Foto nga familja e “Rrahim Abdullah Musa dhe Zylfije Musa – themeluesit e një familjeje prej 11 fëmijësh, të rritur me punë, sakrificë dhe përkushtim ndaj arsimit.”
Luan – Asllan Dibrani, Durrës
FAMILJA MUSA – NJË SHEKULL QËNDRESE, PUNE, DIJEJE DHE SAKRIFICE
Nga duart e plasaritura të Rrahim Abdullah Musës dhe qëndresa e nënë Zylfijes, te kurbeti, shkollimi, përndjekjet, burgjet, rezistenca, UÇK-ja dhe amaneti për brezat
REPORTAZH HISTORIKO-PUBLICISTIK NGA: Autor: Asllan Dibrani – Luani
Gazetar, publicist, piktor dhe skulptor, ish i burgosur politik dhe veprimtar shumëvjeçar i çështjes kombëtare shqiptare
Ka familje që historinë e tyre e ruajnë në albume fotografish. Ka familje që e tregojnë përmes kujtimeve të pleqve. Por ka edhe familje, historia e të cilave është shkruar në duart e punëtorit, në lotët e nënës, në rrugët e kurbetit, në bankat e shkollës, në dyert e policisë, në burgje, në mërgim, në rezistencë dhe në luftën për liri.
E tillë është historia e familjes Musa.
Në themel të saj qëndrojnë dy njerëz: Rrahim Abdullah Musa dhe Zylfije Musa, dy prindër që krijuan një familje me 11 fëmijë dhe që, në kohë të vështira, u përpoqën t’u linin atyre jo luks e privilegje, por diçka shumë më të çmuar:
punën, edukatën, shkollën, dijen, kulturën, dinjitetin dhe dashurinë për atdheun.
Ky reportazh ndërtohet mbi rrëfimet dhe materialet e familjes; për ngjarje që kërkojnë dokumentim historik ose juridik, formulimet duhen kuptuar si dëshmi familjare deri në verifikimin e plotë të dokumenteve përkatëse.
- RRAHIMI DHE ZYLFIJA – THEMELI I NJË SHTËPIE
Rrahim Abdullah Musa nuk ishte njeri i privilegjeve dhe as i diplomave të mëdha.
Ai ishte njeri i punës.
Duart e tij ishin duar punëtori – të plasaritura, të lodhura dhe të pjekura nga puna e rëndë. Por me ato duar ai ngriti një familje.
Përkrah tij qëndronte nënë Zylfije Musa.
Nëse Rrahimi kërkonte bukën larg shtëpisë, Zylfija mbante mbi supe barrën e përditshme të një familjeje me njëmbëdhjetë fëmijë. Ajo ishte nënë, edukatore, kujdestare dhe shtylla që e mbante shtëpinë të bashkuar kur jeta bëhej e rëndë.
Në atë familje nuk kishte pasuri të mëdha për t’u trashëguar.
Kishte diçka tjetër:
fjalën e prindit, punën, respektin, shkollën dhe bindjen se fëmija duhet të shkojë më larg se prindi.
Rrahimi, megjithëse vetë nuk kishte pasur mundësi për shkollim të lartë, lexonte dhe i orientonte fëmijët drejt arsimit, kulturës dhe dijes.
Kjo ishte një nga fitoret e tij më të mëdha.
Nuk u la fëmijëve një jetë të gatshme – u krijoi mundësinë ta ndërtonin vetë.
- KURBETI – GJERMANIA DHE ÇMIMI I BUKËS
Pastaj erdhi kurbeti.
Si për mijëra shqiptarë të brezit të tij, edhe për Rrahimin rruga e punës çoi drejt Gjermanisë.
Por kurbeti nuk ishte vetëm pagë.
Ishte largësi.
Ishte mungesë.
Ishte mall.
Ishin vite larg gruas dhe fëmijëve.
Ishin punë të rënda dhe duar që plakeshin para kohe.
Sipas rrëfimit familjar, për periudha të caktuara Rrahimit iu kufizua ose iu pamundësua kthimi në Jugosllavinë e atëhershme dhe, rrjedhimisht, te familja e tij në Kosovë.
Kështu, kurbeti ekonomik ndërthurej me presionin politik të kohës.
Por ai vazhdonte të punonte.
Jo për luks.
Për fëmijët. Për shkollën e tyre. Për familjen.
Ndërsa ai punonte në Gjermani, Zylfija vazhdonte betejën e saj të heshtur në Kosovë: rritjen dhe edukimin e njëmbëdhjetë fëmijëve.
Njëri larg shtëpisë dhe tjetra në zemër të saj – por të dy duke punuar për të njëjtën ëndërr.
III. TOKA – RRËNJË QË NUK DUHEJ TË SHKULEJ
Sipas historisë së përcjellë nga familja, në vitet ’60 Rrahim Musa bleu tokë nga pronarë serbë në Zogaj të Vushtrrisë.
Për familjen, kjo nuk shihej vetëm si transaksion ekonomik.
Toka ishte vazhdimësi.
Ishte rrënjë.
Ishte bindja se shqiptari duhej të qëndronte në vendin e vet.
Në fillim të viteve ’90, sipas të njëjtit rrëfim, anëtarët e familjes blenë përsëri prona nga pronarë serbë në zonën e Magjunajt.
Por familja kujton edhe një paradoks të dhimbshëm: jo çdo kundërshtim vinte nga pushteti serb. Në raste të caktuara, sipas saj, kishte edhe njerëz nga rrethi shqiptar që i shihnin këto veprime me mosbesim apo kundërshtim.
Ky fenomen – presioni nga jashtë dhe moskuptimi nga brenda – do ta shoqëronte familjen edhe në etapa të tjera.
KISHA E VUSHTRRISË – AMANET PËR BREZAT
Kjo pamje artistike përcjell një mesazh për ruajtjen e identitetit, gjuhës, kulturës dhe bashkimit kombëtar, duke e vendosur Kishën e re si simbol të vazhdimësisë dhe të kujtesës historike.
Në qendër janë brezat e rinj, me librin e gjuhës shqipe, veshjen tradicionale dhe flamurin kuqezi. Mesazhi është i qartë: e ardhmja ndërtohet duke ua përcjellë fëmijëve gjuhën, historinë, kulturën dhe respektin për besimin.
Pamja sjell gjithashtu referenca ndaj politikave historike serbe për çështjen shqiptare. Pohimet dhe citatet e atribuara figurave politike në ilustrim duhen lexuar si pjesë e mesazhit të tij dhe, kur publikohen si citime historike, është mirë të shoqërohen me burimin e saktë dokumentar.
Kisha, në këtë kompozim, bëhet një thirrje kundër përçarjes:
Feja nuk duhet t’i ndajë shqiptarët.
Gjuha na lidh, historia na kujton rrënjët dhe respekti për njëri-tjetrin na forcon.
Kisha e Vushtrrisë – një gurthemel për sot, një amanet për brezat! 🇦🇱✝️
- SHKOLLA SI FORMË QËNDRESE
Rrahimi kishte kuptuar një të vërtetë të madhe:
Një popull nuk mbrohet vetëm me tokë. Mbrohet edhe me njerëz të arsimuar.
Prandaj fëmijët u orientuan drejt shkollimit.
Nga ajo familje dolën profesionistë, intelektualë, krijues dhe veprimtarë.
Skënder Musa, sipas rrëfimit familjar, studionte në Fakultetin Juridik në Prishtinë në kushte jashtëzakonisht të vështira.
Familja kujton se, nga frika e kontrolleve policore dhe mobilizimit në ushtrinë jugosllave, ai shmangte udhëtimin normal dhe se indeksin universitar e fshihte për të mos u identifikuar lehtë si student.
Sot ai është avokat.
Ky transformim ka një simbolikë të jashtëzakonshme:
nga studenti që ruante indeksin prej aparatit shtetëror, te juristi që punon me ligjin.
- BAJRAM MUSA – NDËRGJEGJJA PËRPARA UNIFORMËS
Në fillim të viteve ’90, represioni ndaj shqiptarëve po rëndohej.
Sipas dëshmisë së familjes, Bajram Musa, djali i madh, shërbente si polic, por refuzoi të vazhdonte t’i shërbente një sistemi që familja e përjetonte si shtypës ndaj shqiptarëve.
Ai dorëzoi uniformën.
Familja pohon se më pas ndaj tij u ngrit procedurë penale dhe se u dënua me gjashtë vjet burg, ndërsa më vonë u detyrua të largohej drejt Gjermanisë.
Në kujtesën familjare ky episod përmblidhet në një fjali:
Ndërgjegjja përpara uniformës.
- HALIL MUSA – REZISTENCA E FSHEHTË
Një kapitull tjetër lidhet me Halil Musën.
Në materialet familjare flitet për atë që përshkruhet si “Guerila e Zagorisë 1992–1996”, një formë veprimtarie ilegale kundër strukturave të regjimit serb.
Rrëfimet përshkruajnë vëzhgime, lëvizje ilegale, përballje me strukturat policore dhe zbulime të rrjeteve informuese.
Sipas materialeve të paraqitura, Halil Musa u dënua në mungesë nga gjykatat e regjimit të atëhershëm.
Një episod që familja e veçon lidhet me një situatë ku, sipas rrëfimit, ekzistonte mundësia e eliminimit të dy personave që mund të zbulonin grupin, por Halili e kundërshtoi këtë.
Mesazhi ishte:
rezistenca nuk duhet të shndërrohet në hakmarrje.
Ky kapitull meriton hulumtim të mëtejshëm dokumentar, sepse mund të ndriçojë një pjesë më pak të njohur të rezistencës shqiptare para luftës së hapur të viteve 1998–1999.
VII. KUR APARATI SHTETËROR TROKISTE NË DERË
Përndjekja e një individi rrallë përfundon vetëm tek individi.
Sipas dëshmive familjare, shtëpia Musa përjetoi kontrolle, presione, arrestime dhe keqtrajtime nga strukturat jugosllave e serbe.
Familja thotë se Rrahimi u arrestua disa herë.
Zylfija dhe fëmijët përjetuan frikën e kontrolleve dhe kërkimeve për djemtë.
Në një moment, jeta nuk ishte më vetëm:
A do të shkojë fëmija në shkollë?
A do të kthehet babai nga kurbeti?
A do të ketë bukë nesër?
Mbi të gjitha qëndronte edhe një pyetje tjetër:
Kush do të jetë i radhës?
Dhe përsëri familja kujton një plagë të veçantë: sipas saj, kishte edhe njerëz të rrethit shqiptar që, në vend të solidaritetit, i shikonin me dyshim për shkak të veprimtarisë së tyre.
Ndonjëherë vetmia e rezistencës është po aq e rëndë sa vetë represioni.
VIII. MIRUSHE MUSA – KUR REZISTENCA BËHET PENË
Jo të gjithë luftojnë me të njëjtat mjete.
Mirushe Musa, poete, krijuese
dhe veprimtare, përfaqëson dimensionin kulturor të kësaj familjeje pene .
Foto nga :MIRUSHE MUSA – ZË I PENËS, KULTURËS DHE ATDHEUT
Në këtë paraqitje artistike prezantohet Mirushe Musa, poete, krijuese dhe veprimtare e çështjes kombëtare, si simbol i gruas shqiptare që përmes fjalës, kulturës dhe angazhimit qytetar i shërben vendit dhe brezave të ardhshëm.
Me plisin e bardhë si shenjë simbolike të trashëgimisë shqiptare dhe me penën në dorë, ajo vendoset pranë imazhit të Kishës së re Katolike Shqiptare në Zogaj të Vushtrrisë. Mesazhi i kësaj pamjeje shkon përtej besimit fetar: një popull e ndërton të ardhmen duke ruajtur rrënjët, por njëkohësisht duke përqafuar dijen, arsimin, shkencën, artin dhe teknologjinë.
Përmes shkrimit ajo ka ruajtur kujtime, përvoja dhe pjesë të historisë familjare.
Në një shtëpi ku dikush përballej me policinë, dikush ndiqte shkollën në kushte të vështira, dikush merrte rrugën e mërgimit dhe dikush përgatitej për rezistencë, Mirushe Musa zgjodhi edhe një armë tjetër:
Sepse ajo që nuk shkruhet rrezikon të humbasë bashkë me brezin që e përjetoi.
Kështu pena bëhet kujtesë.
Dhe kujtesa bëhet një formë tjetër qëndrese.
- MUSË MUSA – NGA GJERMANIA DREJT UÇK-së
Pastaj erdhi viti 1998.
Kosova po hynte në kapitullin më të përgjakshëm të historisë së saj moderne.
Musë Musa, atëherë 24 vjeç, ndodhej në Gjermani.
Mund të qëndronte atje.
Por sipas historisë familjare, ai zgjodhi të kthehej në Kosovë dhe t’i bashkohej Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Foto nga MUSË MUSA – ATDHEDASHURI, SAKRIFICË DHE VEPËR QË MBETET
Kjo pamje artistike i kushtohet Musë Musës, duke paraqitur tri dimensione të jetës së tij: angazhimin për atdheun, përkushtimin ndaj familjes dhe kontributin për komunitetin.
Si vullnetar i UÇK-së i ardhur nga Gjermania, ai paraqitet si njeri që në një periudhë të rëndë për Kosovën zgjodhi t’i shërbente vendit të tij. Krahas kësaj, veprimtaria humanitare dhe kujdesi për familjen plotësojnë portretin e një njeriu të lidhur me vendlindjen dhe njerëzit e vet.
Një vend të veçantë zë dhurimi i tokës për Kishë, Qendër Pastorale dhe Varreza – një kontribut që nuk i përket vetëm së sotmes, por synon t’u mbetet në shërbim edhe brezave të ardhshëm.
Kjo hollësi duhet thënë qartë:
Ai nuk po ikte nga lufta drejt Gjermanisë. Ai po kthehej nga Gjermania drejt luftës.
Me këtë vendim, sipas familjes, presioni mbi shtëpinë u shtua.
Rrahimi arrestohej.
Familjarët merreshin në pyetje.
Nëna, motrat dhe anëtarët e tjerë të familjes përballeshin me kontrolle e keqtrajtime gjatë kërkimeve për djemtë.
Njëri mbante armën.
Por çmimin e luftës e paguante e gjithë shtëpia.
- AGRONI, MOTRAT DHE FËMIJËT QË RRITESHIN NËN PRESION
Historia nuk duhet të kujtojë vetëm ata që dolën në ballë.
Pas çdo të burgosuri, veprimtari apo luftëtari qëndronte një familje.
Sipas rrëfimit të Mirushes, Agroni, vëllai më i vogël, dhe vajzat e familjes përjetuan gjithashtu pasojat e etiketimit dhe represionit.
Shkollimi ndërpritej.
Jeta normale tronditej.
Fëmijët paguanin një çmim për veprimtarinë e të rriturve.
Edhe ata janë pjesë e kësaj historie.
- NGA TOKA E BLERË TE TOKA E DHURUAR
Dekada më vonë, historia e tokës mori një kuptim tjetër.
Familja tregon se një pjesë e pronës u vu në dispozicion për nismën e Kishës së re Katolike Shqiptare në Zogaj të Vushtrrisë, të cilën familjarët e lidhin me trashëgiminë e hershme të zonës.
Për familjen Musa, kjo nuk paraqitet si veprim kundër një besimi tjetër.
Ata e shohin si një kthim te një pjesë e trashëgimisë së tyre dhe si ushtrim të lirisë së ndërgjegjes.
Por nisma solli përsëri kundërshtime.
Dhe familja e pa veten edhe një herë në një situatë të njohur:
të qëndrojë apo të tërhiqet?
Zgjodhi të qëndrojë.
KISHA – VATËR E BESIMIT, GJUHËS DHE KULTURËS SHQIPTARE
Kjo pamje artistike e paraqet Kishën e re si një urë simbolike ndërmjet besimit, gjuhës shqipe, kulturës dhe kujtesës sonë historike.
Rreth saj janë sjellë simbolikisht figura të historisë, humanizmit dhe kulturës shqiptare, ndërsa në qendër qëndron “Meshari” i vitit 1555, si kujtesë e një prej monumenteve themelore të shqipes së shkruar.
Mesazhi i kësaj pamjeje është se fjala shqipe është ruajtur dhe kultivuar ndër shekuj nga klerikë, shkrimtarë, rilindës e atdhetarë. Nga Buzuku e Bogdani, te Fishta e Mjeda, trashëgimia e shkruar u bë një nga shtyllat e vetëdijes sonë kulturore.
Kisha në këtë ilustrim nuk paraqitet vetëm si vend lutjeje, por edhe si vatër e kujtesës, dijes, kulturës dhe trashëgimisë, që duhet t’u përcillet brezave.
Gjuha shqipe është një thesar që na lidh me të parët dhe na obligon ndaj së ardhmes.
BESIM • GJUHË • KULTURË • ATDHE
Një kishë për besimin – një vatër për kulturën – një amanet për brezat!
