Valdet Deva, Mitrovicë
____
Për dekada, historinë tonë e kanë shkruar regjimet, ideologjitë dhe fituesit politikë. Shumë figura janë shpallur heronj pa u pyetur, ndërsa të tjerë janë dënuar si “tradhtarë” pa u hapur dosjet e tyre.
Është koha që historia shqiptare të rishikohet.
Jo për ta zbukuruar të kaluarën. Jo për të rehabilituar verbërisht askënd. Por për të ndarë faktin nga propaganda.
Duhet të rihapen arkivat shqiptare, jugosllave, gjermane, italiane, britanike, amerikane, izraelite e turke. Duhet të rishikohen vitet 1943–1945, konfliktet e brendshme shqiptare, vendosja e komunizmit, represioni në Kosovë, persekutimi i nacionalistëve dhe trajtimi historiografik i figurave si Xhafer Deva, Mehdi Frashëri, Mustafa Kruja, Mid’hat Frashëri, Abaz Kupi e shumë të tjerë.
Edhe historia e shpëtimit të hebrenjve duhet dokumentuar më thellë: kush i strehoi, kush i pajisi me dokumente, kush refuzoi listat, kush pengoi arrestimet dhe kush rrezikoi pozitën apo jetën për t’i mbrojtur.
Por këtu lindin pyetje edhe më të rënda:
A duhet kërkuar llogari nga Akademitë e Shkencave në Kosovë dhe Shqipëri për mënyrën se si është trajtuar historia jonë për dekada?
Nëse dokumentet provojnë se janë fshehur qëllimisht fakte, janë shtrembëruar burime apo janë prodhuar interpretime të rreme për arsye ideologjike, a duhet të ketë përgjegjësi akademike dhe institucionale?
A duhet të ketë shkarkime kur provohet falsifikim i qëllimshëm i historisë, manipulim i dokumenteve apo shkelje e rëndë e etikës shkencore?
Dhe një pyetje tjetër që nuk duhet shmangur:
Pse historianë dhe studiues si Jusuf Buxhovi, Gjet Ndoj Tarazhi dhe shumë të tjerë duhet të mbështeten kryesisht në donatorë privatë, botues të pavarur apo mbështetje personale për të zhvilluar kërkime, për të botuar dokumente dhe për të hapur debate historiografike?
Pse këto hulumtime nuk mbështeten më fuqishëm nga Akademitë e Shkencave, universitetet publike dhe qeveritë shqiptare?
Nëse shteti financon kulturën, arsimin dhe shkencën, atëherë pse historia kombëtare të lihet në mëshirën e iniciativës private?
Akademitë nuk duhet të jenë muze të heshtjes. Ato duhet të jenë vendi ku versionet e vjetra sfidohen nga dokumentet, ku debatet zhvillohen hapur dhe ku gabimet korrigjohen publikisht.
Një popull që ka frikë nga dokumentet, ka frikë nga e vërteta.
Rishkrimi i historisë nuk është tradhti. Është detyrim kombëtar.
Jo histori të shkruar nga partitë.
Jo nga hakmarrja.
Jo nga nostalgjia.
Jo nga frika për të pranuar gabimet.
Por nga arkivat, dokumentet, dëshmitë dhe përgjegjësia shkencore.
Dhe mbi të gjitha:
Ndaluni për një çast dhe reflektoni: çfarë historie duam t’u mësojmë fëmijëve tanë dhe brezave që vijnë?
Një histori të gatshme, të trashëguar nga propaganda dhe interesat politike?
Apo një histori që ka guximin të përballet me dokumentin, me të vërtetën dhe me të gjitha anët e së kaluarës sonë?
Sepse mënyra se si ua mësojmë historinë fëmijëve tanë, përcakton edhe mënyrën se si ata do ta kuptojnë kombin, shtetin dhe vetveten.
Nëse nuk e shkruajmë historinë mbi të vërtetën, dikush tjetër do ta shkruajë atë për ne.
