Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Një propozim për reformimin e shërbimeve të punësimit dhe krijimin e një garancie shtetërore për qytetarët e papunë
Një ndër sfidat më serioze me të cilat po përballen Kosova, Shqipëria dhe trevat e tjera shqiptare në Maqedoninë e Veriut dhe në Luginën e Preshevës është papunësia, veçanërisht ajo e të rinjve. Mungesa e perspektivës për një vend pune dhe për një jetë të dinjitetshme po i shtyn gjithnjë e më shumë të rinj të largohen nga vendlindja, duke kërkuar siguri ekonomike dhe mundësi zhvillimi në vendet e Perëndimit.
Ky fenomen nuk duhet parë vetëm si një problem ekonomik apo si një vendim individual i qytetarëve për të kërkuar një jetë më të mirë. Ai përbën një problem afatgjatë kombëtar, sepse nga vendi po largohet pikërisht pjesa më vitale e popullsisë: rinia, njerëzit në moshën më produktive, me energji, dije, aftësi dhe potencial për zhvillimin e shoqërisë.
Një vend mund të ndërtojë rrugë, shkolla, spitale dhe institucione moderne, por nëse nuk arrin t’i mbajë njerëzit e vet dhe t’u krijojë mundësi për jetë e punë, atëherë zhvillimi i tij mbetet i mangët dhe i paqëndrueshëm. Pasuria më e madhe e një kombi nuk janë vetëm burimet natyrore apo infrastruktura, por njerëzit e tij.
SHTETI DUHET TË DIJË SAKT SA QYTETARË KA TË PAPUNË DHE ÇFARË MUNDËSISH KANË PËR PUNËSIM
Para viteve të nëntëdhjeta, në Kosovë ka funksionuar Enti për Inkuadrim në Punë, ku qytetarët e papunë paraqiteshin, regjistroheshin dhe përmes këtij institucioni kërkonin sistemimin në vende pune. Pavarësisht ndryshimeve të mëdha ekonomike dhe shoqërore që kanë ndodhur ndërkohë, parimi themelor i kësaj ideje mbetet aktual: shteti duhet të ketë përgjegjësi institucionale për evidentimin dhe trajtimin e papunësisë.
Për këtë arsye, propozoj që shërbimet ekzistuese të punësimit në Kosovë të reformohen rrënjësisht dhe të funksionalizohen në çdo komunë, me zyra profesionale, staf të mjaftueshëm dhe përgjegjësi të qarta për rezultatet e punës së tyre.
Çdo qytetar që kërkon punë duhet të ketë mundësinë të regjistrohet në zyrën përkatëse, ku do të evidentoheshin mosha, arsimimi, kualifikimi profesional, përvoja e punës dhe aftësitë e tij. Në bazë të këtyre të dhënave do të ndërtohej një regjistër i saktë dhe i përditësuar i fuqisë punëtore të papunë në vend.
Kjo do t’u mundësonte institucioneve të dinë jo vetëm sa njerëz janë pa punë, por edhe çfarë profesionesh u mungojnë tregut, në cilat komuna ka më shumë papunësi dhe cilat investime do të kishin ndikimin më të madh në krijimin e vendeve të reja të punës.
NGA EVIDENTIMI I PAPUNËSISË TE PËRGJEGJËSIA KONKRETE PËR PUNËSIMIN
Zyrat komunale të punësimit nuk duhet të shndërrohen në institucione ku qytetarët vetëm regjistrohen dhe presin. Ato duhet të jenë qendra aktive të ndërmjetësimit ndërmjet punëkërkuesve, bizneseve, institucioneve publike dhe investitorëve.
Për këtë qëllim, ato duhet të bashkëpunojnë ngushtë me ndërmarrjet private, institucionet arsimore dhe profesionale, organizatat ekonomike dhe komunat, në mënyrë që oferta e fuqisë punëtore të përputhet me kërkesat reale të tregut.
Kur një qytetar nuk posedon kualifikimin e nevojshëm për një vend të caktuar pune, shteti duhet t’i ofrojë mundësi për aftësim dhe rikualifikim profesional. Kur një ndërmarrje ka nevojë për punëtorë të rinj, ajo duhet të mund t’i gjejë ata përmes këtij sistemi. Ndërsa për bizneset që krijojnë vende të reja pune, duhet të parashihen lehtësime dhe subvencione të arsyeshme, sidomos për punësimin e të rinjve dhe kategorive më të cenueshme.
Në këtë mënyrë, zyrat e punësimit do të shndërroheshin në një mekanizëm të rëndësishëm të zhvillimit ekonomik dhe jo vetëm në administrues të evidencave të papunësisë.
GARANCIA SHTETËRORE PËR QYTETARIN QË NUK ARRIN TË GJEJË PUNË
Pjesa më e rëndësishme dhe më inovative e këtij propozimi është krijimi i një mekanizmi të garancisë shtetërore për të papunët.
Nëse një qytetar regjistrohet si punëkërkues, i plotëson obligimet e përcaktuara, merr pjesë në programet e aftësimit dhe vazhdon të kërkojë punë, por për një periudhë të caktuar nuk arrin të sistemojë veten në një vend adekuat pune, atëherë shteti duhet t’i sigurojë një mbështetje financiare të përkohshme, në një shumë të përcaktuar me ligj, që do t’i mundësonte atij mbajtjen e vetes dhe familjes.
Kjo mbështetje nuk duhet të jetë një pagesë e pakushtëzuar dhe e përhershme, por një e drejtë sociale e lidhur me përgjegjësinë e qytetarit për të kërkuar punë dhe me detyrimin e shtetit për t’i ofruar mundësi reale punësimi.
Krahas kësaj, shteti duhet të garantojë një ofertë konkrete: punësim të përshtatshëm, trajnim profesional, praktikë pune, subvencionim të pagës ose mundësi të përkohshme angazhimi në projekte publike.
Kështu, papunësia nuk do të mbetej vetëm problem i qytetarit, por do të bëhej përgjegjësi e përbashkët e qytetarit dhe e shtetit.
Natyrisht, një sistem i tillë kërkon mjete financiare, planifikim afatgjatë dhe administrim të përgjegjshëm. Por duhet të shtrohet edhe një pyetje thelbësore: sa po i kushton vendit mungesa e një politike serioze të punësimit?
Sa miliona euro humben për shkak të keqmenaxhimit, korrupsionit, projekteve të dështuara dhe mosshfrytëzimit me kohë të fondeve dhe granteve të Bashkimit Evropian? Sa mjete publike shpenzohen për kriza politike, zgjedhje të përsëritura dhe administrim joefikas, ndërkohë që një pjesë e rinisë nuk ka asnjë perspektivë punësimi?
Nuk po pretendojmë se të gjitha këto mjete mund të transferohen drejtpërdrejt në skemën e punësimit. Por ato dëshmojnë se vendi ka nevojë për ndryshim të prioriteteve, luftë të pakompromis kundër keqpërdorimeve dhe orientim të buxhetit drejt investimeve që prodhojnë mirëqenie dhe zhvillim.
Paratë publike duhet të shndërrohen në vende pune, në aftësim profesional, në ndërmarrësi dhe në mundësi për një jetë të dinjitetshme.
Një politikë e tillë do të duhej të fillonte me një projekt pilot në disa komuna, për t’u shtrirë gradualisht në tërë Kosovën, me objektiva vjetore, afate të matshme dhe raportim publik për rezultatet. Përvoja e fituar do të mund të shërbente edhe si model për Shqipërinë, Maqedoninë e Veriut dhe Luginën e Preshevës.
SHTETI DUHET TË JETË GARANT I PERSPEKTIVËS SË QYTETARËVE TË VET
Nuk mund të pajtohemi me një realitet në të cilin qytetarët tanë detyrohen të largohen nga vendi jo pse nuk dëshirojnë të jetojnë e të punojnë në atdheun e tyre, por sepse nuk gjejnë mundësi për të siguruar ekzistencën dhe të ardhmen e familjeve të tyre.
Qytetari ka detyrime ndaj shtetit, por edhe shteti ka detyrime ndaj qytetarit. Kjo marrëdhënie nuk mund të jetë e njëanshme. Shteti duhet të jetë organizues i zhvillimit, krijues i mundësive dhe garantues i sigurisë sociale.
Prandaj, u bëjmë thirrje institucioneve të Kosovës, Kuvendit, Qeverisë, komunave dhe subjekteve politike që këtë ide ta trajtojnë si një çështje me interes jetik kombëtar, përtej dallimeve partiake dhe cikleve zgjedhore.
Nuk duhet të presim derisa të na pakësohet rinia për të kuptuar se kemi humbur pasurinë tonë më të madhe. Duhet të veprojmë sot, me politika konkrete, me përgjegjësi institucionale dhe me një strategji afatgjatë për punësimin.
Një shtet që nuk kujdeset për punësimin dhe perspektivën e qytetarëve të vet rrezikon të mbetet pa pasurinë më të madhe që ka: njerëzit e tij.
Ruajtja e rinisë në vend nuk është vetëm çështje ekonomike. Është çështje e së ardhmes, e zhvillimit dhe e qëndrueshmërisë së kombit tonë.
Shtetin nuk duhet ta organizojmë vetëm për të qeverisur qytetarët, por mbi të gjitha për t’u krijuar atyre mundësi që të jetojnë, të punojnë dhe ta ndërtojnë të ardhmen e tyre në vendin e vet.
Sepse suksesi i një shteti nuk matet vetëm me institucionet që ka ndërtuar, por me mundësitë që u krijon qytetarëve të tij për një jetë të dinjitetshme dhe me aftësinë për ta mbajtur rininë e vet në vendin e saj.
Ky duhet të jetë misioni themelor i çdo shteti që e konsideron veten në shërbim të popullit të vet.
Më 3 nëntor 2026
