Antiheronjt e luftës

____

Jusuf Buxhovi: “Lufta e fshehur, Anteu”, botues: “Faik Konica”&”Jalifat Publshing”,2026.

____

Lufta e fshehur, Anteu nga Jusuf Buxhovi është një roman modern realist ku nuk ka heronj absolutë, por njerëz të zakonshëm që bartin në vete dobësi, kontradikta e absurditet në sjelljet, veprimet e mendimet e tyre. Një roman historik me ngjarje të vërteta kronologjike, një roman psikologjik qe shpreh botën e brendshme të personazheve në kushte lufte, që tregon frikën e mëdyshjet morale, një roman filozofik mbi filozofinë e mbijetesës që bazohet në fjalë të urta, urtësi e përvojë popullore, që e bën romanin edhe më të thellë dhe fjalët e personazheve marrin kuptim të ri, që shpreh dimensionet e ekzistencës njerëzore, që me kontraste e antiteza tregojnë gjendjen e personazheve duke kërkuar rrugë shpjeguese shfajësimi vetëdijesimi. Me një fjalë, roman i ndërgjegjes, i psikes dhe i dramës njerëzore në një konflikt shekullor historik.

Kjo vepër e Jugu Buhavit është roman për luftën, vrasjet, masakrat e shkatërrimet marramendëse, ku në çdo anë të qytetit të Gjakovës ndihet era e gjakut e kundërmimi i tymit, ku gjithçka është shkrumb e hi. Pamje ferri, ku bredhë frika, ankthi e pasiguria. Një tablo e Guernikës së Pikasos plot dhembje e shkatërrime, vrasje, kallje dhe nënat që vajtojnë fëmijët. Të pranishëm rrathët e Dantes me të gjitha mëkatet, veset e veprimet e këqija, që nga mashtrimet, tradhtitë, përfitimet e deri te imoraliteti, dehja dhe pasionet seksuale, ndonëse në pyetje është ekzistenca jetësore. Roman për përgjegjësinë e individit, për fatin e popullit në rrethana para, gjatë e pas luftës së fundit.

Pjesa e parë titullohet lufta e s fshehur. Pse lufta e fshehur? Sepse kjo luftë është menduar, përgatitur dhe ka filluar fshehtas, befas në mënyrë perfide, sikur shfaqen me flamur të bardhë, kurse prapa flamurit fshehën kurthet e mashtrimeve dhe krimeve. Lufta e fshehur nuk është e njëjtë me luftën e hapur, ngase kjo fillon pa lajmërim dhe pa shpallje zyrtare. Kjo luftë përmban agjitime, dezinformime, propagandë që nga bashkëpunimi me individë e grupe dhe financimi i tyre. Me këtë veprimtari pushtuesi synon ta dobësojë popullin me qëllim që të fusë sa më shumë huti, dyshime e pasiguri në vendbanimet e shqiptarëve, te grupet, partitë, e religjionet për ta çrregulluar e përçarë sa më shumë vendin e sulmuar.

Lojërat popullore, lufta me gjela rreth Taphanës e lumit Krena, lufta me shota nëpër gjire të Erenikut, lufta me deshë në Rrypë, lufta me hamshorë në Orize, ku bile maten edhe pallat, nuk janë thjeshtë lojëra të rëndomta në kohë lufte. Këto lojëra e lufta me kafshë që ngërthejnë figura si metafora, simbole, alegori, pastaj satira e parodi shprehin instinktin e fortë të mbijetesës kundër pushtuesve, edhe pse aty ka mungesë racionaliteti, ngase është një gjendje e jashtëzakonshme lufte. Prandaj njerëzit sillen si gjela, qenë, rosa, pëllumba. Lojërat kuptohen si alegori shoqërore që simbolizojnë kundërvënien, rezistencën, nderin ndaj konfliktit të skajshëm e të pabarabartë, Këtë e dinë pushtuesit, që nga kapteri e prifti i kishës së Deçanit. E dinë se aty fshehët diçka e rrezikshme, se nuk është në pyetje vetëm argëtimi e kalimi i kohës së frikshme të luftës. Të gjitha këto lojëra, argëtime e stërvitje ngërthejnë në vete përgatitjen dhe formimin e mbrojtjes nga e sulmi i beftë dhe lufta e pashpallur dhe se këto lufta nxisin trimërinë, rezistencën dhe ballafaqimin me armikun. Për këtë shkak vritet pronari i kotecit të pulave, me qëllim që të vritet dyluftimi, përkatësisht mendimi për t’u ballafaquar me pushtuesin. Kështu shuhet çdo aktivitet i rrezikshëm që vlerësohet nga paramilitarët, kolonizatorët, albanocidët, ngase gjithçka duhet të jetë nën kontrollë.

Lufta i nxjerr në pah dobësitë, frikën dhe instinktet bazike. Frika nga instinkti për mbijetesë. Lufta e zbeh moralin. Në luftë njerëzit bëjnë kompromise me qëllim që të shpëtojnë. Në kohë luftë nuk ka ligj, moral e turp shoqëror, prandaj personazhet sillen pa kontroll e në mënyrë

qesharake, si të humbur, të pazakontë e të çuditshëm, ngase janë në mes jetës e vdekjes. Dhe kjo është normale, sepse janë zënë befas në zgripc, të papërgatitur.

Në këtë kohë ferri, ku orë e çast dëgjohen krismat, vrasjet, pushkatimet, përdhunimet, djegiet e shtëpive e kështu me radhë njeriut nuk i mbetet gjë. Andaj frika nga lufte, ekzistenca e jetës dhe shuarja apo vrasja e tërë familjes i bën njerëzit të sillen ndryshe. Koha e sistemi i çmendur që prodhon vetëm gjak, krime e shkatërrime, e lëkund identitetin, dinjitetin dhe e çrregullon mendjen njerëzore. Disa bashkëpunojnë me armikun për të jetuar, disa sillen si të çmendur, disa si palaço. Kështu edhe personazhi i romanit Ceni i Monaosës sillet si pijanec dhe thotë se pi, “për luftën e pijes”, dhe vazhdon të jetojë duke bërë gara me pije me Kolonelin, me Savën e Zi. Rakia për të është ilaç që e zbut frikën dhe e mpin realitetin makabër, është ilaç që e liron nga ankthi e rreziku, nga ekzistenca absurde deri te eliminimi.

Një teatër i vërtetë lufte, ku lozin tregëtarët, matrapazët, bashkëpunëtorët e profiterët e luftës, ku bëhet tregtia me armë, me femra, me deviza e me stoli. Miqësi e bashkëpunim në kohë lufte! E çuditshme, por e vërtetë. Te dyja këto fuqizohen dhe realizohen përmes pijeve dhe pasionit që shkaktohet nga frika e vdekjes dhe nga mbrojtja e jetës lakuriqe, të një populli tërësisht të pambrojtur e të paarmatosur. Jeta e ka humbur kuptimin. Gjithçka që qenëson, që ndodh e që është e pranishme – është absurde.

Në këtë kohë të çmendur, në këtë gjendje pasigurie e ankthi, Ceni i Monaosës, i pandihmë, i rrethuar me gjakatarë, i pashpresë, mundohet çdo çast të shkëputet nga realiteti për ta harruar kohën djallëzore e kriminale. Kur sheh se nuk mund të gjejë dot rrugëdalje,vjen në përfundim se më mirë është të jeshë i vrarë, se të vrasësh njerëz tërësisht të pafajshëm. Dhe ky personazh i pjesës së parë të romanit, ky antihero, ndahet nga jeta si figurë tragjikomike.

Që të mos ndodhë apo të përsëritet katrahura e tillë e paimagjinueshme pason koha pas luftës së fundit, pjesa e dytë e romanit Anteu, vigani i fuqishëm mitologjik.

Personazhi i romanit, Aktori, gjendet në mes të dy e më shumë zjarreve dhe mundohet të shpëtojë veten, fytyrën e vet dhe të njerëzve që e rrethojnë – publikut. Këtu, Aktori nuk flet si individ, por si pjesë e kulturës e traditës së vendit e popullit ku jeton, dhe personalja shndërrohet në kolektiv. Pas shumë mendimeve e kujtimeve nga rolet e interpretuara, vjen në përfundim se roli i Anteut do të jetë roli i tij i posaçëm, i duhur dhe i fundit që të përshëndetet me publikun me rastin e tërheqjes nga veprimtaria – pensionimi. Për këtë e bind drejtori i teatrit, se njerëzit e kalibrit të Aktorit, si hero e çlirimtar, tani i duhet vendit, njerëzve, pushtetit. Të bëhet Ante do të thotë se është i lidhur me origjinën, tokën, identitetin e vet. Anteu e merr fuqinë sa herë që e prek tokën, që është nëna e vet. Por Aktori duket se nuk e njeh mirë Anteun. Fuqia nuk bazohet në instinkt ose me forcën e pakontrolluar e sfiduese të një gjiganti, por në zgjuarsi dhe arsye të shëndoshë, kështu që humb duelin e mundet nga Herakli, përkatësisht zotat, që janë ata që kurdisin fitimtarët në luftëra. Në kuptimin kulturor, por edhe jetësor e luftarak, epikën e relativizon dhe e zvogëlon lirika, satira e parodia në krye me Perandorin e Çaplinit, dhe kjo del më personale se heroizmi epik. Zaten edhe Dostojevski heroin epik e zëvendëson me antihero. Aktori është në pikë të hallit, ngase tërë jetën ka lozur role personazhesh nga komedia, role sharlatanësh, palaçosh e gaztorësh. Palaçot nuk mund të bëhen heronj. Aktori dëshiron të shfrytëzojë rastin që tani pas luftës së fundit të bëhet Ante. Një kundërshti rolesh. Si mund të bëhet Anteu i fuqishëm e shpëtimtar i vendit dhe i njerëzve të vet, kur gjatë jetës ka qenë palaço?

Një hallakamë ku njeriu shkëputet nga vendi i vet, nga zakonet e tradita, nga familja e fisi nga virtytet e nderi nga kultura e historia, nga gjuha e atdheu. Një përballje e personazheve me vetveten, jo me armikun.

Ironia e sarkazma frikacakët i bën trima, e trimat dështakë, palaçot i bën heronj, e heronjtë mashtrues. Këtë Aktori e kupton kur kthehet nga spitali se gjithçka është mashtrim, ireale dhe e pavërtetë.

Në fund, Aktori i lodhur e i dërrmuar, e sheh veten përballë gjyqtarëve, i akuzuar sepse mbronte tokën dhe njerëzit e rëndomtë. Nga prapa i afrohen dhe e ndjekin heronjtë e vetëshpallur e të imagjinuar, heronjtë me grada, me ose pa përmendore, por me pushtet absolut e të pakufishëm. Po ashtu e sheh veten edhe si gjyqtar që duhet të dënojë palaçot, jokurrizorët e kameleonët që heroizmin e lavdinë e kishin maskë për pushtet. Në atë çast duket se vetëdijesohet, se dëshira që ta luajë rolin e Anteut ishte e gabueshme dhe tragjike, sepse Anteu humb e vdes. Prandaj me grahmat e fundit e lut Anteun që vetëm njëherë de, për herën e fundit, të tregojë të vërtetën, të bëhet i sinqertë dhe të pranojë kurdisjen e tij me zotat për t’i mashtruar njerëzit e pafuqishëm.

Dhe në fund, bien maskat. E vërteta e fshehur, e maskuar, madje edhe e ditur tërthorazi, kuptohet vonë. Edhe jeta e Aktorit si antihero përfundon tragjikomikisht.