Nga Buka e Nënës, te tuli i bukës

Rrugëtimi ynë nëpër jetën, burgun, mërgimin, luftën dhe kujtesën Ka jetë që maten me vite. Ka të tjera që maten me plagë, me pritje, me burgje, me largime, me kthime dhe me ëndrra që nuk pranuan të vdisnin. Jeta jonë i pati të gjitha. Ne erdhëm nga një Kosovë ku buka kishte shijen e dorës së nënës, ku toka punohej me djersë, ku fjala e babait ishte besë dhe ku mali, ara, shtëpia e oda ishin më shumë se pronë: ishin identitet.

U rritëm në një kohë kur shqiptari e dinte shumë mirë se kush ishte, por jo gjithmonë mund ta thoshte me zë të lartë. Fëmijëria jonë kishte varfëri, por kishte krenari. Kishte pak lodra, por shumë ëndrra. Kishte dimra të ashpër, por edhe oda të ngrohta. Kishte bukë të thjeshtë, por të ndarë me dashuri. Dhe askush prej nesh nuk mund ta dinte se një ditë pikërisht një tul buke do të bëhej simbol i mbijetesës sonë.

Pastaj erdhi rinia. Universiteti. Prishtina. Konviktet. Bibliotekat. Debatet e pafundme. Pyetjet që nuk mund të shtyheshin më. Pse Kosova nuk ishte e barabartë? Pse shqiptari duhej të heshtte? Pse studentët tanë duhej ta pranonin padrejtësinë si fat? Mars 1981. Nuk ishte vetëm një muaj në kalendar. Ishte çasti kur një brez i tërë vendosi të mos ecte më me kokën ulur. Nga mensa e studentëve, nga konviktet, nga rrugët e Prishtinës, kërkesat u kthyen në një britmë politike e kombëtare. Kosova Republikë! Fjala që për pushtetin ishte krim, për ne ishte shpresë. Nuk kishim tanke. Nuk kishim armë. Kishim zërin. Kishim rininë. Kishim bindjen se edhe shqiptari kishte të drejtë të jetonte i barabartë në tokën e vet. Dhe për atë bindje shumë prej nesh paguam shtrenjtë.

Pastaj erdhën arrestimet. Hetuesit. Pyetjet. Kërcënimet. Dosjet. Proceset gjyqësore. Dënimet e rënda. Një ditë ishim studentë me libra në duar. Të nesërmen ishim të burgosur politikë. Na vunë numra. Na mbyllën pas hekurave. Na ndanë nga nënat, nga gratë, nga fëmijët, nga vëllezërit dhe nga Kosova. Por kishte diçka që nuk arritën ta burgosnin: bindjen tonë. NISHI – 1982–1990 Nishi nuk ishte vetëm burg. Ishte një botë tjetër. Një botë prej betoni, hekuri, korridoreve të gjata, britmave të gardianëve dhe netëve pa fund. Atje koha nuk ecte si jashtë. Një orë mund të dukej një ditë. Një ditë një muaj. Një vit një jetë. Kishim uri. Kishim të ftohtë. Kishim izolim. Kishim ditë kur trupi na thoshte: mjaft. Por shpirti përgjigjej: edhe pak. Aty ku na donin të thyer, ne u lidhëm më fort me njëri-tjetrin. Shoku u bë vëlla. Një fjalë e mirë u bë ilaç. Një letër nga shtëpia u bë festë. Një lajm nga Kosova na mbante gjallë me ditë. Dhe një copë bukë… Ah, ajo copë bukë! Në jetën e lirë, tuli i bukës mund të duket diçka e zakonshme. Në burg ishte pasuri. E ndanim. E ruanim. Ia jepnim atij që ishte më i dobët. Në të shihnim sofrën e shtëpisë. Dorën e nënës. Fëmijërinë. Arën. Grurin. Kosovën. Prandaj TULI I BUKËS nuk është vetëm ushqim në kujtesën tonë. Është simbol. Simbol i urisë. I vëllazërisë. I mbijetesës. I njeriut që nuk e humbi njeriun brenda vetes.

Kush nuk e ka provuar burgun, ndoshta nuk do ta besojë këtë: edhe në burg kemi qeshur. Po. Kemi qeshur. Jo sepse ishim të lumtur. Por sepse nuk donim t’ia dhuronim burgut edhe shpirtin. Bënim ndonjë shaka. Kujtonim ndonjë ngjarje nga shtëpia. Flisnim për malet tona. Për nënat. Për vajzat. Për dasmat që kishim humbur. Për fëmijët që po rriteshin pa ne. Për ditën kur do të dilnim. Dhe ndonjëherë, në mes të gjithë asaj errësire, një buzëqeshje vlente më shumë se një dritare e hapur. Sepse ishte dëshmi se ende ishim gjallë.

Kur u hapën dyert e burgut, menduam se po ktheheshim në jetën që kishim lënë. Por jeta kishte ecur. Nënat ishin plakur. Fëmijët ishin rritur. Miqtë ishin shpërndarë. Disa kishin vdekur. Kosova ishte edhe më e rënduar. Dhe ne nuk ishim më ata djem që kishin hyrë në burg. Kishim dalë me flokë të thinjura para kohe. Me plagë që nuk dukeshin. Me net që vazhdonin brenda nesh. Por edhe me një bindje edhe më të fortë: rruga nuk kishte mbaruar.

Shumë prej nesh morën rrugën e mërgimit. Zvicër. Gjermani. Evropë. Punë. Dhoma të vogla. Fabrika. Restorante. Takime. Mbledhje. Aksione. Mërgimi nuk ishte pushim. Për shumë shqiptarë ishte front tjetër. Mblidheshin para. Organizoheshin veprimtarë. Përgatiteshin njerëz. Dërgohej ndihmë. Mbështetej rezistenca. Dhe çdo lajm nga Kosova na e ndalte frymën. Trupi mund të ishte në Lugano, Zürich apo Stuttgart. Por mendja ishte në Pejë, Prishtinë, Drenicë, Rugovë, Dukagjin.

Pastaj erdhën vitet kur historia nuk pranoi më të priste. Rezistenca politike u shoqërua me rezistencën e armatosur. Djem e vajza shqiptare morën armët. UÇK-ja u bë emri i një epoke. Ra Adem Jashari. Ranë shumë të tjerë. Shtëpitë u dogjën. Familjet u dëbuan. Kosova u mbush me varre dhe me kolona refugjatësh. Por ajo që kishte nisur si një kërkesë studentore, si një parullë e ndaluar dhe si një ëndërr në qelitë e burgut, tashmë nuk mund të ndalej. Liria kishte hyrë në fazën e saj më të përgjakshme.

Kur Kosova mori frymë e lirë, ne nuk dinim nëse duhej të qeshnim apo të qanim. Sepse liria erdhi. Por shumë prej atyre që e kishin ëndërruar nuk ishin më. Në çdo flamur kishte edhe një mungesë. Në çdo festë kishte edhe një varr. Në çdo këngë kishte edhe një emër që nuk përgjigjej më. Prandaj liria jonë nuk ishte thjesht festë. Ishte edhe amanet.

Menduam se me lirinë do të mbaronin të gjitha plagët. Nuk mbaruan. Filloi një betejë tjetër: për shtetin, për drejtësinë, për kujtesën, për të vërtetën, për të mos lejuar që historia të shkruhej pa ata që e kishin jetuar. Sepse edhe pas luftës mund të harrohet. Mund të shtrembërohet. Mund të heshtet. Dhe pikërisht atëherë njeriu kupton se lufta për kujtesën mund të jetë po aq e rëndësishme sa lufta për lirinë.

Në këtë etapë erdhën vizatimet. Portretet. Mozaikët. Pirografitë. Poezitë. Dokumentet. Punimet që kishin lindur nga kujtesa e burgut u kthyen në dëshmi. Një fytyrë e vizatuar nuk ishte më vetëm fytyrë. Ishte një shok qelie. Një nënë. Një i burgosur. Një kujtim. Një epokë. Dhe kur vizatimet e burgut u vendosën para publikut, muret e Nishit sikur u hapën edhe një herë. Por këtë herë jo për të na mbyllur. Për të dëshmuar.

Ekspozitat tona nuk janë vetëm art. Janë dokumente të jetës.

“ME PRANGA E PA TO” është pikërisht kjo: jeta gjatë burgut dhe jeta pas tij. Sepse prangat prej hekuri hiqen. Por ka pranga të kujtesës që njeriu i bart gjithë jetën. Një derë që përplaset fort. Një korridor i errët. Një çelës që rrotullohet në bravë. Një copë bukë. Një emër i një shoku që nuk është më. Dhe për një çast je përsëri atje.

Kur shikojmë sot portretet, vizatimet dhe dokumentet e asaj kohe, nuk shohim vetëm individë. Shohim një brez. Hydajet Hysenin. Shokët e burgut. Të dënuarit politikë. Studentët e vitit 1981. Nënat që pritën. Gratë që nuk u dorëzuan. Fëmijët që u rritën me fotografinë e babait. Familjet që jetuan burgun pa qenë brenda tij. Sepse i burgosur nuk ishte vetëm ai që ndodhej në qeli. Burgu hynte edhe në shtëpi. SOT Sot jemi më të moshuar. Shumë prej nesh kemi flokë të bardha. Disa ecin më ngadalë. Disa mbajnë sëmundjet e viteve. Disa shokë nuk janë më. Por kur flasim për vitin 1981, sytë bëhen përsëri të rinj. Kur flasim për Nishin, e dëgjojmë përsëri derën e qelisë. Kur shohim një copë bukë, ndonjëherë kujtojmë sa shumë vlente dikur. Dhe kur shohim flamurin e Kosovës, e dimë se pas atij flamuri janë mijëra jetë. AMANETI Ne nuk kërkojmë mëshirë. As lavdi të rreme. Kërkojmë vetëm që historia të mos harrojë. Që fëmijët tanë të dinë. Që nipërit e mbesat tona të pyesin. Që arkivat të ruhen. Që vizatimet të mos treten. Që letrat të mos hidhen. Që emrat të mos zhduken. Sepse një popull që harron çmimin e lirisë, një ditë mund të harrojë edhe vlerën e saj. Ne nisëm nga buka e nënës. Kaluam te tuli i bukës në burg. Ecëm nëpër pranga, mërgim, luftë dhe kthim. Dhe sot kemi mbërritur te kujtesa. Ky është rrugëtimi ynë. Jo rrugëtimi i heronjve të përrallave. Por i njerëzve të zakonshëm që jetuan një kohë të jashtëzakonshme. Dhe në fund, pas gjithë atyre viteve, mund të themi: Na burgosën — por nuk na bindën. Na larguan — por nuk na shkëputën nga Kosova. Na plakën — por nuk na e plakën ëndrrën. Na morën shumëçka — por nuk na e morën kujtesën. Dhe derisa kjo kujtesë të rrëfehet, ato vite do të jetojnë.

Ka jetë që mund të tregohen me data, me dokumente, me emra institucionesh, me numra dosjesh e me vendime gjyqësore. Jeta jonë, ajo që u shtri nga Pranvera e vitit 1981 deri në fundin e burgjeve tona në vitin 1990 dhe prej andej nëpër mërgim, organizim, kthime, humbje, art e ekspozita, nuk mund të mbyllet vetëm brenda kronologjisë. Ajo është një kohë e ngjeshur në trup e në kujtesë, një kohë që na mori rininë, por nuk na mori dot bindjen se njeriu mund të mbetet i lirë edhe kur është i mbyllur pas hekurave. Në vitin 1981 ishim të rinj. Shumica prej nesh ende mbanim në duar libra, fletore, ëndrra për profesionin, për familjen, për një jetë që e mendonim të gjatë dhe të zakonshme. Por historia trokiti në dyert tona pa na pyetur nëse ishim gati. Demonstratat, arrestimet, hetuesit, qelitë, gjykimet dhe dënimet e rënda e kthyen rininë tonë në një udhëtim tjetër. Brenda pak ditësh u gjendëm në një botë ku njeriu mëson shpejt se sa e rëndë është dera prej hekuri, sa gjatë zgjat një natë pa gjumë dhe sa shumë mund të thotë një fjalë e thjeshtë: Kosovë. Burgjet nuk ishin vetëm vende dënimi. Ishin laboratorë të dhunës mbi njeriun, por njëkohësisht edhe vende ku u sprovua karakteri. Në Prishtinë, në Nish e në qelitë ku kaluam vite të tëra, koha nuk ecte si jashtë. Ajo ngadalësohej, zgjatej, rëndonte. Nganjëherë një ditë dukej sa një muaj dhe një muaj sa një vit. Në ato mure mësuam se njeriu mund të jetojë me pak, por nuk mund të jetojë pa shpresë.

Mësuam se buka nuk ishte vetëm ushqim, se një tul i vogël mund të bëhej pasuri, kujtim, nënë, shtëpi dhe atdhe. Mësuam se shoku në qeli nuk ishte më vetëm shok, por vëlla, dëshmitar, mbështetje dhe pjesë e mbijetesës sonë. Në Nish kaluam çaste që edhe sot duken të pabesueshme. Kishte ditë të ftohta, uri, lodhje, izolim, padrejtësi dhe poshtërime që nuk kanë nevojë për zbukurim letrar për t’u bërë të rënda. Por kishte edhe ato çaste të vogla njerëzore që sot na duken po aq të mëdha sa vetë vuajtja: një buzëqeshje në kohën e duhur, një lajm nga shtëpia, një copë letre, një laps, një bisedë e shkurtër, një këngë e thënë nën zë, një kujtim nga vendlindja. Njeriu, kur i hiqet pothuajse gjithçka, fillon t’i japë vlerë të jashtëzakonshme gjërave që jashtë burgut kalojnë pa u vënë re. Kështu lindën edhe vizatimet. Jo nga komoditeti i ateliesë, por nga nevoja për të mos e lënë kohën të na gëlltiste. Një portret, një skicë, një vijë e hollë mbi letër ishte më shumë se art. Ishte një dëshmi se ende mendonim, ende krijonim, ende shihnim fytyrën njerëzore përtej numrit të të burgosurit. Vizatimi ruante atë që kujtesa kishte frikë se mund ta humbte. Një shok qelie, një fytyrë, një qëndrim, një shikim, një çast i përditshëm bëhej dokument i heshtur i një kohe që pushteti do të kishte dashur ta harronim. Kur erdhi lirimi, dera u hap, por burgjet nuk mbetën krejt pas nesh. Njeriu del nga qelia, por qelia nuk del menjëherë nga njeriu. Jashtë na prisnin familje të plakura, nëna që kishin numëruar vitet, gra që kishin mbajtur shtëpinë, fëmijë që ishin rritur, miq që mungonin dhe një Kosovë që ende nuk kishte hyrë në lirinë e saj. Kishim kaluar një dekadë të tërë brenda sistemit të burgjeve dhe, kur dolëm, duhej ta mësonim jetën edhe një herë. Pastaj erdhën vitet e mërgimit dhe organizimit.

Trupi mund të ishte larg, por Kosova udhëtonte me ne kudo. Në Zvicër e në vende të tjera të Evropës, mërgimi nuk ishte vetëm kërkim i një jete më të mirë. Për shumë prej nesh ishte vazhdim i së njëjtës rrugë. Takime, organizime, ndihma, lidhje me Kosovën, njerëz që shkonin e vinin, lajme të mira e të këqija, pritje dhe përgatitje. Historia jonë nuk kishte përfunduar me lirimin nga burgu. Ajo vetëm kishte ndërruar vendin e zhvillimit. Më vonë erdhi lufta, me të gjitha plagët e saj. Ajo që në vitin 1981 ishte thënë si kërkesë politike, që në burg ishte ruajtur si bindje dhe që në mërgim ishte ushqyer si shpresë, hyri në fazën më të rëndë. Kosova pagoi një çmim të jashtëzakonshëm. Shumë prej atyre që e ëndërruan lirinë nuk arritën ta shihnin. Prandaj dita e lirisë nuk ishte vetëm gëzim. Ishte edhe kujtim, mungesë, përgjegjësi. Pas luftës, shumëkush mendoi se vuajtja do të mbyllej në arkiv. Por kujtesa nuk punon kështu. Ajo kthehet në forma të tjera. Tek ne u kthye në art.

Vizatimet e burgut dolën nga sirtarët. Mozaikët, portretet, poezitë, fotografitë dhe dokumentet filluan të mblidheshin. Ajo që dikur ishte krijuar në heshtje mori dritën e ekspozitës. Kështu lindi edhe kuptimi më i plotë i titullit “ME PRANGA E PA TO”: jo vetëm jeta gjatë burgut, por edhe ajo pas tij, sepse disa pranga shihen dhe disa të tjera i bart njeriu në kujtesë. Ekspozitat tona nuk ishin dekor. Ishin kthim. Ishin një lloj hapjeje e qelive para publikut, por tash pa gardianë, pa frikë dhe pa censurë. Vizitorët shihnin fytyra, linja, punime e dokumente; ne shihnim vite të jetës sonë. Një vizatim që për një të ri të sotëm mund të duket vetëm si portret, për ne kishte zë, emër, histori dhe vend. Çdo vepër mbante diçka nga ajri i burgut, nga pritja, nga malli dhe nga bindja se një ditë do të vinte koha kur këto punime do të flisnin vetë. Sot, kur shikojmë prapa, nuk kemi nevojë ta zbukurojmë të kaluarën. Ajo ishte mjaft e rëndë. As nuk kemi nevojë ta paraqesim veten si njerëz pa frikë, pa lodhje dhe pa dobësi. Kishim frikë. Kishim dhimbje. Kishim net kur dëshpërimi afrohej shumë. Por pikërisht aty është e vërteta e qëndresës: jo te mungesa e frikës, por te vendimi për të mos u dorëzuar para saj.

Dhe sot, pas gjithë këtyre viteve, më duket se jeta jonë mund të përmblidhet në disa sende të vogla: një derë burgu, një fletë vizatimi, një tul buke, një letër nga shtëpia, një flamur, një fotografi dhe një sallë ekspozite. Mes tyre shtrihet një jetë e tërë. Nga prangat te lapsi. Nga qelia te atelieja. Nga heshtja te ekspozita. Nga ndalimi te fjala e lirë. Kjo është rruga jonë. Nuk kërkojmë që brezat e rinj të jetojnë dhimbjet tona. Përkundrazi. Do të donim që të mos i provojnë kurrë. Por kërkojmë që ta dinë se liria nuk është gjendje natyrore që vjen vetvetiu dhe mbetet përgjithmonë. Ajo ka kujtesë. Ka çmim. Ka emra. Ka burgje. Ka njerëz që pritën. Ka njerëz që nuk u kthyen. Dhe për sa kohë që vizatimet tona ruhen, ekspozohen e shikohen, për sa kohë dikush ndalet para një portreti të bërë dikur në burg dhe pyet: “Kush ishte ky njeri? Çfarë ndodhi këtu?”, atëherë vitet 1981–1990 nuk janë zhdukur. Ato janë kthyer në dëshmi.

Ndoshta ky është edhe kuptimi më i thellë i artit tonë: të bëjë që ajo që ishte menduar të varrosej në heshtje, të mbetet gjallë. Dhe kur një ditë ne vetë të mos jemi më aty për ta treguar këtë histori, vizatimet do të vazhdojnë të flasin. Do të flasë qelia. Do të flasë fytyra e shokut. Do të flasë tuli i bukës. Do të flasë lapsi. Do të flasë ekspozita. Dhe do të thotë, pa bërtitur, vetëm me peshën e së vërtetës: Ne ishim këtu. E jetuam këtë kohë. Nuk u harruam.