndron vetëm në rezultatet e veçanta të kërkimeve të tij, por edhe në mënyrën se si ai lidhi albanologjinë me sociolinguistikën, pedagogjinë ndërkulturore dhe studimin e migrimit. Ai e trajtoi diasporën shqiptare si objekt të mirëfilltë kërkimi dhe përdori metoda empirike për të analizuar shqipen në mjedise shumëgjuhëshe.
Vepra e tij krijon një urë ndërmjet traditës albanologjike dhe qasjeve moderne mbi shumëgjuhësinë, migrimin dhe identitetin. Megjithatë, vlerësimi i tij duhet të mbetet i mbështetur në dokumentimin e veprave, projekteve dhe të dhënave konkrete, duke dalluar qartë rezultatet empirike të Schaderit nga interpretimet teorike që mund t’u bëhen atyre sot.
Pikërisht ky kombinim i kërkimit shkencor, didaktikës dhe angazhimit kulturor e bën profilin e tij të veçantë. Studimet e tij vazhdojnë të jenë relevante për çështje që lidhen me transmetimin ndërbrezor të shqipes, arsimin plotësues dhe formimin e identiteteve shumëgjuhëshe.
- Përfundime
Analiza e veprimtarisë së Prof. Dr. Dr. Basil Schaderit tregon se ai përfaqëson një figurë të rëndësishme në zhvillimet bashkëkohore të albanologjisë evropiane. Kontributi i tij mund të përmblidhet në tri plane të ndërlidhura: në planin shkencor, përmes studimit sociolinguistik të shqipes në migrim dhe në kontakt me gjermanishten; në planin pedagogjik, përmes kontributit në didaktikën e shqipes dhe në arsimin plotësues të diasporës; dhe në planin kulturor, përmes rolit të tij si ndërmjetës ndërmjet hapësirës shqiptare dhe asaj gjermanishtfolëse.
Në historinë e albanologjisë, Schader përfaqëson një zgjerim të fushës së studimit nga problematikat tradicionale historiko-filologjike drejt shqipes si gjuhë në përdorim, në Zvicër dhe në një mjedis shumëgjuhësh.⁸ Ky orientim e vendos veprën e tij në një dialog produktiv me sociolinguistikën evropiane dhe me studimet bashkëkohore mbi gjuhët e trashëgimisë.
Trashëgimia e tij shkencore dhe pedagogjike dëshmon se ruajtja e shqipes në diasporë nuk është vetëm çështje e konservimit të një kodi gjuhësor, por lidhet me arsimin, identitetin, pjesëmarrjen shoqërore dhe dialogun ndërkulturor. Pikërisht në bashkimin e këtyre dimensioneve qëndron rëndësia afatgjatë e kontributit të Basil Schaderit.
