Prof. Dr. Fadil Maloku, sociolog nga Prishtina

Duke përcjellë me vëmendje të madhe ecurinë e protestave, apo rizgjimin e rinisë shqiptare që po kërkon, përveç ndryshimeve rrënjësore në qeverisje, edhe largimin e kastës senile shqiptare, më ranë në sy prononcimet dhe reagimet e ish-qeveritarëve të Kosovës (Ramush Haradinaj) dhe të Maqedonisë së Veriut (Ali Ahmeti), të cilët po e kundërshtojnë ardhjen e shqiptarëve nga të gjitha trevat për të protestuar në Tiranë, kur dihet se, sipas Kushtetutës shqiptare, përkujdesja për shqiptarët jashtë Shqipërisë është edhe obligim kushtetues.

Më çudit fakti se si këta ish-liderë rrezikojnë kapitalin e tyre të luftës me këso reagimesh e kundërshtimesh të pamatura. Duke bërë përpjekje t’i dekonspiroj këto prononcime, më lind dyshimi nëse vërtet këta “isha” e kanë përnjëmend apo, në gjykimin e tyre (jo politik), mendojnë seriozisht se “solidariteti organik” ad hoc me qeverisjen e kalbur dhe të komprometuar deri në palcë të autokratit Edi Rama u shërben atyre si një satisfaksion moral për vetveten, apo këtu kemi të bëjmë me një përkrahje falco, arsyet e së cilës mund t’i dinë vetëm ata.

Mirëpo, nëse këto supozime tona ia nënshtrojmë një “dioptrie” sociologjike, mendoj se do të kuptojmë shumëçka nga këto reagime e kundërshtime ndaj revolucionit demokratik që po ndodh aktualisht në Shqipëri.

Dhe tani, nëse dëshirojmë që kjo çështje të marrë një përgjigje meritore, atëherë, pa hyrë fort në ndonjë vlerësim politik të qëndrimeve individuale të këtyre dy komandantëve të luftërave që ndodhën, njëra në fund të mijëvjeçarit e tjetra në fillim të tij, mund të themi se ato, në rrafshin sociologjik, janë më shumë shprehje e tensionit historik që është duke u krijuar artificialisht midis shtetit dhe kombit si entitet etnokulturor.

Dikush do të pyesë me të drejtë: çfarë nënkupton e gjithë kjo? Për ta kuptuar më mirë këtë interpretim timin, më duhet të sqaroj se kundërshtimin dhe reagimin e këtyre ish-komandantëve e kuptoj më shumë si një përgjegjësi morale e më pak, kisha me thënë, politike, për ruajtjen e rendit institucional brenda kufijve ekzistues, por jo edhe të solidaritetit dhe pjesëmarrjes së shqiptarëve, kudo që jetojnë, në çështjet që konsiderohen me interes të përbashkët kombëtar.

Natyrisht, ky keqkuptim, kur janë në pyetje protestat si shenjë e thellë e zhgënjimit që po përkrahet nga të gjitha anët, nuk mund të thuhet se lidhet aq shumë me protestimin, sa me frikën që kanë komandantët nga krijimi i një precedenti të ri politik. Sepse është e kuptueshme se, po qe se shqiptarët fillojnë të veprojnë si një trup apo si një komb i vetëm politik përtej kufijve shtetërorë, atëherë, pa asnjë dyshim, kufijtë aktualë ndërmjet shqiptarëve shemben e, ku pastaj, shtohet edhe nevoja për një vetëdije të përbashkët kombëtare, e cila do të krijonte forma e standarde të reja presioni ndaj elitave politike, ashtu siç ndodh kudo në vendet demokratike të zhvilluara.

Në gjithë këtë shpjegim të stilit weberian që po përpiqem ta bëj për këtë tematikë, më duhet ta theksoj edhe një paradoks interesant sociologjik, të cilin e identifikova si “nacionalizëm institucional”. E identifikova kështu, meqë reagimi dhe kundërshtimi ndaj protestës në Tiranë po vjen pikërisht nga dy ish-protagonistët që edhe luftën e nisën në emër dhe në adresë të një nacionalizmi romantik, në mënyrë që edhe shtetin ta ndërtonin në emër dhe në adresë të një nacionalizmi tashmë institucional.

Ky paradoks, nëse e zbërthejmë më tej, nënkupton se të gjithë ish-liderët, por edhe këta të sotmit, pa dallime partiake, politike e ideologjike, kur është fjala për festat, përvjetorët dhe manifestimet e ndryshme kulturore, e promovojnë pa hezitim dhe pa ngurrim retorikën e unitetit kombëtar. Ndërkaq, kur vjen puna te nisja e ndonjë iniciative konkrete për ta ushtruar dhe manifestuar po këtë unitet kombëtar, ata bëhen skeptikë e madje shpesh shfaqin edhe rezerva absurde, sidomos kur deklarohen dhe japin lloj-lloj arsyetimesh banale, sa të mbushet mendja se nuk janë të njëjtët.

Këta liderë, në momentin kur veshin “jakat e bardha” me kostume, pa hamendje dhe pa ngurrim e pranojnë entitetin kombëtar si simbol kulturor, madje bëjnë edhe kompromise të dëmshme që prekin interesat e shtetit, por kur është fjala për një aktivizëm apo hap konkret politik për ta çuar përpara idenë dhe konceptin e unitetit, stepen. Kaq për paradoksin “made in Albanian”!

Tani, nëse sondën tonë e kthejmë kah obligimet kushtetuese, jo te ato morale e politike, për përkujdesjen që e ka Shqipëria ndaj shqiptarëve jashtë kufijve, duhet përkujtuar se, ndonëse Kushtetuta e Shqipërisë parashikon këtë “përkujdesje”, ajo assesi nuk nënkupton vetëm një “lexim” rigoroz në formë dhe përmbajtje të një “germe juridike”, por lexim dhe interpretim të një norme, përgjegjësie dhe obligimi politik, kushdo që gjendet apo do të vijë në krye të shtetit shqiptar. Ashtu siç thuhet (“Republika e Shqipërisë mbron të drejtat kombëtare të popullit shqiptar që jeton jashtë kufijve të saj”) edhe në Nenin 8 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë.

Atëherë lind pyetja kruciale: nëse shqiptarët jashtë Shqipërisë konsiderohen pjesë e interesit të shtetit dhe të kombit, e në veçanti kur bëhet fjalë për kulturën, gjuhën dhe identitetin, përse të njëjtit duhet të përjashtohen kur duan të shprehin solidaritet qytetar me vëllezërit e tyre kur janë në pyetje zhvillimet politike në shtetin amë?

Kjo pyetje legjitime sociologjike dhe politike e ka, apo duhet ta ketë, një përgjigje adekuate. Unë këtë përgjigje po bëj përpjekje që ta ndërlidh me disa arsye. E para ka të bëjë me frikën, por edhe frustrimin e elitave aktuale, të cilat, të dalldisura nga pushtetmbajtja e gjatë dhe nga deliriumi i privilegjeve, e besa edhe nga mirëqenia që krijuan gjatë udhëheqjes maratonike të dy shteteve, nuk dëshirojnë assesi ta humbin kontrollin e fituar me lloj-lloj dredhish dhe mashtrimesh mbi qytetarinë e zhgënjyer shqiptare dhe t’ia dorëzojnë dikujt tjetër. Fenomen ky i njohur edhe para se këta liderë ta “shijonin” atmosferën dhe ndjenjën e sundimit, por jo edhe artin e qeverisjes, siç theksojnë sociologët e njohur V. Pareto, G. Mosca dhe R. Michels.

Së fundi, duhet theksuar se kundërshtimi ndaj ardhjes së protestuesve nga Kosova apo Maqedonia e Veriut, nga kushdo qofshin ata, nuk është asgjë tjetër veçse një përpjekje për ta kufizuar zgjerimin e protestës së parë gjithëkombëtare në historinë e kombit shqiptar dhe një angazhim jomoral për ta ruajtur kontrollin mbi narrativën e tyre të tejkaluar politike. Thënë edhe më thjesht, ata e kanë për imperativ shmangien e krijimit të një solidariteti mbarëshqiptar (organik, durkheimian), që nesër mund të prodhojë dinamika të reja dhe të dobishme për gjithë kombin dhe shtetin shqiptar.

Dhe, për një sociolog që e ka obligim ta paralajmërojë qytetarin shqiptar lidhur me proceset dhe zhvillimet deformuese në shoqëri, ky pozicionim aktual i qytetarisë shqiptare është një konflikt tipik klasik që po zhvillohet midis frymës së komprometuar sovraniste dhe shpresës apo ambicies për një solidaritet mbarëkombëtar. Ky konflikt do të “kalërojë” pandalur deri në përmbysjens e njërit opsion! Uroj që kjo t’i ndodhë opsionit të parë…

By; Fadil Maloku, sociologist

The curious reader, I am very convinced that from the title of the article, will immediately ask: What are these two paradigms and are they complementary or competitive with each other? To immediately quench this curiosity, hand on heart, I am still unclear about it too! I have written three or four articles about the “Third Republic”, as well as about the protests in Albania. However, now that the “five demands” of the protesters at the rally held in front of the Prime Minister’s Office have come to light, the curiosity about where these protests are going is growing at the “speed of light”.

For an experienced sociologist, the demands published for the first time after three weeks of protest certainly provide the opportunity for interpretation and analysis. We say this because the demands that are now being put forward have, in a way, surpassed the thematic protest phase (environment, cultural heritage, strategic investments) and are gradually taking on the features of a civic movement with ambitions for awareness and institutional and constitutional transformation of Albania. Viewed from this perspective, we have the impression that through these demands we can also “read” some interesting sociological assumptions for the all-Albanian public.

First, these protests, slowly but surely, as I see them, are transforming from a typical civic movement into a typical constitutive movement. What does this mean? Referring to the history of the beginning of the protest (May 31, 2026), which began as a spontaneous reaction to some government environmental actions, to now follow in the redesign or fundamental change of many rules and norms of the current political system, we understand that their ambitions and goals are acquiring new normative attributes within democratic rules and values.

Second, the request for a technical government is not only an expression of the crisis of confidence in the government and opposition, who with their decision-making have caused obvious damage to the Albanian national and state interests. Therefore, the request for a technical government should be seen only as a transitional phase towards a “new social contract” with the mature and now emancipated Albanian citizenry. In fact, this request is clearly showing us that the political rotation of a caste with the same faces of politicians will no longer be tolerated. And, instead of poltroonist and patronage criteria, in the “new contract…” the standards and criteria of meritocracy, rule of law, public responsibility, accountability and transparency, as the entire civilized world has, must be installed.

The third, most attractive demand seems to be the one for the “referendum”, which in fact demonstrates a very high degree of distrust, not so much towards the institution of the Assembly, but towards the “parliamentarians”, who are not determined by the popular vote, but by the caste of realtors and patronage agents loyal to the government and opposition.

Fourth, the use of the term “new social contract” is quite significant, as a criterion, as well as a new democratic standard and quality. If we “translate” and interpret it in sociological language and terms, it follows that the “old social contract”, or the former agreement between the state and citizens that was established in the 90s, has already lost its political and moral legitimacy.

Fifth, the emphasis and addressing of the request that unequivocally uses the word “sovereign” among the four others addressed by the organizers, and which were read on their behalf by the former KLA fighter, Dritan Goxhaj, is also a strong political message for the former Albanian political establishment. The introduction of this term is, without a doubt, an “early warning” for the definitive “divorce” from the corrupt and criminalized Albanian institutions. It is also a civilizing proposal for the new governing model, after the removal from the public stage of the figures and protagonists who brought Albania to the brink of ruin and evident chaos.

Sixth, the fact and act that the organizers have put forward “ultimate” demands best proves that the civic protest is definitely entering the orbit of a fair political competition with the former subjects of the establishment. Which means that; here we are either dealing with a psychological fatigue of the protesters, where “transition fatigue” is being temporarily used as a justification and satisfaction to transform this revolt into total civic disobedience, or we are dealing with clear political ambitions and goals of a new caste, which, in the name of the civic “address”, is calculating a new redistribution of the “cake” of power.