ZOGAJ – KUR NJË GUR THEMELI ZGJON KUJTESËN
Kisha që nuk fillon sot
Ka vende që historia i ruan me monumente madhështore. Ka të tjera që i ruan në dokumente të zverdhura, në emra njerëzish, në kujtesën e familjeve dhe në disa gurë që vazhdojnë të dëshmojnë edhe atëherë kur ndërtesat janë zhdukur.
Zogaj i Vushtrrisë duket se i përket kësaj kategorie të dytë.
Në ditët tona, kur ndërtimi i një kishe katolike në Zogaj është bërë temë diskutimi publik, polemikash, entuziazmi, kundërshtimesh dhe debatesh rreth identitetit fetar të shqiptarëve, tundimi më i madh është ta lexojmë gjithçka vetëm përmes syzeve të së tashmes.
Por Zogaj nuk fillon në vitin 2026.
Dhe pikërisht këtu historia bëhet e rëndësishme.
Dokumentet e sjella në këtë studim (ende i pabotuar nga autori Frok Zefi) na çojnë së paku në fillimin e shekullit XVIII. Në relacionet e viteve 1706–1710 Zogaj del jo si një vend rastësor në hartën kishtare, por si pikë ku banonin misionarët françeskanë që u shërbenin të krishterëve të Zogajt dhe Gjakovës. Në vitin 1710 përmenden madje me emër atë Fran Galziata dhe atë Dominik Venedikasi, të cilët jetonin në Zogaj dhe u shërbenin rreth 2.100 të krishterëve të dy misioneve.
Ky fakt është i rëndësishëm.
Sepse sot mund të debatohet nëse duhet apo nuk duhet të ndërtohet një objekt i caktuar, ku duhet të ndërtohet, çfarë dimensionesh duhet të ketë, cilat procedura duhet të ndiqen. Këto janë pyetje legjitime të një shoqërie demokratike.
Por është shumë më vështirë të thuhet seriozisht se prania katolike në Zogaj është një shpikje e kohëve të fundit.
Dokumentet nuk e lejojnë një përfundim të tillë.
Një Kishë pa kishë
Ka diçka pothuajse paradoksale në historinë e Zogajt.
Kisha ishte aty edhe kur nuk kishte kishë.
Në vitet e para të shekullit XVIII, të krishterëve u mungonte një godinë e mirëfilltë kishtare. Mesha kremtohej në kapelën e françeskanëve ose në shtëpitë e besimtarëve. Edhe në vitin 1713, për më shumë se 2.000 të krishterët e dy misioneve, shtëpitë e njerëzve vazhdonin të shndërroheshin në hapësira liturgjike.
Kjo është ndoshta figura më e bukur për ta kuptuar historinë e krishterimit në këto troje: kur mungonte kisha prej guri, mbetej Kisha prej njerëzish.
Altari mund të zhdukej, por dikush ruante fenë.
Kambanarja mund të mungonte, por dikush vazhdonte të lutej.
Famullitari mund të detyrohej të largohej, por familja mbetej.
Në vitin 1716 situata ishte aq e rëndë sa prifti që banonte në Zogaj lëvizte nëpër Gjakovë dhe rrethina duke rrezikuar jetën.
Pra, historia e Zogajt nuk është histori rehatie.
Është histori mbijetese.
Zogaj ishte famulli
Një dokument i vitit 1750 është veçanërisht domethënës. Gjon Nikollë Kazazi e sqaron Kongregatën për Përhapjen e Fesë se Gjakova dhe Zogaj nuk duhej të konsideroheshin si një famulli e vetme: ishin dy famulli të veçanta. Zogaj ndodhej rreth tri orë ecje nga Gjakova, në terren kodrinor-malor, dhe kishte nën juridiksionin e vet shumë fshatra me besimtarë të krishterë.
Kjo është shumë më tepër sesa një hollësi administrative.
Famullia nënkupton bashkësi.
Nënkupton besimtarë, bari shpirtëror, sakramente, predikim, katekezë, jetë kishtare.
Në vitin 1747 dokumentet flasin për një shtëpi famullitare në Zogaj që shërbente njëkohësisht edhe si kishë.
Në vitin 1760, ipeshkvi kremtonte Meshën pontifikale pikërisht në atë kishë të improvizuar brenda shtëpisë famullitare. Ndërtesa ishte e mbuluar me kashtë dhe gjysmë e rrënuar. Përreth Zogajt përmenden rreth njëzet fshatra me të krishterë, disa prej të cilëve ipeshkvi nuk mundi t’i vizitonte për shkak të pasigurisë dhe dhunës.
Çfarë pamjeje!
Një ipeshkëv që kremton Meshën në një shtëpi gjysmë të rrënuar.
Një bashkësi e shpërndarë nëpër male.
Një prift që udhëton nëpër rrugë të rrezikshme.
Një popull që nuk ka katedrale, por nuk ka pushuar së qeni Kishë.
“Nuk heqin dorë nga besimi i tyre”
Ndoshta dëshmia më prekëse në të gjithë studimin vjen nga viti 1762.
Famullitari Matej Bosha Krasniqi shkruan nga Zogaj për besimtarët që i ishin besuar. Ai i përshkruan si njerëz të varfër, por të ndershëm e të mirë, të rënduar nga keqtrajtimet, taksat dhe gjobat. Arsyeja që ai thekson është tronditëse: ata vuanin sepse nuk hiqnin dorë nga besimi i tyre dhe vazhdonin të ecnin në shtegun e Jezu Krishtit.
Këtu Zogaj pushon së qenuri vetëm një çështje historiografie.
Bëhet dëshmi.
Dhe ndoshta këtu duhet kërkuar kuptimi më i thellë i kishës që ngrihet sot.
Jo te triumfi mbi dikë tjetër.
Jo te ideja se një fe duhet ta mposhtë një fe tjetër.
Jo te përpjekja për ta ndarë shqiptarin mysliman nga shqiptari katolik.
Por te kujtesa e njerëzve që, në rrethana shumë më të vështira se tonat, ruajtën atë që ndërgjegjja e tyre u thoshte se ishte e shenjtë.
Priftërinjtë e Zogajt
Historia nuk përbëhet vetëm prej ndërtesave. Ajo ka fytyra dhe emra.
Njëri prej tyre është dom Pjetër Zogaj.
Ai ishte vendas. Gjon Nikollë Kazazi ishte kujdesur për formimin e tij dhe e kishte përgatitur për meshtari. Në relacionin e vitit 1750, Kazazi e paraqet si njeri që kishte vuajtur rëndë nën pushtetin osman, por që kishte qëndruar i patrembur dhe me vullnet të pathyeshëm në shërbim të misioneve.
Ky detaj na ndihmon të kuptojmë diçka tjetër: katolicizmi i Zogajt nuk mbahej vetëm nga misionarë që vinin prej së largu.
Ai nxirrte edhe bijtë e vet.
Prandaj historia e Zogajt është histori e një bashkësie që jo vetëm merrte misionarë, por edhe lindte meshtarë.
Pastaj erdhën zjarri, plaçkitja dhe varfëria
Në vitin 1764 shtëpia famullitare e Zogajt rezulton e shkrumbuar nga zjarri.
Në dekadat që pasuan vazhduan pasiguria, gjobat dhe plaçkitjet. Në vitin 1782 dokumentohet plaçkitja e famullisë, përfshirë paramentet kishtare dhe sendet e famullitarit; në vitin 1785 famullia përshkruhet si tepër e varfër, e goditur nga përndjekja, banditizmi dhe taksat e rënda.
Kështu kuptohet më mirë se çfarë do të thotë humbja e një pranie të dukshme kishtare.
Historia nuk është gjithmonë një vijë e drejtë.
Bashkësitë pakësohen. Popullsitë zhvendosen. Rrethanat politike ndryshojnë. Njerëzit ndryshojnë përkatësi fetare. Kujtesa familjare dobësohet. Një kishë mund të rrënohet dhe, pas disa brezash, dikush mund të besojë se aty nuk ka ekzistuar kurrë.
Por dokumenti mbetet.
Dhe dokumenti nganjëherë i thotë kujtesës kolektive:
Mos harro.
Zogaj 2026
Këtu mbërrijmë te ngjarjet e ditëve tona.
Projekti për ndërtimin e kishës së re katolike në Zogaj ka zgjuar reagime shumë më të mëdha sesa mund të priteshin prej ndërtimit të një objekti fetar. Që në muajt para vendosjes së gurthemelit u bë e ditur se objekti i ri parashihej të ndërtohej afërsisht 200 metra nga gjurmët e kishës së vjetër, pikërisht për të respektuar zonën arkeologjike.
Por bashkë me projektin erdhi edhe debati.
U fol për “rikthim në rrënjë”. U fol për pagëzime. U shfaqën kundërshtime. U paralajmëruan edhe protesta e bllokime, ndërsa organizatorët kërkuan nga institucionet garantimin e lirisë së besimit, të lëvizjes dhe të manifestimit paqësor.
Dhe pikërisht këtu duhet shumë urti.
Sepse është e mundur të mbrosh të vërtetën historike dhe njëkohësisht të refuzosh instrumentalizimin e saj.
Është e mundur të thuash: Po, në Zogaj ka pasur një prani të dokumentuar katolike.
Pa thënë: Prandaj banorët e sotëm duhet të bëhen katolikë.
Janë dy pohime krejtësisht të ndryshme.
I pari i përket historisë.
I dyti do të cenonte lirinë e ndërgjegjes po të imponohej.
Kisha nuk pagëzon një komb. Pagëzon persona.
Këtu është e nevojshme edhe një saktësi teologjike.
Kisha Katolike nuk beson se një njeri duhet të pagëzohet sepse stërgjyshi i tij ishte katolik.
Pagëzimi nuk është test ADN-je.
Nuk është regjistrim etnik.
Nuk është korrigjim statistikor i historisë.
Nuk është deklaratë kundër Islamit.
Pagëzimi është hyrje në vdekjen dhe ngjalljen e Jezu Krishtit.
Është përgjigjja e fesë ndaj thirrjes së Hyjit.
Prandaj, nëse një shqiptar mysliman dëshiron të mbetet mysliman, dinjiteti dhe liria e tij duhet të respektohen plotësisht.
Por po aq qartë duhet thënë edhe e kundërta: nëse një shqiptar, pas një procesi serioz kërkimi, katekumeni, njohjeje të Ungjillit dhe shqyrtimi të ndërgjegjes, arrin në besimin se Jezu Krishti është Zot dhe kërkon Pagëzimin, askush nuk ka të drejtë ta frikësojë, ta kërcënojë apo ta trajtojë si tradhtar të kombit.
Liria fetare që mbron të drejtën për të qenë mysliman duhet të mbrojë edhe të drejtën për t’u bërë i krishterë.
Përndryshe nuk kemi liri fetare, por vetëm leje për të trashëguar fenë e familjes.
As triumfalizëm, as frikë
Prandaj mendoj se Kisha duhet të ecë në Zogaj në një shteg shumë të qartë.
Pa triumfalizëm.
Pa frikë.
Pa gjuhë kundër myslimanëve.
Por edhe pa turp për historinë e vet.
Nuk kemi nevojë të shpikim një të kaluar katolike për Zogajn. Dokumentet e dëshmojnë vetë.
Nuk kemi nevojë ta zmadhojmë.
Nuk kemi nevojë ta romantizojmë.
Në vitin 1747 aty kishte shtëpi famullitare që shërbente si kishë. Në vitin 1750 Zogaj përshkruhej shprehimisht si famulli e veçantë nga Gjakova. Në vitin 1760 ipeshkvi kremtonte Meshën në kishën e varfër të shtëpisë famullitare. Në vitin 1762 famullitari shkruante për njerëz që vuanin por nuk hiqnin dorë nga feja. Në vitin 1764 shtëpia famullitare u dogj. Në vitet pasuese bashkësia vazhdoi të përballej me plaçkitje, varfëri dhe pasiguri.
Kaq mjafton.
Historia është mjaft e fortë edhe pa propagandë.
Një provë për Kosovën e sotme
Në të vërtetë, Zogaj nuk është vetëm provë për katolikët.
Është provë për Kosovën.
Çfarë shteti duam të ndërtojmë?
Një shtet ku identiteti fetar përcaktohet nga shumica?
Apo një shtet ku qytetari është aq i lirë sa mund të hyjë në xhami, në kishë, të ndryshojë fenë ose të mos besojë fare pa pasur frikë prej fqinjit?
Kushtetuta dhe demokracia bëhen reale pikërisht kur duhet mbrojtur liria e atij me të cilin nuk pajtohemi.
Prandaj një kishë katolike në një zonë me shumicë myslimane nuk duhet të jetë kërcënim për myslimanin.
Sikurse një xhami pranë një bashkësie katolike nuk duhet të jetë kërcënim për katolikun.
Problemi fillon kur objektet fetare shndërrohen në flamuj lufte kulturore.
Kisha e Zogajt do ta fitojë domethënien e saj më të bukur jo nëse bëhet monument kundër dikujt, por nëse bëhet ajo që duhet të jetë çdo kishë:
shtëpi e Hyjit dhe derë e hapur për njeriun.
Gurët nuk kanë nevojë të bërtasin
Ndoshta kjo është arsyeja pse Zogaj duhet trajtuar me qetësi.
Gurët e tij nuk kanë nevojë të bërtasin.
Dokumentet flasin.
Ata na tregojnë se aty kishte të krishterë.
Se kishte famulli.
Se kishte meshtarë.
Se kremtohej Mesha.
Se njerëzit pagëzoheshin.
Se kishte një shtëpi që shërbente si kishë.
Se kishte besimtarë që përballonin varfëri dhe keqtrajtime për shkak të fesë së tyre.
Kjo histori nuk na jep të drejtën të gjykojmë ndërgjegjen e askujt që jeton sot në Zogaj.
Por askujt nuk i jep as të drejtën ta fshijë atë histori.
Dhe ndoshta këtu qëndron kuptimi më i bukur i gurthemelit të ri.
Ai nuk thotë: “Këtu po fillojmë.”
Ai thotë: “Këtu po kujtojmë.”
Nuk thotë: “Kjo tokë është vetëm e jona.”
Por: “Edhe ne kemi qenë këtu.”
Dhe, mbi të gjitha, nuk duhet të thotë: “Ne kundër jush.”
Por: “Ne, pranë jush, të lirë për ta adhuruar Hyjin sipas ndërgjegjes sonë, ashtu siç duam që edhe ju të jeni të lirë ta bëni këtë sipas ndërgjegjes suaj.”
Nëse kisha e re e Zogajt arrin ta thotë këtë me praninë e saj, atëherë ajo do të jetë më shumë se një ndërtesë.
Do të jetë një urë ndërmjet shekujve.
Një urë ndërmjet kujtesës dhe së ardhmes.
Një dëshmi se mund ta rizbulojmë historinë pa e përdorur atë si armë.
Dhe një përkujtesë se feja e krishterë, në fund të fundit, nuk është thirrje për t’u kthyer thjesht te një e kaluar.
Është thirrje për të ardhur te një Person.
Te Jezu Krishti.
Sepse gurët mund të dëshmojnë se etërit tanë kanë besuar.
Por vetëm zemra e lirë e njeriut të sotëm mund të thotë:
“Unë besoj.”
