MSc. Adem Lushaj, Deçan
____
(Nga shmangia e obligimeve fiskale te mungesa e kontrollit dhe llogaridhënies.)
Ekonomia joformale vazhdon të jetë një nga sfidat serioze të zhvillimit ekonomik dhe funksionimit institucional në Kosovë. Ajo nuk paraqet vetëm shmangie të obligimeve tatimore, por edhe një padrejtësi ndaj bizneseve që veprojnë në përputhje me ligjin dhe ndaj qytetarëve që, përmes taksave dhe obligimeve të tjera, kontribuojnë në buxhetin e shtetit.
Në jetën e përditshme hasim raste kur biznese të ndryshme nuk lëshojnë kuponë fiskalë, nuk ofrojnë fatura për shërbimet e kryera, nuk mundësojnë pagesa elektronike aty ku kjo kërkohet dhe, në këtë mënyrë, një pjesë e qarkullimit ekonomik mbetet jashtë evidencave zyrtare. Kjo nuk është vetëm çështje e një transaksioni të paregjistruar. Është një humbje për arkën publike dhe një përfitim i padrejtë për ata që shmangin përgjegjësitë ligjore.
Por, në këtë mes, shtrohet një pyetje edhe më e rëndësishme: ku është përgjegjësia e institucioneve që kanë për detyrë ta parandalojnë dhe luftojnë këtë dukuri?
Administrata Tatimore, inspektoratet dhe mekanizmat e tjerë mbikëqyrës duhet të jenë në funksion të zbatimit të ligjit, jo vetëm përmes kontrolleve sporadike, por përmes një sistemi të vazhdueshëm, profesional dhe të paanshëm. Nuk mjafton të ekzistojnë ligjet dhe institucionet në letër. Ato duhet të dëshmojnë efektivitetin e tyre në praktikë.
Gjithashtu, duhet të shtrohet çështja e përgjegjësisë individuale të zyrtarëve dhe inspektorëve. Nëse një biznes shkel vazhdimisht obligimet fiskale dhe kjo tolerohet, duhet të sqarohet nëse kemi të bëjmë me mungesë kapacitetesh, neglizhencë, selektivitet në kontrolle apo, në raste të caktuara, me mundësi të ndikimeve korruptive. Çdo dyshim i tillë kërkon verifikim dhe trajtim institucional.
Një dukuri e tillë krijon edhe një paradoks ekonomik: biznesi që i paguan rregullisht tatimet, i deklaron punëtorët dhe i respekton obligimet ligjore, mund të gjendet në konkurrencë të pabarabartë me biznesin që i shmang ato. Kjo nuk është vetëm padrejtësi ekonomike, por edhe goditje ndaj kulturës së përgjegjësisë dhe respektimit të ligjit.
Në anën tjetër, edhe qytetarët kanë rolin e tyre. Kërkimi i kuponit fiskal, kërkesa për faturë dhe përdorimi i pagesave të dokumentuara janë veprime të vogla në dukje, por me rëndësi për interesin publik. Megjithatë, përgjegjësia kryesore për krijimin e një sistemi funksional mbetet te institucionet kompetente.
Kosovës i nevojitet një qasje më serioze në luftimin e ekonomisë joformale: kontrolle të rregullta, transparencë për rezultatet e inspektimeve, masa të barabarta për të gjithë dhe hetim të çdo rasti të dyshuar të korrupsionit apo favorizimit.
Të hyrat që humben përmes informalitetit janë mjete që mund t’i shërbenin arsimit, shëndetësisë, infrastrukturës dhe mirëqenies së qytetarëve. Prandaj, luftimi i kësaj dukurie nuk duhet parë vetëm si objektiv fiskal, por si përgjegjësi ndaj shoqërisë dhe së ardhmes së vendit.
Nuk mund të kërkohet disiplinë fiskale nga qytetarët dhe bizneset e ndershme, nëse tolerohet informaliteti dhe mungon llogaridhënia e institucioneve. Shteti nuk mund të jetë i fortë ndaj atyre që e respektojnë ligjin dhe i pafuqishëm ndaj atyre që e shkelin atë.
Në fund të fundit, çështja nuk është vetëm se sa para po humb buxheti i Kosovës, por edhe sa po humbet besimi i qytetarëve në drejtësinë dhe funksionimin e institucioneve të tyre.
